فالگیری
فال به مجموعهای از شیوههای تفسیر نشانهها، رخدادهای تصادفی، متون، اشیاء یا پدیدههای طبیعی برای آگاهی از آینده، فرجام یک کار یا امور ناشناخته گفته میشود و عمل آن را فالگیری یا تَفَأُّل مینامند. در منابع مربوط به فرهنگ ایران، اصطلاحهایی چون «فال گرفتن»، «فال زدن»، «شگون زدن» و «تفأل» برای صورتهای گوناگون این عمل به کار رفتهاند.[۱]

فالگیری در معنای گستردهتر، گونهای از پیشگویی یا کوشش برای دستیابی به دانشی دانسته شده است که از راه مشاهده و تفسیر نشانهها به دست میآید. چنین دانشی الزاماً تنها دربارهٔ آینده نیست و ممکن است برای یافتن علت یک رویداد، تشخیص شگون و بدشگونی، یافتن چیزهای پنهان یا تصمیمگیری نیز به کار رود.[۱] از این رو، مفهوم فال در مطالعات تاریخ ادیان و مردمشناسی گستردهتر از معنای روزمرهٔ «گفتن آیندهٔ شخص» است.
فال در فرهنگ ایران تاریخی طولانی دارد و شکلهای آن از تفسیر شگونها و نشانههای طبیعی تا کتاببینی، فال حافظ، تفأل به قرآن، فالگوش، جفر، رمل و انواع روشهای عامیانه را دربر گرفته است. برخی از این شیوهها بخشی از فرهنگ عامه بودهاند و برخی دیگر در سنتهای علوم خفیه یا دانشهای پیشامدرن جای داشتهاند. طالعبینی نیز اگرچه در فارسی امروز معمولاً دستگاهی جدا از «فال» دانسته میشود، در پژوهشهای تاریخی یکی از شاخههای مهم پیشگویی به شمار میرود و مرز آن با دیگر روشهای فال و پیشگویی در همهٔ دورهها روشن و ثابت نبوده است.[۲]
از دیدگاه روش علمی، فالگیری روشی اثباتشده برای پیشبینی آینده به شمار نمیرود. با این حال، فال به سبب نقش تاریخی، آیینی، ادبی و اجتماعی آن موضوع پژوهش در مردمشناسی، تاریخ ادیان، تاریخ علم و روانشناسی بوده است.
فال در فرهنگ ایران
[ویرایش | اشتراکگذاری]پیشینه
[ویرایش | اشتراکگذاری]گزارشهایی دربارهٔ پیشگویی و تفسیر نشانهها نزد ایرانیان از دوران باستان باقی مانده است. هرودوت گزارش میکند که مغان در زمان لشکرکشی خشایارشا خورشیدگرفتگی را بهعنوان نشانهای دربارهٔ سرنوشت جنگ تفسیر کردند. آگاثیاس، تاریخنگار دورهٔ باستان متأخر، نیز از موبدانی سخن گفته است که با مشاهدهٔ آتش دربارهٔ آینده پیشگویی میکردند.[۱]
پس از گسترش اسلام، سنتهای گوناگون ایرانی، اسلامی و میراث علوم یونانی و خاور نزدیک در زمینهٔ پیشگویی با یکدیگر درآمیختند. ابن ندیم در الفهرست از شماری کتابهای فارسی دربارهٔ فال و پیشگویی یاد کرده که برخی از آنها به عربی ترجمه شده بودند.[۱] در ادبیات فارسی دورهٔ اسلامی نیز از فالگیران، منجمان، رمالان و شیوههای گوناگون پیشگویی یاد شده است.
