Əli Xamenei
| Əli Xamenei | |
|---|---|
| fars. سیند علی حسینی خامنهای | |
| Xamenei 2026-cı ilin yanvarında. | |
| 4 iyun 1989 – 28 fevral 2026 | |
| Əvvəlki | Ruhulla Xomeyni |
| Sonrakı | Müctəba Xamenei |
| 9 oktyabr 1981 – 16 avqust 1989 | |
| Əvvəlki | Məhəmmədəli Rəcai |
| Sonrakı | Əli Əkbər Haşimi Rəfsəncani |
| 4 iyun 1989 – 28 fevral 2026 | |
| Əvvəlki | Ruhulla Xomeyni |
| Sonrakı | Müctəba Xamenei |
| 7 fevral 1988 – 4 iyun 1989 | |
| Əvvəlki | vəzifə təsis edilib |
| Sonrakı | Əli Əkbər Haşimi Rəfsəncani |
| 14 yanvar 1980 – 28 fevral 2026 | |
| Əvvəlki | Hüseynəli Müntəziri |
| 15 avqust 1983 – 4 iyun 1989 | |
| Seçki dairəsi | Tehran ostanı |
Səlahiyyətlərin icraçısı | |
| 24 noyabr 1979 – 24 fevral 1980 | |
| Sonrakı | Abbas Duzduzani |
| 1979 – 1980 | |
| 28 may 1980 – 13 oktyabr 1981 | |
| Seçki dairəsi | Tehran, Rey, İslamşəhr, Şemiranat və Pərdis[d] |
| Şəxsi məlumatlar | |
| Doğum tarixi | 19 aprel 1939[1][2][…] |
| Doğum yeri | |
| Vəfat tarixi | 28 fevral 2026[4][5][…] (86 yaşında) |
| Vəfat yeri |
|
| Vəfat səbəbi | hava zərbəsi[6] |
| Dəfn yeri | |
| Partiya |
|
| Təhsili |
|
| Fəaliyyəti | fəqih, siyasətçi, tərcüməçi, şair, ruhani[d] |
| Atası | Cavad Xamenei |
| Həyat yoldaşı |
|
| Uşaqları | |
| Ailəsi | Xamenei ailəsi |
| Hərbi xidmət | |
| Mənsubiyyəti | İran |
| Qoşun növü |
|
| Döyüşlər | |
|
|
|
|
|
|
| khamenei.ir | |
Seyid Əli Hüseyni Xamenei (fars. سید علی حسینی خامنهای; Seyyid Əli Hüseyni Xamenei; 19 aprel 1939[1][2][…], Məşhəd[3] – 28 fevral 2026[4][5][…], Tehran[6][3])[7][8] — İranlı on iki imam şiəsi, mərceyi-təqlid. 1989-cu ildən 2026-cı ilə qədər İranın ikinci Ali Rəhbəri olub.[9][10] 1981–1989-cu illərdə İran prezidenti idi. Xamenei Yaxın Şərqdə ən uzun müddət xidmətdə olan dövlət başçısı, eyni zamanda ötən əsr Şah Məhəmməd Rza Pəhləvidən sonra ikinci ən çox vəzifədə olan İran lideri olub.[11]
Rəsmi veb-saytındakı məlumatlara görə Xamenei Məhəmməd Rza Pəhləvinin hakimiyyəti dövründə 3 il sürgünə göndərilmədən əvvəl altı dəfə həbs edilmişdi.[12] Şahı devirən İslam inqilabından sonra, 1981-ci ilin iyun ayında sağ qolunu iflic edən sui-qəsdin hədəfinə çevrildi.[13][14] Xamenei 1980-ci illərdə İran-İraq müharibəsi dövründə İranın liderlərindən biri idi və özünün nəzarət etdiyi indiki güclü İnqilab Keşikçiləri ilə sıx əlaqələr qurdu. İnqilab Keşikçiləri ona qarşı olan müxalifəti yatırmaq üçün istifadə edilirdi.