Suedia
Mbretëria e Suedisë Konungariket Sverige | |
|---|---|
| Anthem: "Du gamla, du fria"[a] (shqip: "Ti i lashtë, ti i lirë") | |
Location of Suedia (dark green) – in Europe (green & dark grey) | |
| Kryeqyteti and largest city | Stokholm 59°21′N 18°4′E / 59.350°N 18.067°E |
| Official languages | Suedisht[b] |
| Gjuhët kombëtare të pakicave |
|
| Etnonimis | |
| Qeverisja | Monarki kushtetuese parlamentare unitare |
• Monarku | Carl XVI Gustaf |
• Kryetari i Riksdagut | Andreas Norlén |
| Ulf Kristersson | |
| Legjislatura | Riksdag |
| Historia | |
• Themelimi i një mbretërie të bashkuar suedeze | Deri në fund të shekullit të 10-të |
• Pjesë e Bashkimit të Kalmarit | 17 qershor 1397 – 6 qershor 1523 |
| 1611–1721 | |
| Sipërfaqja | |
• Gjithsej | 450.295[4] km2 (173.860 sq mi) (I 55-ti) |
• Ujë (%) | 8,97 (2022)[5] |
| Popullsia | |
• korrik 2026 estimate | |
• Dendësia | 25/km2 (64.7/sq mi) (I 198-ti) |
| GDP (PPP) | 2026 estimate |
• Gjithsej | |
• Per capita | |
| GDP (nominal) | 2026 estimate |
• Gjithsej | |
• Per capita | |
| Gini (2022) | low inequality |
| HDI (2023) | very high (I 5-ti) |
| Monedha | Krona suedeze (SEK) |
| Zona kohore | UTC+1 (CET) |
| UTC+2 (CEST) | |
| Kodi telefonik | +46 |
| TLD-ja e internetit | .se[d] |
Uebfaqja sweden.se | |
Suedia,[e] zyrtarisht Mbretëria e Suedisë,[f][g] është një vend nordik, i vendosur në Gadishullin Skandinav, në Evropën Veriore. Kufizohet me Norvegjinë në perëndim dhe në veri, me Finlandën në lindje dhe ndan një kufi detar me Danimarkën në jug. Me sipërfaqe prej 450,295 square kilometres (173,860 sq mi)[4] dhe popullsi prej 10,6 milionë banorësh, Suedia është vendi nordik më i madh dhe më i populluar, si dhe vendi i pestë më i madh në Evropë. Kryeqyteti dhe qyteti më i madh është Stokholmi. Dendësia e popullsisë është 25.5 inhabitants per square kilometre (66/sq mi), dhe 88% e suedezëve banojnë në zona urbane,[11] kryesisht në pjesët jugore dhe qendrore të vendit. Zonat urbane të Suedisë zënë së bashku 1,5% të sipërfaqes së saj tokësore. Suedia ka klimë të larmishme për shkak të gjatësisë së vendit, i cili shtrihet nga paraleli i 55-të verior deri te paraleli i 69-të verior.
Suedia është e banuar që nga kohët parahistorike, rreth 12.000 p.e.s. Banorët u shfaqën si Gautët (suedisht: Götar) dhe Suionët (Svear), të cilët ishin pjesë e popujve detarë të njohur si nordikët. Një shtet i bashkuar suedez u krijua në fund të shekullit X. Në vitin 1397, Suedia u bashkua me Norvegjinë dhe Danimarkën për të formuar Bashkimin e Kalmarit skandinav,[12] nga i cili Suedia u largua më 1523. Kur Suedia u përfshi në Luftën Tridhjetëvjeçare në anën protestante, filloi zgjerimi i territoreve të saj, duke krijuar Perandorinë Suedeze, e cila mbeti një prej fuqive të mëdha të Evropës deri në fillim të shekullit XVIII. Gjatë kësaj periudhe, Suedia kontrollonte pjesën më të madhe të Detit Baltik. Shumica e territoreve të pushtuara jashtë Gadishullit Skandinav u humbën gjatë shekujve XVIII dhe XIX. Gjysma lindore e Suedisë, Finlanda e sotme, iu dorëzua Perandorisë Ruse më 1809. Lufta e fundit në të cilën Suedia u përfshi drejtpërdrejt ishte më 1814, kur Suedia e detyroi Norvegjinë me mjete ushtarake të hynte në një bashkim personal, i cili zgjati deri më 1905.
Suedia është vend shumë i zhvilluar, i renditur i pesti në Indeksin e Zhvillimit Njerëzor.[13] Ajo është monarki kushtetuese dhe demokraci parlamentare, ku pushteti legjislativ i është dhënë legjislaturës njëdhomëshe prej 349 anëtarësh, Riksdag. Është shtet unitar, i ndarë në 21 qarqe dhe 290 komuna. Suedia mban një sistem nordik të mirëqenies sociale, i cili u siguron qytetarëve kujdes shëndetësor universal dhe arsim terciar. Ajo ka PBB-në për frymë të 14-tën më të lartë në botë dhe renditet lart në treguesit ndërkombëtarë për cilësinë e jetës, shëndetin, arsimin, mbrojtjen e lirive civile, konkurrueshmërinë ekonomike, barazinë e të ardhurave, koeficientin Gini, barazinë gjinore dhe mirëqenien.[14][15] Suedia u bashkua me Bashkimin Evropian më 1995 dhe, në përgjigje të Pushtimit rus të Ukrainës më 2022, me NATO-n më 2024. Ajo është gjithashtu anëtare e Kombeve të Bashkuara, Zonës Shengen, Këshillit të Evropës, Këshillit Nordik, Organizatës Botërore të Tregtisë dhe Organizatës për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik (OECD).
Etimologjia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Përgjithësisht pranohet se emri i Suedisë rrjedh nga rrënja e gjuhës proto-indo-evropiane *s(w)e, me kuptimin "i vet", duke iu referuar fisit të vet gjatë periudhës fisnore.[16][17][18]: 915 Emri vendas në suedisht, Sverige (i përbërë nga fjalët Svea dhe rike, i dëshmuar për herë të parë në formën e afërt Swēorice te Beowulf),[18]: 917 përkthehet "mbretëria e Suionëve" dhe nuk përfshinte Gautët në Götaland.
Forma bashkëkohore angleze u zhvillua në shekullin XVII nga Holandishtja e mesme dhe Gjermanishtja e ulët e mesme. Që më 1287 gjenden në holandishten e mesme përmendje të një lande van sweden ("toka e suedezëve"), ku swede është forma njëjës.[19] Në anglishten e vjetër, vendi njihej si Swéoland ose Swíoríce, kurse në Anglishtja e hershme moderne si Swedeland.[20] Disa Gjuhët finike, si finlandishtja dhe estonishtja, përdorin emrat Ruotsi dhe Rootsi; këto forma lidhen me Rusët, të cilët banonin në zonat bregdetare të Roslagen në Uppland dhe i dhanë emrin Rusisë.[21]: 287
Historia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Parahistoria
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Parahistoria e Suedisë nis gjatë lëkundjes klimatike Allerød, një periudhë e ngrohtë rreth vitit 12.000 p.e.s.,[22] kur në skajin e akullit, në provincën më jugore të vendit, Skåne, kishte kampe të kulturës së vonë Paleoliti të gjuetisë së drerëve të veriut, që i përkisnin Kultura Bromme. Kjo periudhë karakterizohej nga klane të vogla gjuetarë-mbledhës që mbështeteshin te teknologjia e strallit.[23]
Suedia dhe banorët e saj u përshkruan për herë të parë nga historiani romak Publius Cornelius Tacitus në veprën e tij Germania (98 e.s.).[21]: 5 Në kapitujt 44 dhe 45 të Germania-s, ai përmend Suionët (Suiones) si një fis të fuqishëm, anijet e të cilit kishin nga një pjesa e përparme e anijes në secilin skaj (anija e gjatë).[24] Nuk dihet se cilët mbretër (*kuningaz) sundonin mbi këta Suionë, por Mitologjia nordike paraqet një varg të gjatë mbretërish legjendarë dhe gjysmëlegjendarë, që shkon deri në shekujt e fundit p.e.s. Shkrimi runik përdorej nga elita e Skandinavisë jugore të paktën që në shekullin II e.s.; megjithatë, nga periudha romake kanë mbijetuar vetëm mbishkrime të shkurtra, të cilat dëshmojnë se banorët e Skandinavisë jugore flisnin atëherë nordishten proto, paraardhëse të suedishtes dhe gjuhëve të tjera veriore gjermanike.[25]
Në shekullin VI, historiani bizantin Jordanes përmend dy fise që banonin në Scandza, të cilat sot konsiderohen sinonime të Suionëve: Suetidi dhe Suehans.[26] Suehans njiheshin në botën romake si furnizues të lëkurëve të dhelprës së zezë dhe, sipas Jordanesit, kishin kuaj shumë të mirë, të ngjashëm me ata të Thyringi-ve të Germania-s: "alia vero gens ibi moratur Suehans, quae velud Thyringi equis utuntur eximiis".
