Գլխավոր էջ

Շաբաթվա հոդված

< «Շաբաթվա հոդված» նախագիծ

Ամերիկյան բացառիկություն (անգլ.՝ American exceptionalism), ազգային բացառիկության վրա հիմնված աշխարհայացք, ազգայնական գաղափարախոսություն, ըստ որի՝ Միացյալ Նահանգներն իր պատմական զարգացմամբ, արժեքներով, ազգային ոգով և քաղաքական համակարգով առանձահատուկ է, եզակի կամ օրինակելի՝ համեմատած այլ երկրների հետ։ Այս հայեցակարգը հաճախ ենթադրում է, որ Միացյալ Նահանգների ծագումն ու ուղին յուրահատուկ են մարդկության պատմության մեջ, ինչն էլ կանխորոշում է նրա բացառիկ առաքելությունը համաշխարհային թատերաբեմում՝ որպես ազատության փարոս հանդիսացող «բլրի վրայի քաղաք»։

«Ամերիկյան բացառիկություն» հավաքական ձևակերպումը սկզբնավորվել է Իոսիֆ Ստալինի և Ջեյ Լավսթոունի միջև 1929 թվականին Մոսկվայում տեղի ունեցած բանավեճի արդյունքում։ Տարաձայնության առանցքը Միացյալ Նահանգների՝ մարքսիստական հեղափոխության ընդհանուր օրինաչափություններին չենթարկվելու թեզն էր․ ԽՍՀՄ ղեկավարը բարկացած պահանջել էր վերջ տալ «ամերիկյան բացառիկության հերետիկոսությանը»՝ պնդելով, որ կապիտալիզմի համաշխարհային ճգնաժամի կանոնները հավասարապես տարածվում են նաև Միացյալ Նահանգների վրա։

Ամերիկացի ականավոր քաղաքագետ և սոցիոլոգ Սեյմուր Մարտին Լիպսեթը իր «Ամերիկյան բացառիկություն. երկսայրի սուր» (1996) աշխատությունում համակարգված կերպով ներկայացրել է այս հայեցակարգի հիմքերը։ Ըստ նրա՝ ի տարբերություն էվոլյուցիոն ճանապարհով անցած եվրոպական հասարակությունների, Միացյալ Նահանգները ձևավորվել է հեղափոխական իրադարձության արդյունքում։ Հենց այս պատմական շրջադարձի՝ 1776 թվականին Անկախության հռչակագրի ընդունման շնորհիվ ծնվել է «առաջին նոր ազգը»՝ օժտված աշխարհը վերափոխելու յուրահատուկ պատասխանատվությամբ։ Լիպսեթն այս երևույթն անվանում է «ամերիկանիզմ», որի առանցքում ընկած են ազատության, ինդիվիդուալիզմի, հանրապետականության, ժողովրդավարության, մերիտոկրատիայի և ազատ շուկայական տնտեսության (laissez-faire) սկզբունքները։ Ժամանակի ընթացքում ներքին արժեքների այս համակարգը վերաճել է աշխարհքաղաքական հայեցակարգի։ Ամերիկյան քաղաքական դիսկուրսում (հատկապես Ռոնալդ Ռեյգանի ժամանակաշրջանում) ձեռք է բերել հայրենասիրական իմաստ։

Քաղաքագիտական համատեքստում տերմինը նաև մատնանշում է ԱՄՆ-ի՝ որպես համաշխարհային բացառություն՝ նորմայից շեղման (Outlier) կարգավիճակը՝ ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական դրսևորումներով։ Հայեցակարգի քննադատները շեշտում են, որ այս գաղափարախոսությունը հաճախ հանգեցնում է ազգային գերազանցության կեղծ զգացումի, սեփական մշակույթի բացարձակացման և այլ ժողովուրդներին սեփական կամքն ու արժեքները պարտադրելու միակողմանի քաղաքականության։ Ավելին⇒

Նորություններ

← «Նորություններ»

Շարունակվող իրադարձություններ՝ Իսրայելա-ամերիկյան հարվածներ Իրանին (2026)  • Իրանի բողոքի ցույցեր  • Ռուսաստանի ներխուժում Ուկրաինա

• նոյեմբերի 7-ին Կրակովի պատմական կենտրոնի Շուկայի հրապարակում (լուսանկարում) տեղի ունեցած հրաձգության հետևանքով վեց մարդ է զոհվել, ևս 15-ը՝ վիրավորվել։
• հոկտեմբերի 26-ին Լոնդոնում կայացած արարողության ժամանակ 2026 թվականի «Ոսկե գնդակին» արժանացել է անգլիացի ֆուտբոլիստ Հարի Քեյնը (լուսանկարում)։
• հոկտեմբերի 24-ին Նարե Քերոբյանն իր «BOO!» երգով հաղթել է «Մանկական Եվրատեսիլ 2026» երգի մրցույթում։
• հնդկական թամիլ ծագմամբ հարավաֆրիկացի փաստաբան Նավի Պիլայը արժանացել է 2026 թվականի խաղաղության Նոբելյան մրցանակին։
• սեպտեմբերի 30-ին Սաուդյան Արաբիայի օդային տարածքով անցնող Flydubai Flight 1073 ինքնաթիռի անձնակազմը և ուղևորները կանխել են ինքնաթիռը առևանգելու կամ կործանելու փորձը:
• Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն արժանացել է գերմանական խաղաղության մրցանակին։

Վերջերս մահացածներ՝ Լիդիա Ֆեդոսեևա-Շուկշինա  • Տինտո Բրաս  • Պատրիկ Ստյուարտ  • Ռյու Մուրակամի  • Դավիթ Մուրադյան  • Եվա Մարի Սեյնթ

Գիտե՞ք, որ․․․

← «Գիտե՞ք, որ...»

• ․․․բոլոր ժամանակների մեծագույն զանգը (նկարում) չորս դարից ավելի գտնվում է «պղտոր գետի» հատակում։
• ․․․հանդերձյալ աշխարհում ապրելու համար չինացիները տպագրում են հատուկ թղթադրամներ։
• ․․․բրիտանացի քաղաքական գործիչը կենդանության օրոք ստացել է գրականության Նոբելյան մրցանակ, իսկ մահից հետո նրա ստեղծած կտավը վաճառվել է 1.762.500 ֆունտ ստեռլինգով։
• ․․․Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի խոշորագույն օդային աղետի մասին լռել են ավելի քան 60 տարի:
• ․․․եվրոպական ֆուտբոլը ԱՄՆ-ում զարգացել է ամերիկյան ֆուտբոլի այս գործչի ջանքերով։
• ․․․մինչ օրս հայտնաբերված ամենահին փայտե անիվը (լուսանկարում) 5100-5350 տարեկան է։