Belt tal-Vatikan
| Stat tal-Belt tal-Vatikan Stato della Città del Vaticano |
||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Innu nazzjonali: Inno e Marcia Pontificale (Taljan) Innu Pontifikali u Marċ |
||||||
| Belt kapitali (u l-ikbar belt) | Belt tal-Vatikan 41°54.2′N 12°27.2′E / 41.9033°N 12.4533°E | |||||
| Lingwi uffiċjali | Taljan u Latin | |||||
| Gvern | Ekklesjastiku;[1] monarkija-saċerdotali;[2] monarkija assoluta;[3] monarkija elettiva;[4] theokratika elettiva.[5] |
|||||
| - | Sovran | Papa Ljun XIV | ||||
| - | President tal- Governatorat |
Raffaella Petrini | ||||
| Indipendenza mir-Renju tal-Italja | ||||||
| - | Trattat Lateran | 11 ta' Frar 1929 | ||||
| Erja | ||||||
| - | Total | 0.44 km2 (224) 0.17 mil kwadru |
||||
| Popolazzjoni | ||||||
| - | ċensiment tal-2024 | 882 (237) | ||||
| - | Densità | 1,800/km2 4,662.0/mili kwadri |
||||
| Valuta | Ewro (€) (EUR) |
|||||
| Żona tal-ħin | CET (UTC+1) | |||||
| Kodiċi telefoniku | +379 | |||||
| TLD tal-internet | .va | |||||
Il-Belt tal-Vatikan (bil-Latin: Status Civitatis Vaticanæ; bit-Taljan: Stato della Città del Vaticano), imqassar ħafna drabi għal sempliċement Vatikan, huwa belt-stat indipendenti mdawwar bl-art, li t-territorju tiegħu jikkonsisti f'enklav fi ħdan il-belt ta' Ruma, l-Italja. Għandu erja ta' madwar 44 ettaru, u popolazzjoni ta' madwar 840 ruħ.[1] B'hekk il-Vatikan huwa l-iżgħar stat indipendenti magħruf internazzjonalment fid-dinja kemm bħala erja kif ukoll bħala popolazzjoni.
Il-Belt tal-Vatikan għandha fruntiera mal-Italja ta' 3.4 km.
Etimoloġija
[immodifika | immodifika s-sors]Skont etimologi antiki bħal Festus Grammaticus (ikkwotat minn Pawlu d-Djaknu), l-isem Vaticanus ġej mill-kelma Vaticinium, jew aktar preċiżament Vātēs jew Vātis, li tfisser "veġġent" jew "diviner," għaliex jingħad li ħafna veġġenti kienu jgħixu fuq din in-naħa tat-Tiber. Huwa magħruf li taħt Tiberius, l-arti tad-divinazzjoni kienet ipprojbita f'Ruma stess (kien reat punibbli bil-konfiska tal-proprjetà u l-eżilju).
Peress li din l-etimoloġija hija inċerta, oħrajn jissuġġerixxu belt Etruska bl-isem Vaticum, li setgħet darba eżistiet fuq dan is-sit, jew l-alla Vaticanus, li kien jippresiedi l-ewwel kliem tat-tfal u li t-tempju tiegħu nbena fuq is-sit antik ta' Vaticanum, l-Għolja tal-Vatikan. Tabilħaqq, din l-għolja kienet id-dar tal-Vates ħafna qabel l-era pre-Kristjana ta' Ruma.
Storja
[immodifika | immodifika s-sors]Il-Belt tal-Vatikan tal-lum ġeneralment titqies bħala l-fdal tal-eks Stati Papali, għalkemm l-eżistenza de facto tagħhom intemmet fl-1870 filwaqt li l-eżistenza de jure tal-Vatikan bdiet fl-1929. L-oriġini antika ta’ dan it-territorju tal-Istati Papali tinsab f’akkumulazzjoni ta’ għotjiet ta’ art li rċevew papiet suċċessivi, mill-era Kostantinjana sa dik tar-Renju Lombard (pereżempju, id-Donazzjoni ta’ Sutri). Il-Papa għalhekk sab ruħu fil-kap ta’ art sinifikanti magħrufa bħala l-Patrimonju ta’ San Pietru, inizjalment taħt is-sovranità Rumana fil-Lvant, iżda li l-istorjografija Kattolika ilha tirreferi għaliha bħala d-“Donazzjoni ta’ Kostantinu,” u b’hekk tiġġustifika l-poter temporali tal-Papa[6].