Epoka e Vikingëve
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Epoka suedeze e vikingëve zgjati afërsisht nga shekulli VIII deri në shekullin XI. Mendohet se vikingët suedezë dhe gutarët udhëtonin kryesisht drejt lindjes dhe jugut, në Finlandë, Estoni, vendet baltike, Rusi, Bjellorusi, Ukrainë, Detin e Zi, Gjeorgji, Azerbajxhan, Detin Kaspik e deri në Bagdad. Rrugët e tyre kalonin përgjatë Dnieprit drejt jugut, deri në Kostandinopojë, ku kryen shumë sulme plaçkitëse. Perandori bizantin Theofilos vuri re aftësitë e tyre të mëdha në luftë dhe i ftoi të shërbenin si truprojat e tij personale, të njohura si Garda Varangiane. Vikingët suedezë, të quajtur rusë, besohet se themeluan Rusinë e Kievit.[27] Vikingët përshkruhen në shumë burime të huaja, siç është udhëtari arab Ibn Fadlan.[28] Veprimet e këtyre vikingëve suedezë përkujtohen në shumë gurë runikë në Suedi, si Gurët runikë të Greqisë dhe Gurët runikë varangianë. Pjesëmarrja në ekspeditat drejt perëndimit ishte gjithashtu e konsiderueshme; këto përkujtohen në gurë si Gurët runikë të Anglisë. Ekspedita e fundit e madhe suedeze e vikingëve duket se ishte ajo fatkeqe e Ingvarit Udhëpërshkuar, në Serkland, rajonin në juglindje të Detit Kaspik. Anëtarët e saj përkujtohen në Gurët runikë të Ingvarit, ku asnjëri nuk përmend ndonjë të mbijetuar.[29]

Gjatë fazave të hershme të epokës së vikingëve, në Evropën Veriore u zhvillua një qendër tregtare në Birka, në ishullin Björkö, jo larg vendit ku më vonë u ndërtua Stokholmi, në Suedinë qendrore. Birka u themelua rreth vitit 750 si port tregtar nga një mbret ose nga tregtarë që përpiqeshin të kontrollonin tregtinë.[30] Birka ishte nyja baltike e rrugës tregtare të Dnieprit, përmes Ladogës (Aldeigja) dhe Novgorodit (Holmsgard), deri në Perandorinë Bizantine dhe Kalifatin Abasid.[31] Ajo u braktis rreth vitit 975, afërsisht në të njëjtën kohë kur Sigtuna u themelua si qytet, rreth 35 km në verilindje të saj. Është vlerësuar se popullsia e Birkës gjatë epokës së vikingëve ishte nga 500 deri në 1.000 banorë.[30] Gjetjet arkeologjike tregojnë se Birka ishte ende e pasur në shekujt IX dhe X. Atje janë gjetur mijëra varre, monedha, stoli dhe sende të tjera luksi.[32]
Mbretëria e Suedisë
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Mosha e saktë e Mbretërisë së Suedisë nuk dihet.[33] Përcaktimi i moshës së saj varet kryesisht nga fakti nëse Suedia konsiderohet komb kur Svear (suedezët) sundonin Svealandin, apo kur Svear dhe Götar (Gautët) të Götalandit u bashkuan nën një sundimtar të vetëm. Taciti e përshkroi Svealandin në vitin 98 e.s. si të sunduar nga një sundimtar i vetëm, ndonëse nuk dihet prej sa kohësh ishte kështu. Poema epike Beowulf përshkruan luftërat gjysmëlegjendare suedezo-gautike të shekullit VI.
Megjithatë, historianët zakonisht e nisin vargun e monarkëve suedezë nga koha kur Svealandi dhe Götalandi sundoheshin nga i njëjti mbret, përkatësisht Eriku Fitimtar dhe i biri, Olof Skötkonung, në shekullin X. Këto ngjarje shpesh përshkruhen si konsolidimi i Suedisë, megjithëse zona të konsiderueshme u pushtuan dhe u përfshinë më vonë. Në këtë kontekst, "Götaland" u referohet kryesisht provincave të Östergötlandit dhe Västergötlandit. Smålandi kishte pak rëndësi në atë kohë për shkak të pyjeve të dendura me pisha; vetëm qyteti i Kalmarit dhe kështjella e tij kishin ndonjë rëndësi të veçantë. Kishte gjithashtu vendbanime suedeze përgjatë bregdetit jugor të Norrlandit, një nga katër krahinat e Suedisë.[34]
Tradicionalisht, Shën Ansgarit i atribuohet futja e krishterimit në Suedi në vitin 829, por feja e re nuk nisi ta zëvendësonte plotësisht paganizmin deri në shekullin XII. Gjatë atij shekulli, Suedia po përjetonte luftëra dinastike mes klaneve Erik dhe Sverker. Konflikti përfundoi kur një klan i tretë u martua me një pjesëtare të klanit Erik dhe themeloi dinastinë Bjälbo, e cila gradualisht e shndërroi Suedinë në një shtet më të fuqishëm. Sipas Legjendës së Shën Erikut dhe Kronikës së Erikut, mbretërit suedezë ndërmorën një varg kryqëzatash në Finlandën pagane dhe nisën konflikte me rusët e Kievit, të cilët atëherë nuk kishin më lidhje me Suedinë.[35] Si pasojë e kryqëzatave, veçanërisht e Kryqëzatës së Dytë Suedeze të udhëhequr nga Birger Jarli[36]: 104–147 , Finlanda u bë gradualisht pjesë e Mbretërisë së Suedisë dhe e sferës së ndikimit të Kishës Katolike.[36]: 167–170 Suedezët ndërtuan fortesa në Tavastland dhe Åbo, ndërsa gjatë sundimit të Magnus Ladulåsit (1275–1290) dhe Magnus Erikssonit (1319–1364) u krijuan një këshill mbretëror suedez, një strukturë administrative dhe një aparat fiskal, si dhe u kodifikuan ligjet.[37] Si rezultat, tokat finlandeze u integruan plotësisht në mbretërinë suedeze.[38]
Përveç provincave të Skånes, Blekinges dhe Hallandit në jugperëndim të gadishullit Skandinav, të cilat gjatë kësaj periudhe i përkisnin Mbretërisë së Danimarkës, feudalizmi nuk u zhvillua kurrë në Suedi si në pjesën më të madhe të Evropës.[39] Si rezultat, fshatarësia mbeti kryesisht një shtresë fermerësh të lirë gjatë pjesës më të madhe të historisë suedeze. Skllavëria, e njohur gjithashtu si robëria, nuk ishte e përhapur në Suedi,[40] dhe institucioni u dobësua gradualisht për shkak të përhapjes së krishterimit, vështirësisë për të siguruar skllevër nga tokat në lindje të Detit Baltik dhe zhvillimit të qyteteve para shekullit XVI.[41] Në të vërtetë, si skllavëria, ashtu edhe bujkrobëria u shfuqizuan plotësisht me një dekret të mbretit Magnus Eriksson më 1335. Suedia mbeti një vend i varfër dhe i pazhvilluar ekonomikisht, ku shkëmbimi i mallrave ishte mjeti kryesor i këmbimit.[42]
Më 1319, Suedia dhe Norvegjia u bashkuan në një bashkim personal nën mbretin Magnus Eriksson, nipin e mbretit suedez Magnus Ladulås dhe të mbretit norvegjez Haakon V. Magnus Eriksson sundoi edhe mbi Skaninë nga viti 1332 deri më 1360. Në mesin e shekullit XIV, Suedia u godit nga Vdekja e Zezë.[43] Popullsia e Suedisë dhe e pjesës më të madhe të Evropës u shkatërrua. Popullsia nuk u kthye në nivelet e saj para vitit 1348 deri në fillim të shekullit XIX; një e treta e banorëve vdiqën midis viteve 1349 dhe 1351. Gjatë kësaj periudhe, qytetet nisën të fitonin më shumë të drejta dhe u ndikuan fuqishëm nga tregtarët gjermanë të Lidhjes Hanseatike, veçanërisht në Visby. Më 1397, mbretëresha Margaret I e Danimarkës (ish nusja e Magnus Erikssonit) themeloi bashkimin personal të Suedisë, Norvegjisë dhe Danimarkës, të njohur si Bashkimi i Kalmarit. Megjithatë, pasardhësit e Margaretës, sundimi i të cilëve ishte përqendruar në Danimarkë, nuk qenë në gjendje ta kontrollonin fisnikërinë suedeze.

Më 1520, mbreti Christian II i Danimarkës, i cili u përpoq ta rivendoste Bashkimin e Kalmarit me forcë ushtarake, urdhëroi masakrimin e fisnikëve suedezë në Stokholm; kjo ngjarje njihet si "Gjakderdhja e Stokholmit". Mizoria i nxiti fisnikët suedezë të ripërtërinin qëndresën dhe më 6 qershor 1523 (që sot festohet si Dita Kombëtare e Suedisë), ata shpallën mbret Gustav Vasa.[44] Kjo ngjarje nganjëherë konsiderohet si themelimi i Suedisë moderne. Pak më vonë, mbreti i ri hodhi poshtë katolicizmin dhe e udhëhoqi Suedinë drejt Reformës Protestante.[44] Termi riksdag u përdor për herë të parë në vitet 1540, ndonëse mbledhja e parë ku përfaqësues të grupeve të ndryshme shoqërore u mblodhën për të diskutuar dhe vendosur mbi çështje që preknin të gjithë vendin ishte zhvilluar qysh më 1435, në qytetin e Arboga.[45] Në mbledhjet e Riksdagut të Shtresave të viteve 1527 dhe 1544, nën mbretin Gustav Vasa, për herë të parë u thirrën të merrnin pjesë përfaqësues nga të katër shtresat e mbretërisë: kleri, fisnikëria, banorët e qyteteve dhe fshatarët.[45] Më 1544, monarkia u bë e trashëgueshme.[46] Kur Gustav Vasa theu fuqinë monopoliste të Lidhjes Hanseatike, populli suedez e konsideroi hero.[47] Për më tepër, zhvillimi i Suedisë pas thyerjes së monopolit tregtar të Lidhjes Hanseatike dhe hyrjes së saj në epokën e artë bëri që, meqë fshatarësia kishte qenë tradicionalisht e lirë, një pjesë më e madhe e përfitimeve ekonomike të shkonte tek ajo, në vend që të përqendrohej te një klasë feudale pronarësh tokash.[48]
Fundi i shekullit XVI u shënua nga faza e fundit e rivalitetit midis katolikëve të mbetur dhe komuniteteve të reja protestante. Më 1592, Sigismund, nipi katolik i Gustav Vasës dhe mbreti i Polonisë, u ngjit në fronin suedez.[49] Ai u përpoq të forconte ndikimin e Romës duke nisur Kundërreformën dhe krijoi një monarki të dyfishtë, që përkohësisht u njoh si Bashkimi Polako-Suedez. Sundimi i tij despotik, i karakterizuar fort nga intoleranca ndaj protestantëve, shkaktoi një luftë civile që e zhyti Suedinë në varfëri.[50] Si kundërpërgjigje, xhaxhai dhe pasardhësi i Sigismundit, Charles Vasa, thirri Sinodin e Upsalës më 1593, i cili konfirmoi zyrtarisht Kishën moderne të Suedisë si luterane. Pas rrëzimit të tij nga froni më 1599, Sigismundi u përpoq ta rimerrte atë pa kursyer asnjë shpenzim, ndërsa armiqësitë midis Polonisë dhe Suedisë vazhduan për njëqind vitet e ardhshme.[51]
Perandoria Suedeze
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Suedia u bë fuqi e rëndësishme kontinentale gjatë mbretërimit të mbretit Gustav II Adolf (1611–1632), duke pushtuar territore nga Rusia dhe Komonuelthi Polako-Lituanez në disa konflikte.[52] Gjatë Luftës Tridhjetëvjeçare, Suedia pushtoi afërsisht gjysmën e shteteve të Perandorisë së Shenjtë Romake dhe mundi ushtrinë perandorake në Betejën e Breitenfeldit më 1631.[53] Gustav Adolfi planifikonte të bëhej perandori i ri i Perandorisë së Shenjtë Romake dhe të sundonte mbi një Skandinavi të bashkuar dhe shtetet e Perandorisë së Shenjtë Romake, por u vra në Betejën e Lyncit më 1632. Pas Betejës së Nördlingenit më 1634 — humbjes së vetme të rëndësishme ushtarake të Suedisë në këtë luftë — ndjenjat pro-suedeze në shtetet gjermane u zbehën.[53] Këto provinca gjermane u shkëputën njëra pas tjetrës nga sundimi suedez, duke i lënë Suedisë vetëm disa territore në Gjermaninë veriore: Pomerania Suedeze, Bremen-Verden dhe Wismar. Nga viti 1643 deri më 1645, gjatë viteve të fundit të luftës, Suedia dhe Danimarka-Norvegjia luftuan në Lufta e Torstensonit. Rezultati i këtij konflikti dhe përfundimi i Luftës Tridhjetëvjeçare ndihmuan që Suedia e pasluftës të bëhej fuqi e madhe në Evropë.[53] Paqja e Vestfalisë më 1648 i dha Suedisë territore në Gjermaninë veriore.