فال در ایران تنها به پیشگویان حرفهای محدود نبود. بخش بزرگی از آن در قالب باورهای روزمرهٔ مربوط به شگون و بدشگونی پدیدار میشد؛ برای نمونه رفتار جانوران، عطسه، پریدن پلک، صداهای ناگهانی، وضعیت هوا، جهت حرکت دود و رویدادهای تصادفی میتوانستند بهعنوان نشانه تفسیر شوند.[۱]
فالگوش و شگون
[ویرایش | اشتراکگذاری]یکی از شکلهای شناختهشدهٔ فال در فرهنگ عامهٔ ایران فالگوش است. در این روش شخص پس از نیت کردن، سخنان اتفاقی رهگذران یا نخستین جملهای را که میشنود بهعنوان نشانهای دربارهٔ موضوع مورد نظر خود تعبیر میکند. فالگوش بهویژه با آیینهای چهارشنبهسوری پیوند داشته است.[۱]
تعبیر رویدادهای اتفاقی بهعنوان شگون نیک یا بد نیز در فرهنگ عامه گسترده بوده است. در منابع مردمنگارانهٔ ایران نمونههایی از تعبیر رفتار پرندگان و جانوران، پریدن پلک، عطسه، شکستن یا جابهجایی اشیاء و پدیدههای طبیعی ثبت شده است.[۱]
کتاببینی
[ویرایش | اشتراکگذاری]کتاببینی گونهای از فالگیری است که در آن کتابی گشوده میشود و متن یا عبارتی که بهطور تصادفی در برابر فالگیرنده قرار میگیرد بهعنوان نشانه تفسیر میشود. کتاببینی در ایران با قرآن، دیوان حافظ و در مواردی با دیگر آثار ادبی، از جمله مثنوی معنوی، انجام شده است.[۲][۱]
سنت کتاببینی بسیار کهنتر از فال حافظ است و در فرهنگهای دیگر نیز نمونههایی از گشودن تصادفی آثار مقدس یا ادبی، از جمله آثار هومر، ویرژیل و کتاب مقدس، برای گرفتن فال شناخته شده است.[۲]
فال حافظ
[ویرایش | اشتراکگذاری]
فال حافظ از مشهورترین صورتهای کتاببینی در فرهنگ ایران است. در این روش، شخص پس از نیت کردن دیوان حافظ را میگشاید و غزلی را که در برابر او قرار گرفته است با توجه به پرسش یا وضعیت خود تفسیر میکند. شیوهٔ دقیق فال گرفتن و انتخاب غزل در سنتهای مختلف یکسان نیست و در برخی روشها ابیاتی از غزل بعدی با عنوان «شاهد» نیز خوانده میشود.[۱]
استفاده از شعر برای فالگیری پیش از حافظ نیز رواج داشته است. ایرج افشار نمونههایی از تفأل به اشعار شاعران پیش از حافظ را گزارش کرده است. یکی از نخستین شواهد شناختهشده دربارهٔ فال گرفتن از شعر حافظ در دیاربکریه، نوشتهٔ ابوبکر طهرانی در سدهٔ نهم هجری، دیده میشود؛ در همان اثر حافظ با لقب «لسانالغیب» یاد شده است.[۲]
دیوان حافظ در دورههای بعد به یکی از رایجترین متون فال در ایران تبدیل شد و این سنت تا روزگار معاصر در محافل خانوادگی و مناسبتهای گوناگون ادامه یافته است.[۳]
تفأل به قرآن
[ویرایش | اشتراکگذاری]تفأل به قرآن یا فال قرآن گونهای از کتاببینی است که در آن از قرآن برای دریافت نشانه دربارهٔ فرجام یک کار یا مسئله استفاده میشود. شیوههای آن در دورههای مختلف یکسان نبوده است؛ گاه قرآن بهطور تصادفی گشوده و نخستین آیهٔ ظاهرشده تفسیر میشد و گاه از جدولها، دستورها و فالنامههایی استفاده میشد که به نسخهٔ قرآن افزوده شده بودند.[۴]
تفأل قرآنی در دورهٔ صفویان رواج چشمگیری داشت. بررسی نسخههای قرآن این دوره نشان داده است که در شماری از آنها متونی برای فال گرفتن در پایان مصحف افزوده شده بود. تعدادی از این رسالهها به علی بن ابیطالب یا جعفر صادق منسوب شدهاند. افزایش شمار چنین متونی در سدههای دهم و یازدهم هجری، برابر با سدههای شانزدهم و هفدهم میلادی، از شواهد رواج گستردهٔ تفأل قرآنی در ایران صفوی دانسته شده است.[۴]