Fil-fatt, id-“Donazzjoni ta’ Kostantinu” hija leġġenda li skontha l-Imperatur Kostantinu I ta lill-Papa Silvestru l-primat fuq il-Knejjes tal-Lvant u l-imperium (poter imperjali) fuq il-Punent: in-natura apokrifa ta’ dan id-dokument ġiet stabbilita fl-1442 mill-umanista Lorenzo Valla. Il-ġustifikazzjoni storika għal dan il-poter temporali fil-fatt tinsab fid-Donazzjoni ta' Pepin tas-754, ikkonfermata minn Charlemagne fis-774—donazzjoni tassew leġittima.
Il-Belt tal-Vatikan tinsab fuq dak li kien magħruf fl-antikità bħala l-Ager Vaticanus, pjanura żgħira (il-Pjanura tal-Vatikan) fuq ix-xtut tax-Xmara Tiber, li titla’ ftit ’il bogħod għal għolja baxxa, il-Montes Vaticani (l-Għolja tal-Vatikan)[7].
Ftit vilel, mibnija madwar "ġonna imperjali," kienu proprjetà ta’ Agrippina. Binha, l-Imperatur Caligula (37-41 AD), kellu ċirku privat mibni hemmhekk, iċ-Circus Vaticanus, li minnu l-obelisk tal-Vatikan attwali huwa wieħed mill-ftit vestigi li fadal. Kien hemm, kif ukoll fil-ġonna biswit, li ħafna Nsara ta’ Ruma ġew martrijati matul ir-renju ta’ Nero (54-68). Jingħad li San Pietru kien midfun fit-tramuntana ta’ dan iċ-ċirku, f’nekropoli li kienet tgħaddi maġenb triq sekondarja, il-Via Cornelia. Fuq is-sit tad-difna tiegħu, l-Imperatur Kostantinu kellu bażilika magnifika mibnija bejn it-326 u t-333 fuq is-sit taċ-ċirku Ruman ta’ qabel, li mbagħad twaqqa’. Il-bini ġie sostitwit mill-bażilika attwali matul is-sekli 16 u 17[8].

Fis-seklu 5, il-Papa Simmaku bena residenza hemmhekk, li ntużat minn figuri illustri bħal Karlu Manju waqt l-inkurunazzjoni tiegħu fis-sena 800 AD. Fis-seklu 12, Ċelestinu II u mbagħad Innoċenz III irrinovawh. Il-kostruzzjoni tal-Palazz tal-Vatikan bdiet taħt il-pontifikat ta’ Nikola V matul l-ewwel nofs tas-seklu 15.
Fl-20 ta’ Settembru 1870, wara l-evakwazzjoni tat-truppi Franċiżi, Ruma ġiet konkwistata mill-forzi Piemontesi u annessa mar-Renju tal-Italja. Il-Papa Piju IX, li kien joqgħod fil-Palazz Quirinal (li aktar tard sar ir-residenza uffiċjali tar-Rejiet tal-Italja u mbagħad tal-President tar-Repubblika Taljana), ħa kenn fil-Palazz tal-Vatikan. Ir-rifjut tiegħu li jirrikonoxxi l-annessjoni ta dimensjoni politika u diplomatika lill-kunflitt ikkawżat mill-unifikazzjoni Taljana: dan immarka l-bidu tal-“Kwistjoni Rumana.” Din il-kontroversja damet sal-Trattati Lateranensi fl-1929, li bihom l-Istat Taljan intrabat li jirrispetta l-fruntieri tal-Istat tal-Vatikan li mbagħad irrikonoxxa de facto, bir-rikonoxximent de jure imur għand is-Santa Sede; bi skambju, il-Papa rrikonoxxa l-annessjoni mal-Italja tal-Istati Papali, inkluża l-belt ta’ Ruma[9].
Il-politika u l-amministrazzjoni
[immodifika | immodifika s-sors]Organizzazzjoni tas-setgħat
Il-Papa għandu poter assolut (eżekuttiv, leġiżlattiv, u ġudizzjarju). Il-poter eżekuttiv huwa delegat lil gvernatur maħtur li huwa responsabbli wkoll għar-rappreżentanza diplomatika. Kummissjoni magħmula minn ħames sa seba' kardinali teżerċita poter leġiżlattiv b'delega. L-istituzzjonijiet tal-Vatikan huma rregolati minn kostituzzjoni, li l-ewwel abbozz tagħha nkiteb minn Piju XI fi żmien it-Trattati Lateranensi. Bħalissa, il-Vatikan huwa rregolat mil-Liġi Fundamentali tas-26 ta' Novembru 2000, li daħlet fis-seħħ fit-22 ta' Frar 2001. Il-liġijiet tagħha huma rreġistrati fl-Acta Apostolicae Sedis.