Në mesin e shekullit XVII, Suedia ishte vendi i tretë më i madh në Evropë për nga sipërfaqja tokësore. Suedia arriti shtrirjen më të madhe territoriale nën sundimin e Karlit X, pas Traktati i Roskildes më 1658, që pasoi kalimin e Karlit X përtej ngushticave daneze.[54] Suksesi i Suedisë gjatë kësaj periudhe i atribuohet ndryshimeve të mëdha që Gustav I bëri në ekonominë suedeze në shekullin XVI, si dhe futjes së protestantizmit.[55] Një e treta e popullsisë së Finlandës vdiq nga Zia e Madhe e viteve 1695–1697, e cila goditi vendin me pasoja shkatërrimtare.[56] Zia e bukës goditi edhe Suedinë, ku vrau afërsisht 10% të popullsisë.[57]
Gjatë shekullit XVII, Suedia mori pjesë në shumë luftëra, për shembull kundër Poloni-Lituanisë, ku të dyja palët garonin për territoret e shteteve të sotme të Baltikut. Lufta Polako-Suedeze (1626–1629) përfundoi me armëpushimin në Stary Targ (Armëpushimi i Altmarkut) më 26 shtator 1629, në favor të suedezëve. Polonia u lëshoi atyre pjesën më të madhe të Livonisë, së bashku me portin e rëndësishëm të Rigës. Suedezët fituan gjithashtu të drejtën të taksonin tregtinë polake në Baltik (3,5% të vlerës së mallrave) dhe mbajtën nën kontroll disa qytete në Prusia Mbretërore dhe Prusia Dukale, përfshirë Pillau (Baltiysk), Memel (Klaipėda) dhe Elbing (Elbląg). Më vonë, suedezët ndërmorën një varg pushtimesh në Komonuelthin Polako-Lituanez, të njohura si Përmbytja.[58] Pas më shumë se gjysmë shekulli lufte pothuajse të pandërprerë, ekonomia suedeze ishte dobësuar. Detyra e Karlit X për gjithë jetën u bë rindërtimi i ekonomisë dhe riorganizimi i ushtrisë, detyrë që i kaloi të birit, Karlit XI.[59] Trashëgimia që ai i la të birit, sundimtarit të ardhshëm të Suedisë, Karlit XII, përfshinte një nga arsenalet më të mira në botë, një ushtri të madhe të përhershme dhe një flotë të fuqishme. [60] Rusia, kërcënimi më serioz për Suedinë në atë kohë, kishte një ushtri më të madhe, por mbetej shumë prapa në pajisje dhe stërvitje.[61]
Pas Betejës së Narvës në vitin 1700, një nga betejat e para të Luftës së Madhe Veriore, ushtria ruse u shkatërrua aq rëndë sa Suedia pati mundësinë ta pushtonte Rusinë.[62] Megjithatë, Karli XII nuk e ndoqi ushtrinë ruse, por u kthye kundër Polonisë dhe mundi mbretin polak, Augusti II i Fortë, si dhe aleatët e tij saksonë në Beteja e Kliszówit në vitin 1702.[63] Kjo i dha Rusisë kohë ta rindërtonte dhe modernizonte ushtrinë e saj.

Pas suksesit të pushtimit të Polonisë, Karli XII vendosi të provonte të pushtonte Rusinë, por kjo përfundoi me fitoren vendimtare të Rusisë në Betejën e Poltavës në vitin 1709.[64] Pas një marshimi të gjatë, gjatë të cilit u përballën me sulmet e kozakëve, taktikat e tokës së djegur të carit rus Pjetrit të Madh dhe Dimri i Madh i vitit 1709, suedezët u dobësuan, me moral të thyer, dhe ishin shumë më të paktë në numër se ushtria ruse në Poltavë.[65] Disfata shënoi fillimin e fundit të Perandorisë Suedeze. Për më tepër, murtaja që përfshiu Evropën Qendrore Lindore shkatërroi zotërimet suedeze dhe arriti në Suedinë Qendrore në vitin 1710.[66][67] Pasi u kthye në Suedi në vitin 1715, Karli XII nisi dy fushata kundër Norvegjisë, përkatësisht në vitet 1716 dhe 1718. Gjatë përpjekjes së dytë, ai u qëllua për vdekje gjatë rrethimit të Fredrikstenit. Suedezët nuk u mundën ushtarakisht në Fredriksten, por vdekja e mbretit bëri që e gjithë struktura dhe organizimi i fushatës të shembeshin. E detyruar të lëshonte territore të mëdha sipas Traktatit të Nystadit në vitin 1721, Suedia humbi gjithashtu statusin e saj si perandori dhe si shteti dominues në Detin Baltik.[68][69] Me humbjen e ndikimit të Suedisë, Rusia u shndërrua në perandori dhe u bë një nga fuqitë dominuese të Evropës. Kur lufta përfundoi më në fund në vitin 1721, Suedia kishte humbur rreth 200.000 njerëz, 150.000 prej tyre nga territori i Suedisë së sotme dhe 50.000 nga pjesa finlandeze e Suedisë.[70]
Pushteti ekzekutiv u nda historikisht mes mbretit dhe një këshilli privat aristokratik deri në vitin 1680; më pas nisi sundimi autokratik i mbretit, i nxitur nga shtresat e zakonshme të Riksdagut. Si reagim ndaj dështimit në Luftën e Madhe Veriore, në vitin 1719 u vendos një sistem parlamentar, i ndjekur nga tri forma të ndryshme të monarkisë kushtetuese në vitet 1772, 1789 dhe 1809. E fundit prej tyre garantoi disa liri civile. Që gjatë periudhës së parë nga këto tri periudha, të ashtuquajturës "Epoka e Lirisë" (1719–1772), Riksdagu suedez ishte shndërruar në një parlament shumë veprues; kjo traditë vazhdoi gjatë shekullit XIX dhe hodhi bazat për kalimin drejt demokracisë moderne në fund të atij shekulli.[71]
Gjatë shekullit XVIII, Suedia nuk kishte burime të mjaftueshme për të ruajtur territoret e saj jashtë Skandinavisë dhe humbi shumicën e tyre. Kjo kulmoi me humbjen e Suedisë lindore ndaj Rusisë në vitin 1809, pas Luftës finlandeze; territori u bë Principata e Madhe e Finlandës, me autonomi të gjerë brenda Perandorisë Ruse.[72]
Me synimin për të rivendosur epërsinë suedeze në Detin Baltik, Suedia u bashkua kundër aleatit dhe mbështetësit të saj tradicional, Francës, në Luftërat Napoleonike. Megjithatë, në vitin 1810, marshalli francez Jean-Baptiste Bernadotte u zgjodh trashëgimtar i supozuar i Karlit XIII. Në vitin 1818, ai themeloi Shtëpinë e Bernadotëve dhe mori emrin mbretëror të Karlit XIV. Roli i Suedisë në Betejën e Lajpcigut i dha asaj mundësinë ta detyronte Danimarkën–Norvegjinë, aleate të Francës, t’ia lëshonte Norvegjinë mbretit të Suedisë më 14 janar 1814, në këmbim të provincave veriore gjermane, sipas Traktatit të Kielit.[73] Përpjekjet e norvegjezëve për ta ruajtur statusin e tyre si shtet sovran u hodhën poshtë nga mbreti suedez, Karli XIII. Më 27 korrik 1814, ai nisi një fushatë ushtarake kundër Norvegjisë, e cila përfundoi me Konventën e Mossit dhe e detyroi Norvegjinë të hynte në një bashkim personal midis Suedisë dhe Norvegjisë nën kurorën suedeze; ky bashkim zgjati deri në vitin 1905.[74][75] Fushata e vitit 1814 ishte hera e fundit që Suedia zhvilloi luftë.[76]
Historia moderne
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Kompania Suedeze e Indisë Lindore u themelua më 1731. Zgjedhja e qartë për portin e saj ishte Göteborg, në bregun perëndimor të Suedisë, sepse grykëderdhja e lumit Göta älv ishte shumë e gjerë dhe qyteti kishte portin më të madh e më të mirë të krahinës për udhëtime në det të hapur. Tregtia vazhdoi deri në shekullin XIX dhe bëri që qyteti i vogël të shndërrohej në qytetin e dytë më të madh të Suedisë.[77]
Midis viteve 1750 dhe 1850, popullsia e Suedisë u dyfishua. Sipas disa studiuesve, emigrimi masiv drejt Amerikës u bë e vetmja mënyrë për të parandaluar urinë dhe rebelimin; gjatë viteve 1880, çdo vit emigronte mbi 1% e popullsisë.[78] Mendohet se midis viteve 1850 dhe 1910, mbi një milion suedezë u shpërngulën në Shtetet e Bashkuara.[79] Megjithatë, Suedia mbeti e varfër dhe ruajti një ekonomi pothuajse tërësisht bujqësore, edhe kur vendet e Evropës Perëndimore nisën të industrializoheshin.[78][80]
Megjithëse industrializimi përparoi ngadalë gjatë shekullit XIX, ekonomia bujqësore po pësonte shumë ndryshime të rëndësishme si pasojë e risive të vazhdueshme dhe rritjes së shpejtë të popullsisë.[81] Ndër risitë përfshiheshin programe shtetërore për rrethimin e tokave, shfrytëzimi intensiv i tokave bujqësore dhe futja e kulturave të reja, si patatja.[81] Kultura bujqësore suedeze nisi të luante një rol të rëndësishëm në politikën e vendit, rol që e ruan edhe sot Partia Agrare moderne, e quajtur tani Partia e Qendrës.[82] Midis viteve 1870 dhe 1914, Suedia nisi të zhvillonte ekonominë industriale që ka sot.[83]
Gjatë gjysmës së dytë të shekullit XIX në Suedi u përhapën lëvizje të fuqishme popullore, si sindikatat, grupet e lëvizjes së maturisë dhe grupet fetare të pavarura, duke krijuar një bazë të fortë për parimet demokratike. Këto lëvizje i hapën rrugë kalimit të Suedisë drejt një demokracie moderne parlamentare, të arritur deri në kohën e Luftës së Parë Botërore. Teksa Revolucioni Industrial përparonte gjatë shekullit XX, njerëzit u shpërngulën gradualisht në qytete për të punuar në fabrika dhe u përfshinë në sindikatat socialiste. Në vitin 1917 u shmang një revolucion komunist, pas rikthimit të parlamentarizmit, dhe vendi u demokratizua.