[15][16] Xamenei 1981-ci ildən 1989-cu ilədək İranın üçüncü prezidenti vəzifəsini icra edərkən, ilk Ali Rəhbər Ruhullah Xomeyninin yaxın müttəfiqi oldu. Ruhullah Xomeyninin ölümündən bir müddət əvvəl seçdiyi varislə — Hüseynəli Müntəziri ilə — fikir ayrılığı vardı, buna görə Xomeyni öldükdə varisin kim olacağı barədə razılıq yox idi. Mütəxəssislər Məclisi 4 iyun 1989-cu ildə 49 yaşındaki Xameneini növbəti Ali Rəhbər seçdi. Əkbər Haşimi Rəfsəncaninin dediyinə görə Xamenei ölmədən əvvəl Xomeyninin varisi seçdiyi adam idi. Xamenei 14 aprel 1979-cu ildən bəri "Astan Quds Razavi"nin xidmətçilərinin rəhbəridir.[17]
Ali rəhbər olaraq Xamenei İslam Respublikasında ən güclü siyasi səlahiyyətlidir.[18][19] O, İran dövlətinin başçısı, İran silahlı qüvvələrinin baş komandanı olub. Əli Xamenei, həmçinin fərmanlar imzalama və iqtisadiyyat, ətraf mühit, xarici siyasət, təhsil, milli layihələşdirmə kimi bir çox sahələrdə hökumətin əsas siyasətlərinə dair son qərarı vermə səlahiyyətinə sahibdir.[20][21][22][23][24][25] Kərim Səcədpurun sözlərinə görə Xamenei hökumətin icraedici, qanunverici və məhkəmə qollarına, həmçinin hərbə və mediaya birbaşa və ya dolayı nəzarət edir.[11] Mütəxəssislər Məclisinə, Prezidentliyə və Məclisə (Parlament) bütün namizədlər, üzvlərinin İranın Ali Rəhbəri tərəfindən birbaşa və ya dolayı yolla seçilən Qəyyumlar Şurası tərəfindən yoxlanılır.[26] Xamenei tərəfindən əmr edildikdən sonra Qəyyumlar Şurasının müəyyən insanlara qoyulan qadağanı ləğv etdiyi hallar da olmuşdur.[27]
Xameneinin hakimiyyəti dövründə 1994-cü il Qəzvin etirazları,[28] 1999-cu il iranlı tələbə etirazları, 2009-cu il İranda prezident seçkiləri etirazları,[29][30][31] 2011–12-ci il İran etirazları, 2017–18-ci il İran etirazları və 2018–2019-cu il İran etirazları kimi bir sıra böyük etirazlar olmuşdu. İranda jurnalistlər, blogerlər və digər şəxslər Ali Rəhbər Xamenei və eyni zamanda dini təhqir etmək ittihamları ilə mühakimə olunub, həbslə, döyülmə ilə cəzalandırılırlar, onlardan bəziləri həbsdə vəfat etmişdi.[32][33] İranın nüvə proqramı ilə əlaqəli olaraq, Xamenei 2003-cü ildə hər cür kütləvi qırğın silahının istehsalını, yığılmasını və istifadəsini qadağan edən fətva verdi.