Il-Vatikan huwa monarkija assoluta u elettiva: il-Papa jiġi elett b'maġġoranza kwalifikata (żewġ terzi tal-voti) matul il-konklavi u jsaltan għal għomru fil-prinċipju. Madankollu, jista' wkoll jabdika, possibbiltà li ġiet eżerċitata minn Benedittu XVI fl-2013. Jista' jiġi definit ukoll bħala teokrazija safejn l-eżistenza, il-funzjonament u l-azzjonijiet tiegħu huma ddominati minn imperattiv reliġjuż.
Difiża

Il-Gwardja Svizzera Pontifiċja hija l-eqdem armata li għadha topera. Hija responsabbli għad-dmirijiet ċerimonjali, l-għassa tal-bini tal-Vatikan, u l-provvista ta' protezzjoni mill-qrib għall-Papa. Fl-2025, il-Gwardja Svizzera Pontifiċja tinkludi kumpanija bi grad regimentali, li tikkonsisti minn 135 suldat (9 uffiċjali, 41 uffiċjali mhux kummissjonati, u 85 alabardier), reklutati mill-1506 esklussivament mill-kantuni Żvizzeri (89 uffiċjali u suldati fl-1977). It-truppi Pontifiċjali ma rawx ġlied minn mindu ġew megħluba mill-forzi Taljani fl-1870.
Politika Barranija
Diplomazija
Id-diplomazija tas-Santa Sede hija l-attività ta' negozjar internazzjonali tal-Knisja Kattolika. Qabel ir-Riforma Protestanta u l-Illuminiżmu, il-papat aġixxa ripetutament bħala arbitru bejn is-sovrani Kristjani Ewropej. Id-diplomazija tas-Santa Sede sabet l-ewwel espressjoni tassew formali tagħha lejn l-aħħar tas-seklu 11 meta l-Papa beda jibgħat legati lid-diversi renji tal-Kristjaneżmu. Dan kien maħsub biex jippermetti lill-kleru residenti awtonomija akbar fit-trattati tagħhom mal-awtoritajiet ċivili lokali[10][11].
Mis-seklu 16 'il quddiem, dehru l-ewwel nunzjaturi, immexxija minn arċisqof minn Ruma. Imdgħajfa mir-Riforma u l-iżvilupp tal-filosofija tal-Illuminiżmu, l-awtorità tas-Santa Sede ġiet ikkontestata, iżda baqgħet preżenza prominenti fix-xena internazzjonali. Il-leġittimità tad-diplomazija papali fl-isfera internazzjonali ġiet sussegwentement approvata f'diversi okkażjonijiet minn trattati ta' referenza, bħall-Kungress ta' Vjenna fl-1815, jew il-Konferenza ta' Vjenna tal-1961, li kkodifikat il-liġi diplomatika[12].
Rappreżentazzjoni internazzjonali
Hija s-Santa Sede, permezz tal-Kurja Rumana, taħt il-primat pontifiċju tal-Isqof ta’ Ruma, li hija l-korp governattiv tal-Knisja Kattolika Rumana, u mhux l-Istat tal-Belt tal-Vatikan, li huwa rappreżentat internazzjonalment. L-Istat tal-Belt tal-Vatikan għandu siġġu bħala stat osservatur mhux membru fin-Nazzjonijiet Uniti (NU)[13].
Il-Vatikan esprima x-xewqa tiegħu li jingħaqad maż-Żona Schengen fl-2006[14].
Ġeografija
[immodifika | immodifika s-sors]
Minħabba d-daqs żgħir ħafna tiegħu, il-Vatikan huwa l-iżgħar pajjiż fid-dinja. Madankollu, l-"Istat tal-Vatikan" mhuwiex stat sovran fis-sens strett, peress li mhuwiex suġġett tad-dritt internazzjonali fih innifsu u huwa rappreżentat mis-Santa Sede, li s-setgħat tagħha jestendu lil hinn mill-Istat tal-Vatikan innifsu biex jinkludu ambaxxati, taħt l-awtorità tal-Papa, li huwa kemm is-sovran tas-Santa Sede kif ukoll il-kap tal-Vatikan. Barra minn hekk, m'għandux ċittadini tiegħu stess, u s-setgħa sovrana tiegħu fuq it-territorju tiegħu hija, f'ċerti ċirkostanzi u fuq ċerti biċċiet art definiti mit-Trattat Lateran, kondiviża mal-Istat Taljan (notevolment Pjazza San Pietru).