Lufta e Parë Botërore dhe Lufta e Dytë Botërore
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Suedia ishte zyrtarisht neutrale gjatë Luftës së Parë Botërore. Megjithatë, nën trysninë e Perandorisë Gjermane, ajo ndërmori hapa që dëmtuan fuqitë aleate — veçanërisht minimin e kanalit të Öresund, duke e mbyllur atë për anijet aleate, si dhe lejimin e gjermanëve të përdornin objektet suedeze dhe shifrën suedeze për të dërguar mesazhe sekrete në ambasadat e tyre jashtë vendit.[84] Suedia lejoi gjithashtu vullnetarë të luftonin përkrah gjermanëve, në anën e Gardës së Bardhë kundër Gardës së Kuqe dhe rusëve gjatë Luftës Civile Finlandeze, si dhe pushtoi për pak kohë Ishujt Åland në bashkëpunim me Perandorinë Gjermane.
Ashtu si në Luftën e Parë Botërore, Suedia mbeti zyrtarisht neutrale gjatë Luftës së Dytë Botërore, megjithëse neutraliteti i saj është vënë në diskutim.[85][86] Suedia ishte nën ndikimin gjerman gjatë pjesës më të madhe të luftës, pasi bllokadat e ndërprenë lidhjen e saj me pjesën tjetër të botës.[85] Qeveria suedeze e mbështeti jozyrtarisht Finlandën gjatë Luftës së Dimrit dhe Luftës së Vazhdimit, duke lejuar dërgimin e vullnetarëve dhe materialeve ushtarake në Finlandë. Megjithatë, Suedia mbështeti rezistencën norvegjeze kundër Gjermanisë dhe, më 1943, ndihmoi në shpëtimin e hebrenjve danezë nga dëbimi drejt kampeve naziste të përqendrimit.
Gjatë vitit të fundit të luftës, Suedia nisi të luante rol në përpjekjet humanitare dhe shumë refugjatë, mes tyre disa mijëra hebrenj nga Evropa e pushtuar nga nazistët, u shpëtuan falë misioneve suedeze të shpëtimit drejt kampeve të internimit, pjesërisht edhe sepse Suedia shërbeu si strehë për refugjatët.[87] Diplomati suedez Raoul Wallenberg dhe bashkëpunëtorët e tij siguruan mbrojtjen e dhjetëra mijëra hebrenjve hungarezë.[88] Megjithatë, si suedezët, ashtu edhe të tjerë, kanë argumentuar se Suedia mund të kishte bërë më shumë për t’iu kundërvënë përpjekjeve luftarake të nazistëve.[87]
Periudha e pasluftës
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Suedia ishte zyrtarisht vend neutral dhe qëndroi jashtë anëtarësimit në NATO dhe në Paktin e Varshavës gjatë Luftës së Ftohtë, por udhëheqja suedeze kishte lidhje të ngushta me Shtetet e Bashkuara dhe qeveri të tjera perëndimore. Pas luftës, Suedia shfrytëzoi bazën industriale të paprekur, qëndrueshmërinë shoqërore dhe burimet natyrore për të zgjeruar industrinë dhe për të furnizuar rindërtimin e Evropës.[89] Suedia mori ndihmë në kuadër të Planit Marshall dhe mori pjesë në OECD. Gjatë pjesës më të madhe të periudhës së pasluftës, vendi u qeveris kryesisht nga Partia Socialdemokrate Suedeze, në bashkëpunim me Konfederatën Suedeze të Sindikatave dhe industrinë. Qeveria ndoqi në mënyrë aktive zhvillimin e një sektori prodhues konkurrues në nivel ndërkombëtar, të përbërë kryesisht nga korporata të mëdha.[90]
Suedia ishte një nga shtetet themeluese të Zonës Evropiane të Tregtisë së Lirë (EFTA). Gjatë viteve 1960, vendet e EFTA-s shpesh quheshin "Shtatëshja e Jashtme", në dallim nga Gjashtëshja e Brendshme e Komunitetit Ekonomik Evropian (KEE) të asaj kohe.[91]
Ashtu si shumë vende të industrializuara, Suedia hyri në një periudhë rënieje dhe trazirash ekonomike pas embargove të naftës të viteve 1973–1974 dhe 1978–1979.[92] Gjatë viteve 1980, disa industri kyçe suedeze u ristrukturuan ndjeshëm. Ndërtimi i anijeve u ndërpre, tuli i drurit u përfshi në prodhimin e modernizuar të letrës, industria e çelikut u përqendrua dhe u specializua, ndërsa inxhinieria mekanike u robotizua.[93] Gjatë kësaj periudhe, renditja e Suedisë sipas PBB-së për frymë ra.[90]
Një flluskë e pasurive të paluajtshme, e shkaktuar nga kontrollet e pamjaftueshme mbi kreditimin, e kombinuar me një recesion ndërkombëtar dhe me kalimin e politikave nga lufta kundër papunësisë te lufta kundër inflacionit, çoi në një krizë fiskale në fillim të viteve 1990.[94] PBB-ja e Suedisë ra me rreth 5%. Në vitin 1992, një sulm ndaj monedhës bëri që banka qendrore t’i rritte për pak kohë normat e interesit në 500%.[95][96]

Përgjigjja e qeverisë ishte shkurtimi i shpenzimeve dhe zbatimi i një sërë reformash për të përmirësuar konkurrueshmërinë e Suedisë, ndër to zvogëlimi i shtetit të mirëqenies dhe privatizimi i shërbimeve e i mallrave publike. Në referendum, më 13 nëntor 1994, 52,3% votuan pro anëtarësimit në BE. Suedia u bashkua me Bashkimin Evropian më 1 janar 1995. Në një referendum të vitit 2003, votuesit suedezë votuan kundër anëtarësimit në Bashkimin Monetar Evropian dhe adoptimit të euros. Suedia mbajti presidencën e Bashkimit Evropian nga 1 korriku deri më 31 dhjetor 2009.