Həyatı

Seyyid Əli Hüseyni Xamenei 19 aprel 1939-cu ildə Məşhəddə, İraqın Nəcəf şəhərində doğulmuş alim və müctəhid Cavad Xamenei ilə onun ikinci həyat yoldaşı Xədicə Mirdamədinin (Haşım Mirdamədinin qızı) ailəsində anadan olub.[34] O, səkkiz uşağın altıncısı, anasının isə üçüncü övladı idi. Qardaşlarından ikisi də din xadimidir; kiçik qardaşı Hadi Xamenei qəzet redaktoru və din xadimidir. Böyük bacısı Fatimə Hüseyni Xamenei 2015-ci ildə 89 yaşında vəfat edib. Atası Xamənədən olan etnik Azərbaycan türkü, anası isə Yəzd şəhərindən olan etnik fars idi.[35][36][37][38][39][40][41]
Əli Xameneinin əcdadı, Şiə İslamının dördüncü imamı Əli əs-Səccadın nəvəsi olan və "Sultan Seyyid" kimi tanınan Sultanül-Üləma Əhmədə qədər gedib çıxdığı iddia edilən Əftəsi seyyidlərinin nəslindən olan Seyyid Hüseyn Təfrişi idi. Onun bəzi əcdadları indiki Mərkəzi ostanının (vilayətinin) Təfriş bölgəsindən olub və öz doğma yurdları Təfrişdən Təbriz yaxınlığındakı Xamənəyə köçüblər.[42][43]
Xameneinin təhsili dörd yaşında, məktəbdə Quranı öyrənməklə başlayıb; o, dini elmlərin ibtidai və yetkinlik (ayətullahlıq) səviyyələrini Məşhəd hövzəsində (dini elmlər akademiyasında), Şeyx Haşım Qəzvini və Ayətullah Milani kimi müəllimlərin rəhbərliyi altında başa vurub.[43]
Məşhəddə Xamenei həm dünyəvi ziyalılarla, həm də İslam sosializmini müdafiə edən və Karl Marks, Çe Gevara, Tito və Əli Şəriəti kimi şəxsiyyətlərdən təsirlənən siyasi təşkilat — "Allaha Pərəstiş Edən Sosialistlər Hərəkatı" ilə tez-tez ünsiyyətdə olurdu; Xamenei onların seminarlarında və vəzlərində iştirak edirdi ki, bu da Abbas Milaninin fikrincə, onun sonrakı Üçüncü Dünyaçılıq (Tranti-mondizm) baxışlarına təsir göstərmişdir. 1957-ci ildə o, Nəcəfə getdi, lakin atasının onun orada qalmasına razı olmaması səbəbindən tezliklə Məşhəddə geri döndü. 1958-ci ildə o, Qum şəhərində məskunlaşdı və burada Hüseyn Burucirdi ilə Ruhullah Xomeyninin dərslərində iştirak etdi. O dövrün bir çox digər siyasi cəhətdən fəal din xadimləri kimi, Xamenei də dini elmlərdən daha çox siyasətlə məşğul olurdu.[44][42][45]
Xamenei sonralar öz tərcümeyi-hal xarakterli xatirələrində uşaqlığını dindar bir ailədə böyüdüyünü qeyd edərək təsvir edirdi. O bildirirdi ki, anası din xadimi ailəsindən gəlib və dini təhsil onun uşaqlıq illərini formalaşdırıb. Xamenei dərslərində fərqləndiyini, məktəbdə Quran oxuduğunu, hədislərə və peyğəmbərlərin həyat hekayələrinə erkən yaşlarından maraq göstərdiyini xatırlayırdı. O, anasının Quran ayələrini, xüsusən də peyğəmbərlərin həyatına dair olanları oxuduğu ailə məclislərini təsvir edirdi. Xamenei dini elmlərdən başqa, riyaziyyat, coğrafiya və xüsusilə tarix də daxil olmaqla, geniş intellektual maraqlarının olduğunu vurğulayırdı.[46]
Xamenei yeniyetmə yaşlarında ədəbiyyat, poeziya və romanları geniş şəkildə oxuyur, fars poeziyasının əsas əsərləri ilə tanış olur və gənc yaşlarından özü də şeir yazmağa başlayır. Güclü yaddaşa və ədəbi tənqid qabiliyyətinə malik olduğunu qeyd edən Xamenei, yeniyetməlik dövründə oxuduğu mətnləri xatırlaya bildiyini və poeziya ilə bağlı tənqidlərinin tez-tez şairlər və auditoriya tərəfindən təsdiqləndiyini bildirirdi. O, Pəhləvi dövründə namazını vaxtında qılmaq üçün bir dəfə hərəkətdə olan qatardan tullandığını xatırlayırdı. Uşaqlıq illərini yoxsulluqla xarakterizə edən Xamenei, ailəsinin Məşhədin kasıb bir məhəlləsində yaşadığını, anasının atasının köhnə paltarlarından geyimlər tikdiyini və bəzən kifayət qədər qidalarının olmadığını, qohumlarının verdiyi az miqdarda pulla alınan bir az kişmiş və ya südlə dolandıqlarını qeyd edirdi.[46]
Ölümü
28 fevral 2026-cı il ABŞ və İsrailin İrana hərbi müdaxiləsi nəticəsində öldürülüb. İran Dövlət Televiziyası bunu təsdiqləyib.[47]
Həmçinin bax
İstinadlar
- 1 2 La Libre. Ali Khamenei - Ayatollah et guide suprême de la Révolution Islamique (fr.). // La Libre Belgique. ISSN 1379-6992. (İstifadə tarixi: 20 sentyabr 2024).