تفاوت با استخاره
[ویرایش | اشتراکگذاری]تفأل به قرآن با استخاره ارتباط تاریخی نزدیکی دارد و این دو در کاربرد عامیانه گاه با یکدیگر آمیختهاند، اما از نظر مفهومی دقیقاً یکسان نیستند. در استخاره، فرد برای انتخاب میان چند راه یا تصمیم از خداوند طلب خیر و راهنمایی میکند؛ در حالی که تفأل ممکن است با هدف آگاهی از آینده یا فرجام یک رویداد صورت گیرد.[۱]
در منابع اسلامی نیز دربارهٔ مشروعیت انواع فال اتفاق نظر وجود نداشته است. برخی عالمان میان استخاره و کوشش برای آگاهی از غیب تمایز گذاشته و اولی را پذیرفته و دومی را رد کردهاند، در حالی که وجود شمار فراوان نسخههای قرآن دارای دستورهای تفأل نشان میدهد که این عمل در دورههایی از تاریخ ایران عملاً رواج داشته است.[۱][۴]
فالنامهها
[ویرایش | اشتراکگذاری]فالنامه در معنای خاص به کتاب یا رسالهای گفته میشود که برای فالگیری و تفسیر نشانهها تنظیم شده باشد. شماری از فالنامهها بر پایهٔ کتاببینی بودند، اما عنوان فالنامه برای رسالههای مربوط به انواع دیگر پیشگویی نیز به کار رفته است.[۲]
در دورهٔ صفوی مجموعهای از فالنامههای مصور و بزرگ پدید آمد که از برجستهترین نمونههای هنر کتابآرایی ایران به شمار میروند. برخی از این نسخهها دارای تصویرهای بزرگ از پیامبران، امامان، شخصیتهای اسطورهای و رویدادهای دینی بودند و در برابر هر تصویر، متنی برای تعبیر فال و بیان نیک یا بد بودن آن قرار داشت. نمونههای مهمی از این آثار در ایران صفوی و امپراتوری عثمانی در سدهٔ شانزدهم و اوایل سدهٔ هفدهم ساخته شدند.[۵]
برخی از مشهورترین فالنامههای مصور به جعفر صادق منسوب شدهاند، هرچند این انتساب به معنای تألیف تاریخی آنها به دست او نیست. نسخهها و برگهای پراکندهٔ این آثار امروزه در مجموعههایی چون موزه متروپولیتن نیویورک و مؤسسه اسمیتسونین نگهداری میشوند.[۵]
جفر، حساب ابجد و علم حروف
[ویرایش | اشتراکگذاری]حساب ابجد نظامی است که در آن برای حروف الفبای عربی ارزشهای عددی تعیین میشود. کاربرد تاریخی ابجد منحصر به فالگیری نبوده و از آن برای شمارهگذاری، تنظیم جدولهای نجومی، ساخت مادهتاریخ، مربعهای جادویی، طلسمات و محاسبات رمزی نیز استفاده شده است.[۶]
آنچه امروزه در فرهنگ عامه با عنوان «فال ابجد» شناخته میشود معمولاً بر تبدیل نامها یا واژهها به ارزشهای عددی و سپس تعبیر حاصل استوار است. با این حال، در منابع کلاسیک، حساب ابجد بیش از آنکه شاخهای مستقل به نام «فال ابجد» باشد، یکی از ابزارهای علم حروف، جفر و دیگر روشهای رمزی بوده است.
جفر در سنت اسلامی مجموعهای از روشهای رمزی برای کشف سرنوشت اشخاص، حکومتها و رویدادها از طریق حروف، اعداد و متون مقدس بود. ارزش عددی حروف بر اساس ترتیب ابجد یکی از ابزارهای اصلی جفر به شمار میرفت.[۷]
از این رو، نسبت دادن کاربردهایی مانند «تعیین جنسیت جنین» یا پیشبینیهای مشابه به «علم ابجد» فاقد پشتوانهٔ علمی است و نمونههای معاصر چنین کاربردهایی را باید از کاربردهای تاریخی حساب ابجد و جفر متمایز کرد.
رمل و دیگر روشها
[ویرایش | اشتراکگذاری]رمل یکی دیگر از شیوههای تاریخی پیشگویی در جهان اسلام بود. در این روش با ایجاد مجموعهای از نقطهها یا خطوط و ترکیب آنها در شکلهای معین، نتیجهای دربارهٔ پرسش مورد نظر استخراج میشد. رمل در ایران در کنار جفر، طالعبینی و دیگر علوم خفیه شناخته شده بود.