Më 28 shtator 1994, anija MS Estonia u mbyt teksa po kalonte Detin Baltik, gjatë udhëtimit nga Talini i Estonisë drejt Stokholmit të Suedisë. Fatkeqësia u mori jetën 852 vetave (501 prej tyre suedezë[97]), duke u bërë një nga fatkeqësitë më të rënda detare të shekullit XX.[98]
Deri në vitin 2022, Suedia përgjithësisht mbeti ushtarakisht e paangazhuar, megjithëse mori pjesë në disa stërvitje të përbashkëta ushtarake me NATO-n dhe vende të tjera, dërgoi trupa nën komandën e NATO-s në Afganistan, mori pjesë në operacione paqeruajtëse të sponsorizuara nga BE-ja në Kosovë, Bosnjë dhe Hercegovinë e Qipro, si dhe ndihmoi në zbatimin e një zone ndalimfluturimi mbi Libinë, të mandatuar nga OKB-ja, gjatë Pranverës Arabe. Për më tepër, pati bashkëpunim të gjerë me vende të tjera evropiane në fushën e teknologjisë së mbrojtjes dhe industrisë së mbrojtjes; disa armë të prodhuara në Suedi u përdorën nga forcat e koalicionit në Irak.[99] Në përgjigje të Pushtimit rus të Ukrainës më 2022, Suedia ndërmori hapa për t’u anëtarësuar zyrtarisht në NATO, krahas Finlandës.[100] Pas shumë muajsh vonesash të shkaktuara nga kundërshtimet e Turqisë dhe Hungarisë, Suedia u bë anëtare e NATO-s më 7 mars 2024.[101][102][103]
Në dekadat e fundit, Suedia është bërë një vend më i larmishëm nga pikëpamja kulturore, si pasojë e imigracionit të konsiderueshëm; në vitin 2013, vlerësohej se 15% e popullsisë kishte lindur jashtë vendit dhe 5% të tjerë të popullsisë kishin lindur nga dy prindër imigrantë. Fluksi i imigrantëve ka sjellë sfida të reja shoqërore. Incidente të dhunshme kanë ndodhur herë pas here[104][105], përfshirë kryengritjet e Stokholmit të vitit 2013.[106] Në përgjigje të këtyre ngjarjeve të dhunshme, partia opozitare kundër imigracionit, e ekstremit të djathtë, Sverigedemokraterna, promovoi politikat e saj kundër imigracionit, ndërsa opozita e majtë fajësoi politikat socioekonomike të qeverisë së qendrës së djathtë për rritjen e pabarazisë.[107]
Që nga periudha e pasluftës, Të drejtat LGBTQ+ në Suedi, falë zgjerimit të vazhdueshëm të mbrojtjes ligjore dhe shoqërore për personat LGBTQ+, janë zgjeruar gradualisht. Në dekadat pasuese u forcuan hap pas hapi ligjet kundër diskriminimit, të drejtat e birësimit dhe mundësia për të ndryshuar gjininë ligjore, duke kontribuar në mbështetje të gjerë publike për barazinë LGBTQ+. Megjithatë, në mesin e viteve 2010, Suedia pa edhe ngritjen e mobilizimeve kundër gjinisë, të cilat studiuesit e studimeve gjinore i vendosin në kuadrin e një procesi më të gjerë të Prapësimit demokratik.[108]
Suedia u prek rëndë nga Kriza evropiane e refugjatëve 2015, çka përfundimisht e detyroi qeverinë të shtrëngonte rregullat e hyrjes në vend.[109] Më vonë, disa nga kufizimet për azilkërkuesit u lehtësuan sërish.[110]
Më 30 nëntor 2021, Magdalena Andersson u bë kryeministrja e parë grua e Suedisë.[111][112] Zgjedhjet e përgjithshme të shtatorit 2022 përfunduan me një fitore të ngushtë të një blloku partish të djathta.[113] Më 18 tetor 2022, Ulf Kristersson i Partisë së Moderuar u bë kryeministri i ri.[114]
Gjeografia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

E vendosur në Evropën Veriore, Suedia shtrihet në perëndim të Detit Baltik dhe Gjirit Bothnia, me një vijë të gjatë bregdetare, dhe përbën pjesën lindore të Gadishullit Skandinav. Në perëndim ndodhet vargmali skandinav (Skanderna), i cili e ndan Suedinë nga Norvegjia. Finlanda ndodhet në verilindje të saj. Suedia ka kufij detarë me Danimarkën, Gjermaninë, Poloninë, Rusinë, Lituaninë, Letoninë dhe Estoninë, si dhe lidhet me Danimarkën në jugperëndim nëpërmjet Urës së Öresundit. Kufiri i saj me Norvegjinë, me gjatësi prej 1.619 km, është kufiri i pandërprerë më i gjatë në Evropë.
Suedia shtrihet midis gjerësive gjeografike paraleli i 55-të verior dhe paraleli i 70-të verior, si dhe kryesisht midis gjatësive gjeografike meridiani i 11-të lindor dhe meridiani i 25-të lindor (një pjesë e ishullit Stora Drammen ndodhet pak në perëndim të gjatësisë 11°).
Me një sipërfaqe prej 449,964 km2 (173,732 sq mi), Suedia është vendi i 55-të më i madh në botë,[115] vendi i pestë më i madh në Evropë dhe më i madhi në Evropën Veriore. Pika më e ulët në Suedi ndodhet në gjirin e liqenit Hammarsjön, pranë Kristianstadit, në −2.41 m (−7.91 ft) nën nivelin e detit. Pika më e lartë është Kebnekaise, në 2,096.8 m (6,879 ft) mbi nivelin e detit.[116]
Suedia ka 25 provinca, ose landskap. Megjithëse këto provinca nuk kanë qëllim politik apo administrativ, ato luajnë rol të rëndësishëm në identitetin vetjak të njerëzve. Zakonisht provincat grupohen në tri krahina të mëdha: Norrlandi në veri, Svealandi në qendër dhe Götalandi në jug. Norrlandi, me popullsi të rrallë, përfshin pothuajse 60% të vendit. Suedia ka gjithashtu Rezervatin Natyror Vindelfjällen, një nga zonat e mbrojtura më të mëdha në Evropë, me sipërfaqe gjithsej 562.772 ha (rreth 5.628 km2).
Rreth 15% e Suedisë shtrihet në veri të Rrethit Arktik. Jugu i Suedisë është kryesisht bujqësor, ndërsa mbulimi me pyje rritet drejt veriut. Pyjet mbulojnë rreth 65% të sipërfaqes së përgjithshme tokësore të Suedisë. Dendësia më e madhe e popullsisë gjendet në luginën e liqenit Mälaren, në Stokholm, në Skaninë jugore përgjatë bregdetit të Öresundit dhe përgjatë bregdetit perëndimor deri në Bohuslänin qendror. Gotlandi dhe Ölandi janë ishujt më të mëdhenj të Suedisë; Vänerni dhe Vätterni janë liqenet e saj më të mëdha. Vänerni është liqeni i tretë më i madh në Evropë, pas liqenit Ladoga dhe liqenit Onega në Rusi. Së bashku me liqenet e tretë dhe të katërt për nga madhësia, Mälarenin dhe Hjälmaren, këta liqene zënë një pjesë të konsiderueshme të sipërfaqes së Suedisë jugore. Rrjeti i gjerë ujor i Suedisë jugore u shfrytëzua me ndërtimin e Kanalit Göta në shekullin XIX. Kjo shkurtoi distancën e mundshme midis Detit Baltik, në jug të Norrköpingut, dhe Göteborgut, duke përdorur rrjetin e liqeneve dhe lumenjve për të lehtësuar lundrimin në kanal.[117]
Suedia ka gjithashtu shumë lumenj të gjatë që derdhin ujërat e liqeneve. Në Suedinë veriore dhe qendrore ka disa lumenj të gjerë, të njohur si älvar, të cilët zakonisht burojnë në Malet Skandinave. Lumi më i gjatë është Klarälven–Göta älv, i cili buron në Trøndelag, në Norvegjinë qendrore, dhe përshkon 1,160 kilometres (720 mi) përpara se të derdhet në det në Göteborg. Në Suedinë jugore janë të zakonshëm edhe lumenjtë më të ngushtë, të njohur si åar. Shumica dërrmuese e qendrave bashkiake ndodhen pranë detit, një lumi ose një liqeni, dhe shumica e popullsisë së vendit jeton në bashki bregdetare.
Klima
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Pjesa më e madhe e Suedisë ka një klimë të butë, pavarësisht gjerësisë gjeografike veriore, me katër stinë përgjithësisht të dallueshme dhe temperatura të buta gjatë gjithë vitit. Dimri në jugun e largët është zakonisht i butë dhe shfaqet vetëm në disa periudha të shkurtra me borë dhe temperatura nën zero; vjeshta atje mund të kthehet në pranverë pa pasur një periudhë të dallueshme dimri. Pjesët veriore të vendit kanë klimë subarktike, ndërsa pjesët qendrore kanë klimë kontinentale të lagësht. Jugu bregdetar mund të përkufizohet si zonë me klimë kontinentale të lagësht, duke përdorur izotermën 0 °C, ose me klimë oqeanike, duke përdorur izotermën −3 °C.