- 1 2 BBC Things. (İstifadə tarixi: 20 sentyabr 2024).
- 1 2 3 4 Store norske leksikon (buk.). ISSN 2464-1480. (İstifadə tarixi: 17 oktyabr 2026).
- 1 2 Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says (brit. ing.). (untranslated). 1 mart 2026. (İstifadə tarixi: 1 mart 2026).
- 1 2 Pierre Alonso. Fin d'une ère. Mort de Ali Khamenei, impitoyable gardien de la révolution iranienne (fr.). (untranslated). 28 fevral 2026.
- 1 2 3 Iran confirms Supreme Leader Ali Khamenei dead after US-Israeli attacks (ing.). Al Jazeera. 28 fevral 2026. (İstifadə tarixi: 1 mart 2026).
- ↑ "Ali Khamenei". CGIE (fa). 25 iyul 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 iyul 2020.
- ↑ "taking look at the biography of Ali Khamenei". khamenei (fa). 8 dekabr 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 mart 2014.
- ↑ "Iran". State. 23 iyul 2010. 21 yanvar 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 avqust 2010.
The government monitored meetings, movements, and communications of its citizens and often charged persons with crimes against national security and insulting the regime based on letters, e-mails, and other public and private communications.
- ↑ "ProFayl: Ayatollah Seyed Ali Khamenei". BBC News. 17 iyun 2009. 26 mart 2009 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 iyul 2009.
- 1 2 "The Supreme Leader – The Iran Primer". 30 iyun 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 iyul 2016.
- ↑ "Khamenei.ir". 12 noyabr 2013 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
- ↑ Khamenei has kept a low profile [daimi ölü keçid] Agence France Presse, 20 June 2009. Retrieved 24 September 2009.[ölü keçid]
- ↑ Maziar Bahari. "How Khamenei Keeps Control". Newsweek. 6 aprel 2007. 25 oktyabr 2010 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 sentyabr 2010.
- ↑ "Khamenei Will Be Iran's Last Supreme Leader". Newsweek. 17 noyabr 2009. 16 sentyabr 2017 tarixində arxivləşdirilib.
referring to the enormous power Khamenei has given Iran's Islamic Revolutionary Guards Corps, which, under Khamenei's direct control, has brutally repressed demonstrators, human rights activists, and opposition journalists.
- ↑ Jamsheed K. Choksy. "Tehran Politics: Are the Mullahs Losing Their Grip?". World Affairs Journal. 22 iyul 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 iyul 2020.
Khamenei has strengthened alliances with militant commanders, especially within the Islamic Revolutionary Guard Corps (IRGC), in the hope that all opposition to his authority will continue to be suppressed—as it was during the protests of 2009.
- ↑ "انتصاب آیتالله خامنهای به عنوان رئیس خدمهی آستان قدس رضوی". farsi.khamenei.ir. khamenei.ir. 19 avqust 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 avqust 2017.
- ↑ "ProFayl: Iran's 'unremarkable' supreme leader Khamenei". BBC News. 4 avqust 2011. 18 fevral 2012 tarixində arxivləşdirilib.