Għalhekk, skont il-Konvenzjoni ta' Montevideo, l-istatus legali internazzjonali tal-Vatikan, skont xi studjużi legali, mhuwiex dak ta' stat, iżda pjuttost dak ta' suġġett internazzjonali analogu għal organizzazzjoni internazzjonali bħan-NU. Għalhekk, l-ambaxxati (nunzjaturi) u l-proprjetajiet tas-Santa Sede barra l-ħitan ma jaqgħux taħt l-Istat tal-Vatikan, iżda taħt l-awtorità unika tas-Santa Sede, manifestata permezz tal-istituzzjonijiet tagħha (miġbura fil-Kurja Rumana li tinsab fil-Vatikan) u s-sovran tagħha.
Il-Belt tal-Vatikan hija waħda minn kull ħamsa tad-daqs tal-Prinċipalità ta' Monako: il-Vatikan jista' jitqies bħala mikrostat. Huwa magħluq fi ħitan imposti mill-Artikolu 5 tat-Trattat Lateran, imdawwar kompletament mill-belt ta' Ruma, fit-territorju Taljan. Din l-enklavi tinkludi, b'mod partikolari, Pjazza San Pietru, il-Bażilika ta' San Pietru, il-Palazz Appostoliku, u l-Mużewijiet u l-Ġonna tal-Vatikan.
Is-Santa Sede għandha wkoll sjieda sħiħa ta’ diversi bini li jinsabu barra l-Belt tal-Vatikan, li jgawdu minn immunità diplomatika, simili għal dik ta’ ambaxxata. Dawn jinkludu:
- Il-kumpless Lateran kollu: il-Bażilika ta’ San Ġwann Lateran, il-palazz u l-annessi tagħha, kif ukoll l-Scala Santa;
- il-Bażilika ta’ Santa Marija Maggiore;
- il-Bażilika ta’ San Pawl Fuori s-Swar u l-monasteru tagħha;
- diversi palazzi li fihom l-uffiċċji tal-Kurja Rumana: il-Palazz Daterijali u l-Palazz taċ-Ċanċellerija (sedi tar-Rota Rumana, it-Tribunal Suprem tas-Sinjura Appostolika, u l-Penitenzierju Appostoliku), il-Palazz tal-Propagazzjoni tal-Fidi (sede tal-Kongregazzjoni għall-Evanġelizzazzjoni tal-Popli), eċċ.;
- il-Palazz Papali ta’ Castel Gandolfo, ir-residenza tas-sajf tal-Papa, li jkopri erja ta’ 55 ettaru.
Barra minn hekk, l-Università Gregorjana, l-istazzjon tax-xandir tar-Radju tal-Vatikan li jinsab fis-subborgi ta’ Ruma, u diversi bini ieħor huma eżentati mit-taxxi u protetti mill-esproprjazzjoni. Dawn il-bini u l-proprjetajiet mhumiex strettament parti mill-Istat tal-Belt tal-Vatikan, iżda l-erja kkombinata tagħhom hija bejn wieħed u ieħor id-doppju ta’ dik tal-Belt tal-Vatikan innifisha.
Ekonomija
[immodifika | immodifika s-sors]Fl-2002, id-defiċit konsolidat tal-Vatikan ammonta għal €13.5 miljun kontra €216-il miljun fi dħul. L-ispejjeż kienu jikkonsistu primarjament f’salarji għal 2,600 impjegat tiegħu (inklużi madwar 750 membru tal-kleru). Fl-2010, il-finanzi tal-Vatikan irreġistraw surplus fil-baġit ta’ €10 miljun, minkejja tnaqqis fid-donazzjonijiet mill-fidili[15].
Minbarra d-dħul mit-turiżmu, bħad-dħul mill-Mużewijiet tal-Vatikan (€91.3 miljun fl-2011), l-organizzazzjoni ta’ vjaġġi u pellegrinaġġi, il-ħruġ ta’ bolli postali u muniti mfittxija mill-kollezzjonisti, u l-bejgħ ta’ pubblikazzjonijiet, id-dħul ġej minn titoli (€32 miljun fi qligħ kapitali fl-2002) u proprjetà immobbli (€12.9 miljun).