Për shkak të ndikimit më të madh zbutës të detit në jugun gadishullor, ndryshimet verore midis vijave bregdetare të rajoneve më jugore dhe më veriore janë rreth 2 °C (4 °F) në verë dhe 10 °C (18 °F) në dimër. Ndryshimi është edhe më i madh kur krahasohen zonat e brendshme veriore, ku dallimi dimëror në veriun e largët është rreth 15 °C (27 °F) në mbarë vendin. Verat më të ngrohta zakonisht ndodhin në Luginën e Mëlarenit përreth Stokholmit[118], për shkak se masa e madhe tokësore mbron bregdetin e mesëm lindor nga sistemet e presionit të ulët të Atlantikut në korrik. Temperaturat maksimale ditore në qendrat komunale të Suedisë variojnë nga 19 °C (66 °F) deri në 24 °C (75 °F) në korrik dhe nga −9 °C (16 °F) deri në 3 °C (37 °F) në janar. Temperaturat më të ulëta ndikohen nga lartësia më e madhe në brendësi të veriut. Në nivelin e detit, temperaturat mesatare maksimale më të ulëta variojnë nga 21 °C (70 °F) deri në −6 °C (21 °F). Si pasojë e verave të buta, rajoni arktik i Norrbottenit ka disa nga tokat bujqësore më veriore në botë.[119]
Suedia është shumë më e ngrohtë dhe më e thatë se vende të tjera në të njëjtën gjerësi gjeografike, madje edhe se disa vende më në jug, kryesisht për shkak të ndërthurjes së Rrymës së Golfstrimit[120][121] dhe qarkullimit të përgjithshëm të erërave perëndimore, i shkaktuar nga drejtimi i rrotullimit të Tokës.[122] Për shkak të gjerësisë së madhe gjeografike të Suedisë, kohëzgjatja e dritës së ditës ndryshon shumë gjatë vitit. Në veri të Rrethit Arktik, dielli nuk perëndon gjatë një pjese të verës, ndërsa dielli nuk lind gjatë një pjese të dimrit. Në kryeqytet, Stokholm, dielli qëndron mbi horizont për më shumë se 18 orë në fund të qershorit, por vetëm rreth 6 orë në fund të dhjetorit. Suedia merr nga 1.100 deri në 1.900 orë diell në vit.[123]
Temperatura më e lartë e regjistruar ndonjëherë në Suedi ishte 38 °C (100 °F) në Målilla në vitin 1947,[124] ndërsa temperatura më e ulët e regjistruar ishte −52.6 °C (−62.7 °F) në Vuoggatjålme më 2 shkurt 1966.[125]
Mesatarisht, pjesa më e madhe e Suedisë merr nga 500 and 800 mm (20 and 31 in) reshje në vit, duke e bërë atë dukshëm më të thatë se mesatarja globale. Pjesa jugperëndimore e vendit merr më shumë reshje, nga 1,000 and 1,200 mm (39 and 47 in), ndërsa disa zona malore në veri vlerësohet se marrin deri në 2,000 mm (79 in). Pavarësisht vendndodhjes veriore, Suedia jugore dhe qendrore mund të ketë pothuajse fare pak borë në disa dimra. Pjesa më e madhe e Suedisë ndodhet në hijen e shiut të Maleve Skandinave, përmes Norvegjisë dhe veriperëndimit të Suedisë. Parashikohet që, ndërsa Deti Barents do të ngrijë më pak gjatë dimrave të ardhshëm dhe do të "atlantifikohet", avullimi shtesë do të rrisë reshjet e borës në të ardhmen në Suedi dhe në pjesën më të madhe të Evropës kontinentale.[126]
Bimësia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Suedisë i shtrihet një largësi e konsiderueshme nga jugu në veri, çka shkakton dallime të mëdha klimatike, veçanërisht gjatë dimrit. Kohëzgjatja dhe intensiteti i katër stinëve ndikojnë në llojet e bimëve që mund të rriten natyrshëm në vende të ndryshme. Suedia ndahet në pesë zona kryesore të bimësisë:
- Zona jugore e pyjeve gjetherënëse
- Zona jugore e pyjeve halore
- Zona veriore e pyjeve halore, ose Tajga
- Zona e mështeknave alpine
- Zona e maleve të zhveshura
Zona jugore e pyjeve gjetherënëse, e njohur edhe si rajoni nemoral, është pjesë e një zone më të gjerë bimësie që përfshin edhe Danimarkën dhe pjesë të mëdha të Evropës Qendrore. Në një masë mjaft të madhe, kjo zonë është kthyer në tokë bujqësore, por ende ka pyje të mëdha e të vogla. Rajoni karakterizohet nga një shumëllojshmëri e madhe pemësh dhe shkurresh. Ahu është pema mbizotëruese, por edhe dushku mund të formojë pyje më të vogla. Dikur, elmi formonte pyje, por përhapja e tij është pakësuar shumë nga sëmundja e elmit holandez. Pemë dhe shkurre të tjera të rëndësishme në këtë zonë janë shkoza, shtogu, lajthia, dorëzonja (Lonicera xylosteum), bliri, euonimi evropian (Euonymus europaeus), tisi, frangula e alderit, kulumbria, plepi i egër, frashëri evropian, sorbus suedez, dëllinja, ileksi evropian, dredhka, thanukla, shelgu i dhive, larshi, qershia e shpendëve, qershia e egër, panja, frashëri i zakonshëm dhe, përgjatë përrenjve, alderi. Në tokat ranore, mështekna konkurron me pishën.[127] Bredhi nuk është vendas në këtë zonë, por nga rreth vitit 1870 deri më 1980 u mbollën sipërfaqe të mëdha me të.[128] Gjatë 40–50 viteve të fundit, sipërfaqe të mëdha ku më parë ishin mbjellë bredha janë rimbjellë me pyje gjetherënëse.[129]
Zona jugore e pyjeve halore, e njohur edhe si rajoni boreo-nemoral, kufizohet nga kufiri verior natyror i dushkut (limes norrlandicus) dhe kufiri jugor natyror i bredhit.[130] Ajo ndodhet midis zonës jugore gjetherënëse dhe tajgës më në veri. Në pjesët jugore të kësaj zone rriten lloje halore, kryesisht bredhi dhe pisha, të përziera me lloje të ndryshme gjetherënëse. Mështekna rritet pothuajse kudo. Kufiri verior i ahut kalon nëpër këtë zonë. Edhe pse bredhi rritet natyrshëm këtu, bredhat e mbjellë janë gjithashtu të zakonshëm; pyjet e tyre janë shumë të dendura, pasi bredhat mund të rriten shumë pranë njëri-tjetrit, veçanërisht në pjesët jugore të kësaj zone bimore.
Zona veriore e pyjeve halore, ose tajga, fillon në veri të kufirit natyror të dushkut. Ndër llojet gjetherënëse, vetëm mështekna ka rëndësi. Mbizotërojnë pisha dhe bredhi, por pyjet bëhen dalëngadalë gjithnjë e më të rralla sa më në veri të shkohet. Në skajin verior është e vështirë të thuhet nëse formacionet e pemëve përbëjnë vërtet pyje, për shkak të largësive të mëdha midis pemëve.[131]
Zona e mështeknave alpine, në malet skandinave, është një zonë ku mund të rritet vetëm një lloj më i ulët i mështeknës (Betula pubescens ose B. tortuosa); kjo varet si nga gjerësia gjeografike, ashtu edhe nga lartësia mbidetare. Në kufirin e kësaj zone bimore nuk rriten më pemë: aty fillon zona e maleve të zhveshura.[132]
Në vitin 2019, Suedia kishte një rezultat mesatar prej 5,35/10 në Indeksin e Integritetit të Peizazhit Pyjor, duke u renditur e 103-ta në botë ndër 172 vende.[133] Në vitin 2024, Suedia u rendit e gjashta në Indeksin e Performancës Mjedisore. Ky indeks bashkon tregues të ndryshëm për çështje të njohura në mbarë botën dhe mat se sa mirë paraqiten vendet në secilin prej tyre. Suedia shënon rezultate të mira në tregues si ndotja e ajrit, cilësia e ajrit, menaxhimi i mbetjeve, kanalizimet dhe uji i pijshëm.[134]
Qeverisja dhe politika
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Suedia ka një histori të përfshirjes së fuqishme politike të njerëzve të zakonshëm përmes "lëvizjeve popullore" (Folkrörelser), ku më të spikaturat janë sindikatat, lëvizja e pavarur e krishterë, lëvizja e maturisë, lëvizja e grave dhe lëvizjet për piratimin e pronësisë intelektuale, siç është Partia Pirat (Suedi). Suedia ishte vendi i parë në botë që ndaloi ndëshkimin trupor të fëmijëve nga prindërit e tyre (e drejta e prindërve për t’i goditur me shuplakë fëmijët u hoq fillimisht në vitin 1966, ndërsa ndalimi u përcaktua shprehimisht me ligj që nga korriku i vitit 1979[135]).
Aktualisht, Suedia kryeson në BE sipas statistikave që matin barazinë e mundësive në sistemin politik dhe barazinë në sistemin arsimor.[136] Raporti Global Gender Gap Report 2006 e renditi Suedinë vendin e parë për sa i përket barazisë gjinore.[137]
Sipas indekseve Global State of Democracy (GSoD) dhe Democracy Tracker të Institutit Ndërkombëtar për Demokraci dhe Asistencë Zgjedhore, Suedia renditet lart në matjet e përgjithshme të demokracisë, me përparësi të veçanta në qeverisjen e zgjedhur dhe parlamentin efektiv.[138][139][140]
Kuadri kushtetues
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Suedia ka katër ligje themelore (suedisht: grundlagar), të cilat së bashku përbëjnë Kushtetutën: Instrumentin e Qeverisjes (suedisht: Regeringsformen), Akti suedez i Trashëgimisë (suedisht: Successionsordningen), Akti suedez i Lirisë së Shtypit (suedisht: Tryckfrihetsförordningen) dhe Ligjin Themelor për Lirinë e Shprehjes (suedisht: Yttrandefrihetsgrundlagen).[142][143]
Sektori publik në Suedi ndahet në dy pjesë: personi juridik i njohur si Shteti (suedisht: staten)[h] dhe autoritetet vendore[i]; këto të fundit përfshijnë këshillat rajonalë (suedisht: regioner), të riemërtuar nga këshillat e qarqeve (landsting) në vitin 2020[144][145]) dhe komunat vendore (suedisht: kommuner).[146][147][148][149] Autoritetet vendore, dhe jo Shteti, përbëjnë pjesën më të madhe të sektorit publik në Suedi.[150] Këshillat rajonalë dhe komunat janë të pavarura nga njëra-tjetra; të parat mbulojnë vetëm një hapësirë gjeografike më të madhe se të dytat.[150][151] Autoritetet vendore kanë vetëqeverisje, siç përcaktohet nga Kushtetuta, dhe bazën e tyre tatimore.[147][152] Pavarësisht vetëqeverisjes së tyre, autoritetet vendore varen gjithsesi në praktikë nga Shteti, pasi kufijtë e përgjegjësive të tyre dhe shtrirja e juridiksionit përcaktohen nga Ligji për Qeverisjen Vendore (suedisht: Kommunallagen), i miratuar nga Riksdag. [147][153]
Suedia është një monarki kushtetuese dhe mbreti Karl XVI Gustaf është kreu i shtetit, por roli i monarkut kufizohet në funksione ceremoniale dhe përfaqësuese.[154] Sipas dispozitave të Aktit të Qeverisjes të vitit 1974, mbreti nuk ka asnjë pushtet politik formal.[155][156] Mbreti hap sesionin vjetor të Riksdagut, kryeson Këshillin e Posaçëm që mbahet gjatë ndërrimit të qeverisë, merr pjesë në Këshilla të rregullta Informimi me kryeministrin dhe qeverinë, kryeson mbledhjet e Këshillit Këshillimor për Punët e Jashtme (suedisht: Utrikesnämnden), si dhe pranon letrat kredenciale të ambasadorëve të huaj në Suedi dhe nënshkruan ato të ambasadorëve suedezë të dërguar jashtë vendit.[157][158] Përveç kësaj, mbreti kryen vizita shtetërore jashtë vendit dhe pret vizitat shtetërore në Suedi.[157]
Pushteti legjislativ i është dhënë Riksdagut Riksdag, i cili përbëhet nga 349 anëtarë. Zgjedhjet e përgjithshme mbahen çdo katër vjet. Nismat legjislative mund të ndërmerren nga qeveria ose nga anëtarët e Riksdagut. Anëtarët zgjidhen për një mandat katërvjeçar, mbi bazën e përfaqësimit proporcional. Përveç Aktit të Qeverisjes, funksionimi i brendshëm i Riksdagut rregullohet nga Akti i Riksdagut (suedisht: Riksdagsordningen).[159] Ligjet themelore mund të ndryshohen vetëm nga Riksdagu; për këtë kërkohet shumica absolute në dy votime të veçanta, të ndara nga një zgjedhje e përgjithshme.[142]
Qeveria (suedisht: Regeringen) funksionon si organ kolegjial me përgjegjësi kolektive dhe përbëhet nga kryeministri, i emëruar nga kryetari i Riksdagut dhe i zgjedhur me votim në Riksdag, si dhe nga ministrat e tjerë të kabinetit (suedisht: Statsråd), të cilët emërohen dhe shkarkohen vetëm sipas gjykimit të kryeministrit.[160] Qeveria është autoriteti më i lartë ekzekutiv dhe është përgjegjëse për veprimet e saj para Riksdagut, sipas sistemit kuvendor.[161]
Shumica e autoriteteve administrative shtetërore (suedisht: statliga förvaltningsmyndigheter) i raportojnë qeverisë. Një veçori unike e administratës shtetërore suedeze është se ministrat individualë të kabinetit nuk mbajnë përgjegjësi ministrore individuale për funksionimin e agjencive në fushën e tyre; drejtuesit e përgjithshëm dhe drejtuesit e tjerë të agjencive qeveritare i raportojnë drejtpërdrejt qeverisë si tërësi, ndërsa ministrat individualë nuk lejohen të ndërhyjnë. Prej këtej vjen termi përçmues në ligjërimin politik suedez ministerstyre ("sundim ministror"), që u referohet çështjeve të cilat duhet të trajtohen nga agjencitë përkatëse, përveçse kur ligji parashikon shprehimisht ndryshe.