- ↑ Ganji, Akbar, "The Latter-Day Sultan: Power and Politics in Iran", Foreign Affairs, November December 2008
- ↑ "Iran's Khamenei hits out at Rafsanjani in rare public rebuke". Middle East Eye. 4 aprel 2016 tarixində arxivləşdirilib.
- ↑ "Khamenei says Iran must go green – Al-Monitor: the Pulse of the Middle East". Al-Monitor. 22 dekabr 2015 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 mart 2016.
- ↑ Louis Charbonneau and Parisa Hafezi. "Exclusive: Iran pursues ballistic missile work, complicating nuclear talks". Reuters. 16 may 2014. 31 iyul 2017 tarixində arxivləşdirilib.
- ↑ "IranWire – Asking for a Miracle: Khamenei's Economic Plan". 7 mart 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 iyul 2020.
- ↑ "Khamenei outlines 14-point plan to increase population". 22 may 2014. 1 avqust 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 may 2017.
- ↑ "Iran: Executive, legislative branch officials endorse privatization plan". 5 yanvar 2017 tarixində arxivləşdirilib.
- ↑ "Rafsanjani breaks taboo over selection of Iran's next supreme leader". The Guardian. 18 dekabr 2016 tarixində arxivləşdirilib.
- ↑ "Iran reverses ban on reformist candidates". The Guardian. 21 dekabr 2016 tarixində arxivləşdirilib.
- ↑ "The Basij Mostazafan – A culture of martyrdom and death". Al Arabiya. 7 dekabr 2016 tarixində arxivləşdirilib.
- ↑ "Khamenei was the victim of an attempted assassination". LinkDay. 11 oktyabr 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
- ↑ "Police Are Said to Have Killed 10 in Iran Protests". The New York Times. 28 dekabr 2009. 5 fevral 2010 tarixində arxivləşdirilib.
- ↑ "Several killed, 300 arrested in Tehran protests". 31 dekabr 2009 tarixində arxivləşdirilib.
- ↑ "IRAN 2015 HUMAN RIGHTS REPORT" (PDF). ABŞ Dövlət Departamenti. 21 yanvar 2017 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 31 iyul 2020.
During the year the government arrested students, journalists, lawyers, political activists, women's activists, artists, and members of religious minorities; charged many with crimes such as "propaganda against the system" and "insulting the supreme leader;" and treated such cases as national security trials (see sections 1.a. through 1.e.; section 6, Women; and section 7.a.).
- ↑ "IRAN 2016 HUMAN RIGHTS REPORT" (PDF). ABŞ Dövlət Departamenti. 28 yanvar 2020 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 31 iyul 2020.
- ↑ "تصویری از شناسنامه حضرت آیتالله خامنهای". khamenei.ir (fars). 1 fevral 2010. 14 avqust 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 iyul 2026.
- ↑ Velayati, Ali Akbar. Ayatollah Ali Khamenei // The Great Islamic Encyclopedia (fars). 11 fevral 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 3 aprel 2017.
- ↑ "taking look at the biography of Ali Khamenei". farsi.khamenei.ir. 21 mart 2014. 8 dekabr 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 mart 2014.
- ↑ "A photo of Identity document of Ayatollah Khamenei". farsi.khamenei.ir (fars). 1 fevral 2010. 14 avqust 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 yanvar 2018.
- ↑ "The Office of the Leader, Seyyed Ali Khamenei". leader.ir. 18 iyun 2009 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 iyun 2009.
- ↑ Akbar Hashemi Rafsanjani. پیام تسلیت هاشمی به آیتالله خامنهای/ اعلام برنامه وزرای کشاورزی و نیرو به هاشمی (fars). 6 yanvar 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 iyun 2013.
- ↑ Eternal Iran, in 1721; Patrick Clawson, 2005, ISBN 1-4039-6276-6, p. 5.