منابع مربوط به فرهنگ عامهٔ ایران همچنین از شیوههایی چون فال نخود، فال ورق، آینهبینی، مشاهدهٔ شعلهٔ چراغ، تفسیر اندام و حرکات غیرارادی بدن و حتی بررسی استخوانها یا اندام جانوران گزارش دادهاند.[۱]
کفبینی نیز در ایران معاصر شناخته شده است، اما شواهد آن در متون کلاسیک فارسی اندک است. محمود امیدسالار احتمال داده است که رواج جدید کفبینی در ایران تا اندازهای نتیجهٔ تماس با سنتهای متأخر غربی بوده باشد.[۸]
فال و پیشگویی در فرهنگهای جهان
[ویرایش | اشتراکگذاری]کوشش برای تفسیر نشانهها و آگاهی از امور ناشناخته تقریباً در سراسر جهان باستان دیده میشود. روشها و معنای فالگیری در فرهنگهای گوناگون یکسان نبوده است؛ در برخی جوامع هدف اصلی پیشبینی آینده بود، در حالی که در برخی دیگر فال برای شناخت ارادهٔ خدایان، یافتن علت یک بلا، تعیین زمان مناسب برای انجام کاری یا تصمیمگیری سیاسی و دینی به کار میرفت.
میانرودان
[ویرایش | اشتراکگذاری]در میانرودان باستان، پیشگویی از رشتههای تخصصی مهم درباری و دینی بود. یکی از روشهای شناختهشده، بررسی اندامهای داخلی حیوان قربانیشده، بهویژه کبد، برای یافتن نشانهها بود. کاتبان میانرودانی مجموعههای بزرگی از نشانهها و تعبیرهای مربوط به آنها فراهم کرده بودند و پیشگویان برای تفسیر آنها آموزش میدیدند.[۹]
پیشگویی در میانرودان تنها به قربانی و احشاء محدود نبود و نشانههای نجومی، خوابها، تولدهای غیرعادی، وضعیت آبوهوا و رویدادهای طبیعی نیز میتوانستند موضوع تفسیر قرار گیرند.
چین باستان
[ویرایش | اشتراکگذاری]در چین باستان، بهویژه در دورهٔ دودمان شانگ، از استخوان شانهٔ جانوران و لاک لاکپشت برای پیشگویی استفاده میشد. پرسشهایی دربارهٔ جنگ، محصول، آبوهوا، بیماری، شکار و امور خاندان سلطنتی بر این اشیاء نوشته میشد و ترکهایی که بر اثر حرارت ایجاد میشدند تفسیر میگردیدند. هزاران نمونه از این «استخوانهای پیشگویی» باقی ماندهاند و از کهنترین منابع مکتوب تاریخ چین به شمار میروند.[۱۰]
یونان و روم
[ویرایش | اشتراکگذاری]در یونان باستان و روم باستان، پیشگویی بخش مهمی از حیات دینی و سیاسی بود. پیشگوی معبد دلفی، تعبیر خواب، قرعه، مشاهدهٔ رفتار پرندگان و بررسی احشاء قربانی از جمله روشهای شناختهشده بودند. در روم، مقامهایی چون آگورها رفتار و پرواز پرندگان و دیگر نشانههای طبیعی را برای تشخیص موافقت یا مخالفت خدایان با یک اقدام عمومی تفسیر میکردند.
در این فرهنگها، پیشگویی الزاماً به معنای «گفتن آینده» نبود و در بسیاری از موارد برای دریافت نظر یا ارادهٔ خدایان دربارهٔ تصمیمی سیاسی، نظامی یا مذهبی انجام میشد.
کارت و تاروت
[ویرایش | اشتراکگذاری]کارتبینی یا فال با ورق در اروپا پس از رواج کارتهای بازی گسترش یافت. مشهورترین شکل امروزی آن تاروت است، اما تاروت در آغاز برای فالگیری ساخته نشده بود. نخستین کارتهای تاروت در سدهٔ پانزدهم در ایتالیا برای نوعی بازی ورق پدید آمدند و کاربرد آنها در پیشگویی چند سده بعد گسترش یافت.[۱۱]
استفادهٔ تاروت برای فالگیری در سدهٔ هجدهم در فرانسه گسترش یافت و در سدهٔ نوزدهم با جریانهای علوم خفیه، رمزگرایی، کابالا و طالعبینی پیوند خورد.[۱۲] بنابراین ادعاهایی که تاروت را مستقیماً بازماندهٔ یک نظام پیشگویی بسیار باستانی مصری یا شرقی معرفی میکنند، پشتوانهٔ تاریخی شناختهشدهای ندارند.