Punt finanzjarju sinifikanti ieħor huwa l-Obolu ta’ Pietru, li ammonta għal kważi €50 miljun fl-2002, għalkemm porzjon biss minn din is-somma hija allokata għall-baġit tal-Vatikan. L-oriġini tagħha jmorru lura għas-seklu 8, meta l-Anglo-Sassoni bdew jibagħtu kontribuzzjoni annwali lill-Papa. Din il-prattika mbagħad infirxet f'pajjiżi Ewropej oħra u ġiet rikonoxxuta uffiċjalment mill-Papa Piju IX fil-5 ta' Awwissu 1871, fl-enċiklika Sæpe venerabilis[16].
Kultura
[immodifika | immodifika s-sors]Bħala s-sede tal-Kattoliċiżmu, il-Vatikan għandu influwenza kulturali konsiderevoli. Iżomm ukoll l-attivitajiet kulturali tiegħu stess, bħall-istazzjon tar-radju tiegħu, Radju tal-Vatikan, li jxandar f'diversi lingwi[17].
Il-ħdax-il Mużew tal-Vatikan fihom kollezzjonijiet rikki ta' arti sagra u sekulari, kif ukoll antikitajiet Etruski u Eġizzjani u xogħlijiet minn pitturi, inkluż Mikelanġlu. Dawn twaqqfu minn Klement XIV fis-seklu 18.
Gallerija
[immodifika | immodifika s-sors]- Il-Pietà ta' Mikelanġlu
- Is-saqaf tal-Kappella Sistina
- Is-Sala Sistina tal-Librerija tal-Vatikan
Referenzi
[immodifika | immodifika s-sors]- 1 2 "Holy See (Vatican City)". CIA—The World Factbook (bl-Ingliż). CIA. Arkivjat minn l-oriġinal fl-2020-12-23. Miġbur 2013-08-13.
- ↑ "Vatican City". catholic-pages.com (bl-Ingliż). Arkivjat minn l-oriġinal fl-2011-06-23. Miġbur 2011-07-09.
- ↑ "State Departments" (bl-Ingliż). L-Istat tal-Vatikan. Arkivjat minn l-oriġinal fl-2011-10-01. Miġbur 2011-07-09.
- ↑ Robbers, Gerhard (2006). Encyclopedia of World Constitutions (bl-Ingliż). Infobase Publishing. p. 1009. ISBN 978-0-8160-6078-8.
- ↑ Megoran, Nick (2009). International Encyclopedia of Human Geography (PDF) (bl-Ingliż). 11. Elsevier. p. 226. ISBN 978-0-08-044911-1.
- ↑ "The untold story of the Vatican – Gedeon Media Group" (bl-Ingliż). Miġbur 2026-09-25.
- ↑ "Il-Vatikan (Misteri-Storja-Kurzitajiet)" (bl-Ingliż). Miġbur 2026-09-25.
- ↑ https://www.librerijapreca.com/product/books/malti/il-vatikan-misteri-storja-kurzitajiet/.
|title=nieqes jew vojt (għajnuna) - ↑ "Storja tal-Knisja". laikos.org. Miġbur 2026-09-25.
- ↑ "The Permanent Observer Mission of the Holy See to the United Nations". The Permanent Observer Mission of the Holy See to the United Nations. Miġbur 2026-09-25.
- ↑ "Vatican diplomacy - Diplo" (bl-Ingliż). Miġbur 2026-09-25.
- ↑ "Vatican Diplomacy in an Age of Estrangement, Power Politics, and War | Commission on security and cooperation in europe". www.csce.gov (bl-Ingliż). 2026-04-13. Miġbur 2026-09-25.
- ↑ Permanent Observer of the Holy See to the United Nations (bl-Ingliż). 2026-09-07. Miġbur 2026-09-25. Parametru mhux magħruf
|iktar=injorat (għajnuna) - ↑ Visa policy of Vatican City (bl-Ingliż). 2026-09-12. Miġbur 2026-09-25. Parametru mhux magħruf
|iktar=injorat (għajnuna) - ↑ "The Economy of the Vatican". ercouncil.org. Miġbur 2026-09-25.
- ↑ Economy of Vatican City (bl-Ingliż). 2026-04-01. Miġbur 2026-09-25. Parametru mhux magħruf
|iktar=injorat (għajnuna) - ↑ "News from the Vatican - News about the Church - Vatican News". www.vaticannews.va (bl-Ingliż). Miġbur 2026-09-25.