- ↑ Robin Wright, The Last Great Revolution – Turmoil and Transformation in Iran, Alfred A. Knopf, 2000
- 1 2 Sitat səhvi: Yanlış
<ref>teqi; "cgie2" adlı istinad üçün mətn göstərilməyib. - 1 2 Milani, Abbas. "Khamenei, Don Quixote, and Culture Wars". Hoover Institution (ingilis). 3 oktyabr 2025. İstifadə tarixi: 26 fevral 2026.
- ↑ "Historic Personalities of Iran – Seyed Ali Khamenei". Iran Chamber. 11 iyun 2009 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 iyun 2009.
- ↑ Rahnema, Ali. Ali Rahnemaré, An Islamic Utopian – A Political Biography of Ali Shariati, 1998, p. 368. I.B. Tauris. 2000. ISBN 978-1-86064-552-5. İstifadə tarixi: 19 iyun 2009.
- 1 2 HaghighatNejad, Reza. "Khamenei According to Khamenei". Iran Wire (ingilis). 4 oktyabr 2013. 26 aprel 2026 tarixində arxivləşdirilib.
- ↑ "İranın dövlət televiziyası Xameneinin ölümünü təsdiqlədi". Oxu.az (az.). 1 mart 2026. İstifadə tarixi: 1 mart 2026.
Xarici keçidlər
- khamenei.ir — rəsmi saytı
- İran Ali Rəhbərliyinin rəsmi saytı
- Əli Xamenei — Facebook səhifəsi (ing.)
- Əli Xamenei — YouTube kanalı (ing.)
- Əli Xamenei — "X" səhifəsi (ing.)
- Əli Xamenei — Instagram səhifəsi (fars.)
- Əli Xamenei — Telegram səhifəsi
- Sabahattin Türkyılmaz. "Eşinin Dilinden İmam Hamenei" (türk). rasthaber.com. 14 yanvar 2014. 17 yanvar 2014 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 yanvar 2014.
- 19 apreldə doğulanlar
- 1939-cu ildə doğulanlar
- Məşhəddə doğulanlar
- 28 fevralda vəfat edənlər
- 2026-cı ildə vəfat edənlər
- 86 yaşında vəfat edənlər
- Son bir ildə vəfat etmiş şəxslər
- Tehranda vəfat edənlər
- İmam Rza türbəsində dəfn olunanlar
- Qum elmiyyə hövzəsinin məzunları
- Əlifba sırasına görə vəzifəli şəxslər
- İran siyasətçiləri
- İran prezidentləri
- İran ayətullahları
- İran azərbaycanlısı ayətullahlar
- İran azərbaycanlısı siyasətçilər
- Holokostun inkarçıları
- İran–İraq müharibəsi iştirakçıları
- İran inqilabçıları
- Həmas–İsrail müharibəsi (2023) iştirakçıları
- Hava hücumları nəticəsində ölənlər
- XX əsr İran yazıçıları
- XX əsr siyasətçiləri
- XXI əsr şiələri
- XXI əsr siyasətçiləri
- Antisionizm
- Hüseynilər
- XX əsr hərbçiləri
- XX əsr tərcüməçiləri
- XXI əsr hərbçiləri
- XXI əsr yazıçıları
- İran İslam İnqilabı
- İran şairləri
- İran tərcüməçiləri
- İranın əlil şəxsləri
- İranın kişi siyasətçiləri
- İslam İnqilabı Keşikçiləri korpusunun zabitləri
- İslamistlər
- Müsəlman din adamları
- Öldürülmüş prezidentlər
- Soyqırım törədənlər
- Suriyada vətəndaş müharibəsi iştirakçıları
- İran müharibəsində (2026) ölənlər
- İran azərbaycanlıları
- Sui-qəsd qurbanları
- Öldürülmüş siyasətçilər
- Müsəlman teoloqlar
- Müsəlman dini liderlər
- XX əsr şiələri
- XXI əsr İran siyasətçiləri
- XX əsr İran siyasətçiləri