گونههای فالگیری
[ویرایش | اشتراکگذاری]شیوههای فالگیری را میتوان بر پایهٔ چیزی که برای تولید یا تفسیر نشانه استفاده میشود به چند گروه کلی تقسیم کرد. این تقسیمبندی مطلق نیست و برخی سنتها بیش از یک روش را با یکدیگر ترکیب میکنند.
| مبنای فال | شیوه و کارکرد | نمونهها |
|---|---|---|
| متن و کتاب | گشودن یا انتخاب بخشی از یک متن و تفسیر آن بهعنوان نشانه | کتاببینی، فال حافظ، تفأل به قرآن |
| قرعه، عدد و شکل | تولید یا استخراج نشانه از راه قرعه، نقطهها، اعداد، حروف یا ترکیبهای قراردادی | رمل، قرعه، جفر و برخی روشهای مبتنی بر حساب ابجد |
| کارت | انتخاب و چیدن کارتها و تفسیر نمادها و رابطهٔ میان آنها | کارتبینی، تاروت |
| نشانههای طبیعی | تفسیر پدیدهها یا رخدادهای طبیعی بهعنوان شگون یا نشانه | رفتار و پرواز پرندگان، رفتار جانوران، آذرخش، دود و پدیدههای جوی |
| بدن انسان | استنتاج ویژگیهای شخص یا رویدادهای آینده از نشانههای بدنی | کفبینی، تعبیر پریدن پلک و برخی حرکات غیرارادی بدن |
| خواب و رؤیا | تفسیر خوابها بهعنوان نشانهای دربارهٔ آینده یا امور پنهان | تعبیر خواب |
| اجرام آسمانی | استنتاج رویدادها یا ویژگیهای اشخاص بر پایهٔ موقعیت و حرکت اجرام آسمانی | طالعبینی |
| اندام جانوران | تفسیر شکل، رنگ یا نشانههای اندامهای داخلی جانوران | جگربینی و بررسی احشاء قربانی |
| مواد و تهنشستها | تفسیر شکلهایی که از تهنشست مواد در فنجان یا ظرف پدید میآیند | فال قهوه، فال چای |
| سطوح و اشیای بازتابنده | مشاهده و تفسیر تصویرها یا شکلهای پدیدارشده در آینه، آب یا بلور | آینهبینی، آببینی و بلوربینی |
رابطه با طالعبینی
[ویرایش | اشتراکگذاری]فال و طالعبینی مترادف نیستند. طالعبینی نظامی تاریخی است که بر تفسیر موقعیت و حرکت اجرام آسمانی استوار است و در بسیاری از دورهها دارای متون، محاسبات و فنون تخصصی خود بوده است. با این حال، این تفاوت به معنای خارج بودن طالعبینی از تاریخ پیشگویی نیست. در منابع تاریخی و پژوهشهای تطبیقی، طالعبینی معمولاً یکی از مهمترین شاخههای پیشگویی محسوب میشود.[۲]
همچنین این ادعا که تفاوت فال و طالعبینی در «انتخاب داشتن یا نداشتن شخص» است مبنای علمی یا تاریخی مشخصی ندارد. برخی انواع فال بر انتخاب تصادفی شخص متکیاند و برخی نیستند؛ به همین ترتیب، طالعبینی نیز تنها به زایچهٔ تولد محدود نمیشود و در سنت تاریخی آن روشهایی برای پاسخ به پرسشها، انتخاب زمان مناسب و پیشبینی رویدادهای عمومی وجود داشته است.
فالگیری در دورهٔ معاصر
[ویرایش | اشتراکگذاری]در دورهٔ معاصر بسیاری از روشهای تاریخی فال در کنار صورتهای جدیدتر ادامه یافتهاند. فال حافظ، فال قهوه، فال ورق، تاروت، کفبینی و روشهای مبتنی بر اعداد از نمونههای رایجاند. اینترنت و شبکههای اجتماعی نیز موجب گسترش صورتهای خودکار یا تجاری فالگیری شدهاند.
در کاربرد امروزی، مرز میان فال بهعنوان سرگرمی، رسم فرهنگی، باور دینی یا ادعای واقعی دربارهٔ پیشبینی آینده همواره روشن نیست. یک شخص ممکن است برای سرگرمی به فال حافظ یا تاروت مراجعه کند، در حالی که شخص دیگری همان عمل را دارای توان واقعی برای آشکار کردن آینده بداند. از این رو، پژوهش دربارهٔ فال تنها به بررسی درستی یا نادرستی پیشگویی محدود نمیشود و جنبههای مردمشناختی، تاریخی، اجتماعی و روانشناختی آن نیز مورد توجه است.