Gjyqësori është i pavarur nga Riksdagu, qeveria dhe autoritetet e tjera administrative shtetërore.[162] Gjykatat nuk ushtrojnë kontroll gjyqësor mbi legjislacionin; në vend të tij, Këshilli për Legjislacionin (Suedi) jep mendime jodetyruese për ligjshmërinë.[163] Në këtë sistem nuk zbatohet doktrina stare decisis, pasi gjykatat nuk janë të detyruara të ndjekin precedentin, ndonëse ai ka ndikim.[164]
Zgjedhjet
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Për më shumë se 50 vjet, në Suedi kishin marrë vazhdimisht mjaftueshëm vota për të fituar vende në Riksdag pesë parti: Partia Socialdemokrate Suedeze, Partia e Moderuar, Partia e Qendrës, Partia Popullore Liberale dhe Partia e Majtë; ato u bënë gjashtë kur Partia e Gjelbër fitoi vende në zgjedhjet e vitit 1988. Në zgjedhjet e vitit 1991, të Gjelbrit humbën vendet e tyre, ndërsa dy parti të reja fituan vende për herë të parë: Demokristianët dhe Demokracia e Re. Vetëm në zgjedhjet e vitit 2010, një parti e tetë, Sverigedemokraterna, fitoi vende në Riksdag. Në zgjedhjet për Kuvendin Evropian, partitë që nuk kishin arritur të kalonin pragun zgjedhor për Riksdagun kishin mundur të fitonin përfaqësim: Lista e Qershorit (2004–2009), Partia Pirat (Suedi) (2009–2014) dhe Nisma Feministe (2014–2019).
Pjesëmarrja në zgjedhje në Suedi ka qenë gjithmonë e lartë në krahasim me atë ndërkombëtar. Megjithëse ka rënë në dekadat e fundit, zgjedhjet më të fundit shënuan rritje të pjesëmarrjes (80,11% më 2002, 81,99% më 2006, 84,63% më 2010, 85,81% më 2014)[165] dhe 87,18% më 2018.[166] Në vitet 1960, politikanët suedezë gëzonin një shkallë të lartë besimi nga qytetarët. Megjithatë, ky nivel besimi ka rënë vazhdimisht që atëherë dhe sot është dukshëm më i ulët se në vendet e tjera skandinave.[167]
Ndarjet administrative
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Suedia është një shtet unitar i ndarë në 21 rajone (regioner) dhe 290 bashki (kommuner). Çdo rajon përkon me një qark (län), ku secili ka disa bashki. Rajonet dhe bashkitë janë të dyja njësi të qeverisjes vendore, por kanë role dhe përgjegjësi të ndara. Këshillat rajonalë administrojnë kujdesin shëndetësor, transportin publik dhe disa institucione kulturore. Bashkitë administrojnë arsimin parashkollor, fillor dhe të mesëm, shërbimet publike të ujit, largimin e mbeturinave, kujdesin për të moshuarit dhe shërbimet e shpëtimit. Gotland është rast i veçantë: ai përbëhet nga një rajon me vetëm një bashki, ndaj funksionet e rajonit dhe të bashkisë kryhen nga i njëjti organizëm.[168]
Qeverisja bashkiake dhe rajonale në Suedi është e ngjashme me qeverisjen nga komisioni i qytetit dhe me qeverisjen përmes këshillit të tipit kabinet. Në të dy nivelet ka kuvende ligjvënëse (këshilla bashkiakë dhe kuvende rajonale me 31 deri në 101 anëtarë, gjithmonë numër tek), të zgjedhura me përfaqësim proporcional me lista partiake në zgjedhjet e përgjithshme që mbahen çdo katër vjet, njëkohësisht me zgjedhjet parlamentare kombëtare.
Bashkitë ndahen gjithashtu në gjithsej 2.512 famulli (församlingar). Këto nuk kanë përgjegjësi zyrtare politike, por janë ndarje tradicionale të Kishës së Suedisë dhe kanë ende njëfarë rëndësie si njësi për regjistrimin e popullsisë.
Qeveria qendrore suedeze ka 21 drejtori administrative të qarqeve (länsstyrelser), të cilat janë përgjegjëse për administrimin shtetëror rajonal që nuk u është caktuar agjencive të tjera qeveritare apo qeverisjes vendore. Çdo drejtori drejtohet nga një guvernator qarku (landshövding), të cilin qeveria e emëron për një mandat gjashtëvjeçar. Lista e drejtuesve të mëparshëm në shumicën e qarqeve shkon deri në vitin 1634, kur qarqet u krijuan nga kancelari i lartë i Suedisë, konti Axel Oxenstierna. Përgjegjësia kryesore e drejtorisë administrative të qarkut është të koordinojë zhvillimin e qarkut në përputhje me synimet e përcaktuara nga Riksdagu dhe qeveria.
Ka edhe ndarje më të vjetra historike, kryesisht 25 provinca dhe tri krahina, të cilat ruajnë ende rëndësi kulturore.
Sistemi gjyqësor
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Gjykatat ndahen në dy sisteme paralele dhe të ndara: gjykatat e përgjithshme (allmänna domstolar), për çështjet penale dhe civile, dhe gjykatat e përgjithshme administrative (allmänna förvaltningsdomstolar), për çështjet që lidhen me mosmarrëveshjet ndërmjet personave privatë dhe autoriteteve.[169] Secili prej këtyre sistemeve ka tri shkallë; gjykata e shkallës më të lartë në sistemin përkatës zakonisht shqyrton vetëm çështje që mund të krijojnë precedentë. Ka edhe një numër gjykatash të posaçme, të cilat shqyrtojnë një gamë më të ngushtë çështjesh, sipas përcaktimeve ligjore. Megjithëse janë të pavarura në vendimmarrjen e tyre, disa prej këtyre gjykatave funksionojnë si njësi brenda gjykatave të përgjithshme ose atyre të përgjithshme administrative.

Gjykata e Lartë e Suedisë (suedisht: Högsta domstolen) është shkalla e tretë dhe e fundit për të gjitha çështjet civile dhe penale në Suedi. Gjykata e Lartë përbëhet nga 16 gjyqtarë (suedisht: justitieråd), të emëruar nga qeveria, por si institucion gjykata është e pavarur nga Riksdagu dhe qeveria nuk mund të ndërhyjë në vendimet e saj.