دیدگاه علمی و روانشناختی
[ویرایش | اشتراکگذاری]روشهای فالگیری در علوم تجربی بهعنوان ابزارهای معتبر و اثباتشده برای پیشبینی آینده پذیرفته نشدهاند. تجربهٔ شخصی از «درست درآمدن» یک فال نیز بهتنهایی برای اثبات توان پیشبینی آن کافی نیست، زیرا ارزیابی چنین ادعاهایی نیازمند آزمونهای کنترلشده و قابل تکرار است.
یکی از پدیدههای روانشناختی مرتبط با پذیرش برخی پیشگوییها اثر بارنوم یا اثر فورر است؛ یعنی گرایش افراد به اینکه توصیفهای کلی و مبهم را که میتوانند دربارهٔ شمار زیادی از افراد صادق باشند، ویژه و دقیقاً منطبق بر خود تصور کنند.[۱۳]
اثر بارنوم بهویژه برای توضیح بخشی از جذابیت طالعبینی، فالگیری و توصیفهای کلی شخصیت مورد مطالعه قرار گرفته است. البته وجود چنین سازوکارهای روانشناختی بهتنهایی همهٔ کارکردهای فرهنگی، آیینی یا اجتماعی فال را توضیح نمیدهد.
دیدگاههای دینی
[ویرایش | اشتراکگذاری]نگرش ادیان و مذاهب مختلف به فال و پیشگویی یکسان نبوده است. حتی در یک سنت دینی ممکن است میان گرفتن شگون نیک، طلب راهنمایی الهی، پیشگویی آینده و کوشش برای دسترسی به امور غیبی تمایز گذاشته شود.
در سنت اسلامی، «فال نیک» در برخی متون دینی پذیرفته شده، اما کوشش برای آگاهی قطعی از غیب با مخالفت روبهرو بوده است. در مورد قرآن نیز برخی عالمان میان استخاره، یعنی طلب خیر و راهنمایی از خداوند، و تفأل برای پیشبینی آینده تفاوت گذاشتهاند.[۱] با وجود این اختلاف نظر، شواهد تاریخی و نسخهشناختی نشان میدهد که انواع تفأل، از جمله تفأل قرآنی، در بخشهایی از جهان اسلام و بهویژه ایران رواج داشتهاند.[۴]
جستارهای وابسته
[ویرایش | اشتراکگذاری]منابع
[ویرایش | اشتراکگذاری]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 امیدسالار, محمود (1995). "DIVINATION". Encyclopaedia Iranica (in English). Vol. VII. pp. 440–443.
- 1 2 3 4 5 6 افشار, ایرج (1999). "FĀL-NĀMA". Encyclopaedia Iranica (in English). Vol. IX. pp. 172–176.
- ↑ یارشاطر, احسان (2002). "HAFEZ i. AN OVERVIEW". Encyclopaedia Iranica (in English). Vol. XI. pp. 461–465.
- 1 2 3 4 گروبر, کریستیانه (2011). "The 'Restored' Shīʿī Muṣḥaf as Divine Guide? The Practice of Fāl-i Qurʾān in the Ṣafavid Period". Journal of Qur'anic Studies (in English). 13 (2): 29–55. doi:10.3366/jqs.2011.0019.
- 1 2 فرهاد, معصومه; باغجی, سرپیل (2009). Falnama: The Book of Omens (in English). واشینگتن: Arthur M. Sackler Gallery, Smithsonian Institution. ISBN 9780934686143.
- ↑ کروتکوف, گئورگ (1982). "ABJAD". Encyclopaedia Iranica (in English). Vol. I. pp. 221–222.
- ↑ ویندفور, گرنوت (2008). "JAFR". Encyclopaedia Iranica (in English). Vol. XIV. pp. 367–371.
- ↑ امیدسالار, محمود (2000). "PALM READING". Encyclopaedia Iranica (in English).
- ↑ "Tablet, Series: Library of Ashurbanipal". British Museum (in English).
- ↑ "Oracle bone". British Museum (in English).
- ↑ هازبند, تیم (8 آوریل 2016). "Before Fortune-Telling: The History and Structure of Tarot Cards". Metropolitan Museum of Art (in English).
- ↑ "A history of tarot cards". Victoria and Albert Museum (in English).
- ↑ "Barnum effect". APA Dictionary of Psychology (in English). American Psychological Association.