Sipas një ankete mbi viktimizimin, të zhvilluar me 1.201 banorë më 2005, nivelet e krimit në Suedi janë mbi mesataren krahasuar me vendet e tjera të BE-së. Suedia ka nivele të larta ose mbi mesatare të sulmeve, sulmeve seksuale, krimeve të urrejtjes dhe mashtrimeve ndaj konsumatorëve. Vjedhjet me thyerje, vjedhjet e makinave dhe problemet me drogën janë në nivele të ulëta. Kërkesat për ryshfet janë të rralla.[170] Një lajm i publikuar në mesin e nëntorit 2013 njoftoi se gjatë atij viti ishin mbyllur katër burgje në Suedi, pasi numri i të burgosurve kishte rënë ndjeshëm; që nga viti 2004, numri i të burgosurve në Suedi kishte rënë me rreth 1% në vit.[171]
Megjithëse Suedia është njohur historikisht për nivelet e ulëta të krimit, në dekadat e fundit ka pasur rritje të krimit të lidhur me bandat dhe të krimit të organizuar; vrasjet me armë zjarri janë ndër më të shpeshtat në BE.[172]
Marrëdhëniet me jashtë
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Gjatë shekullit XX, politika e jashtme e Suedisë u mbështet te parimi i mosangazhimit në kohë paqeje dhe i neutralitetit në kohë lufte. Qeveria e Suedisë ndoqi një kurs të pavarur mosangazhimi në kohë paqeje, në mënyrë që neutraliteti të ishte i mundur në rast lufte.[89]
Në fillimet e Luftës së Ftohtë, Suedia ndërthurte politikën e saj të mosangazhimit dhe profilin e ulët në marrëdhëniet ndërkombëtare me një politikë sigurie të mbështetur te mbrojtja e fortë kombëtare.[173] Funksioni i ushtrisë suedeze ishte të pengonte sulmet.[174] Duke filluar nga fundi i viteve 1960, Suedia u përpoq të luante një rol më të rëndësishëm dhe të pavarur në marrëdhëniet ndërkombëtare. Ajo u përfshi ndjeshëm në përpjekjet ndërkombëtare për paqe, veçanërisht përmes Kombeve të Bashkuara dhe në mbështetje të Botës së Tretë. Pas vrasjes së Olof Palmes më 1986 dhe përfundimit të Luftës së Ftohtë, Suedia përqafoi një qasje më tradicionale ndaj politikës së jashtme. Megjithatë, vendi vazhdon të jetë aktiv në misionet paqeruajtëse dhe mban një buxhet të konsiderueshëm për ndihmën e huaj.
Që prej vitit 1995, Suedia është anëtare e Bashkimit Evropian. Si pasojë e një situate të re të sigurisë në botë, doktrina e politikës së jashtme të vendit është ndryshuar pjesërisht, ndërsa Suedia ka marrë rol më aktiv në bashkëpunimin evropian për sigurinë. Më 2022, në përgjigje të pushtimit rus të Ukrainës, Suedia nisi zyrtarisht procesin e anëtarësimit në NATO. Suedia u bë zyrtarisht anëtare e NATO-s më 2024.[103]
Ushtria
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Försvarsmakten (Forcat e Armatosura Suedeze) është një agjenci qeveritare që i raporton Ministrisë suedeze të Mbrojtjes dhe është përgjegjëse për funksionimin në kohë paqeje të forcave të armatosura të Suedisë. Detyra kryesore e agjencisë është të stërvitë dhe të dislokojë forca paqeruajtëse jashtë vendit, duke ruajtur njëkohësisht aftësinë afatgjatë për t'u përqendruar sërish te mbrojtja e Suedisë në rast lufte. Forcat e armatosura ndahen në ushtri, Forca Ajrore Suedeze dhe Flota Ushtarake Suedeze. Kreu i forcave të armatosura është Komandanti Suprem (Överbefälhavaren, ÖB), oficeri më i lartë me gradë në vend. Deri më 1974, mbreti ishte de jure Komandant i Përgjithshëm, por në realitet, gjatë shekullit XX, kuptohej qartë se monarku nuk do të luante rol aktiv si udhëheqës ushtarak.

Deri në fund të Luftës së Ftohtë, pothuajse të gjithë burrat që arrinin moshën e shërbimit ushtarak rekrutoheshin me detyrim. Vitet e fundit, numri i burrave të rekrutuar është zvogëluar ndjeshëm, ndërsa numri i vullnetareve është rritur pak. Në përgjithësi, rekrutimi është përqendruar te gjetja e kandidatëve më të motivuar. Sipas ligjit, të gjithë ushtarët që shërbejnë jashtë vendit duhet të jenë vullnetarë. Më 1 korrik 2010, Suedia i dha fund rekrutimit të zakonshëm dhe kaloi në një forcë tërësisht vullnetare, përveç rasteve kur kërkohet ndryshe për gatishmërinë mbrojtëse.[175][176][177] Forcat e përgjithshme që mund të mobilizoheshin do të përbëheshin nga rreth 60.000 pjesëtarë. Kjo shifër krahasohet me vitet 1980, para rënies së Bashkimit Sovjetik, kur Suedia mund të mobilizonte deri në 1.000.000 pjesëtarë të forcave të armatosura.
Megjithatë, më 11 dhjetor 2014, për shkak të tensioneve në rajonin e Baltikut, Qeveria suedeze rivendosi një pjesë të sistemit suedez të rekrutimit, atë të stërvitjes rifreskuese.[178] Më 2 mars 2017, qeveria vendosi të rivendoste pjesën e mbetur të sistemit suedez të rekrutimit, stërvitjen bazë ushtarake. Rekrutët e parë nisën stërvitjen më 2018. Meqë ligji tani është neutral ndaj gjinisë, si burrat ashtu edhe gratë mund të thirren për shërbim.[179]
Suedia vendosi të mos nënshkruante traktatin e OKB-së për Ndalimin e Armëve Bërthamore.[180] Njësitë suedeze kanë marrë pjesë në operacione paqeruajtëse në Republikën Demokratike të Kongos, Qipro, Bosnjë dhe Hercegovinë, Kosovë, Liberi, Liban, Afganistan dhe Çad.[181]
Ekonomia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Suedia është vendi i dymbëdhjetë më i pasur në botë për nga PBB-ja (produkti i brendshëm bruto) për frymë dhe qytetarët e saj gëzojnë një standard të lartë jetese. Suedia ka një ekonomi të përzier të orientuar drejt eksporteve. Lënda drusore, hidroenergjia dhe xeherori i hekurit përbëjnë bazën e burimeve të një ekonomie ku tregtia e jashtme ka peshë të madhe. Sektori inxhinierik suedez përbën 50% të prodhimit dhe eksporteve, ndërsa telekomunikacioni, industria automobilistike dhe industria farmaceutike kanë gjithashtu rëndësi të madhe. Suedia është eksportuesi i nëntë më i madh i armëve në botë.[182] Bujqësia përbën 2% të PBB-së dhe të punësimit. Vendi renditet ndër më të lartët për përhapjen e qasjes në telefon dhe internet.
Sindikatat, shoqatat e punëdhënësve dhe marrëveshjet kolektive mbulojnë një pjesë të madhe të të punësuarve në Suedi.[183][184] Mbulimi i gjerë nga marrëveshjet kolektive arrihet pavarësisht mungesës së mekanizmave shtetërorë që do t’i shtrinin këto marrëveshje në industri ose sektorë të tërë. Roli i spikatur i negociatave kolektive dhe mënyra se si arrihet mbulimi i lartë pasqyrojnë mbizotërimin e vetërregullimit, domethënë rregullimit nga vetë palët e tregut të punës.[185] Kur sistemi i Gentit në Suedi u ndryshua më 2007, duke sjellë rritje të ndjeshme të tarifave për fondet e papunësisë, pati një rënie të konsiderueshme të dendësisë sindikale dhe të dendësisë së anëtarësimit në këto fonde.[186][187] Në vitin 2010, koeficienti i të ardhurave Gini në Suedi ishte i treti më i ulëti mes vendeve të zhvilluara, me vlerë 0,25 — pak më i lartë se në Japoni dhe Danimarkë — çka sugjeronte se Suedia kishte Pabarazia e të ardhurave në Suedi të ulët. Megjithatë, koeficienti Gini i pasurisë në Suedi ishte 0,853, i dyti më i larti mes vendeve të zhvilluara dhe mbi mesataret e Evropës dhe Amerikës së Veriut, çka sugjeronte pabarazi të lartë të pasurisë.[188][189] Edhe kur merret parasysh vetëm e ardhura e disponueshme, shpërndarja gjeografike e koeficientit Gini të pabarazisë së të ardhurave ndryshon mes rajoneve dhe komunave të Suedisë. Danderyd, jashtë Stokholmit, ka koeficientin Gini më të lartë në Suedi, me vlerë 0,55, ndërsa Hofors, pranë Gävles, ka më të ulëtin, me vlerë 0,25. Në Stokholm dhe rrethinat e tij, si dhe në Skåne, dy nga rajonet më të populluara të Suedisë, koeficienti Gini i të ardhurave është midis 0,35 dhe 0,55.[190]
Për nga struktura, ekonomia suedeze karakterizohet nga një sektor i madh prodhues, me intensitet të lartë njohurish dhe i orientuar drejt eksportit; një sektor shërbimesh për biznesin që po zgjerohet, por mbetet relativisht i vogël; si dhe një sektor i madh shërbimesh publike sipas standardeve ndërkombëtare. Organizatat e mëdha, si në prodhimtari ashtu edhe në shërbime, mbizotërojnë në ekonominë suedeze.[191] Prodhimtaria e teknologjisë së lartë dhe mesatarisht të lartë përbën 9,9% të PBB-së.[192]
Njëzet kompanitë suedeze të regjistruara me xhiron më të madhe në vitin 2007 ishin Volvo, Ericsson, Vattenfall, Skanska, Sony Ericsson Mobile Communications AB, Svenska Cellulosa Aktiebolaget, Electrolux, Volvo Personvagnar, TeliaSonera, Sandvik, Scania, ICA, Hennes & Mauritz, IKEA, Nordea, Preem, Atlas Copco, Securitas, Nordstjernan dhe SKF.[193] Pjesa dërrmuese e industrisë suedeze kontrollohet nga sektori privat, ndryshe nga ajo e shumë vendeve të tjera të industrializuara perëndimore.
Rreth 4,5 milionë banorë të Suedisë janë të punësuar dhe afërsisht gjysma e fuqisë punëtore ka përfunduar arsimin e lartë.[194] Për sa i përket PBB-së për orë pune, Suedia renditej e nënta në botë në vitin 2006, me 31 dollarë amerikanë, krahasuar me 22 dollarë në Spanjë dhe 35 dollarë në Shtetet e Bashkuara.[195] PBB-ja për orë pune po rritet me 2,5% në vit për ekonominë në tërësi, ndërsa rritja e produktivitetit e korrigjuar për kushtet e tregtisë është 2%.[195] Sipas OECD-së, deregullimi, globalizimi dhe rritja e sektorit të teknologjisë kanë qenë nxitës kryesorë të produktivitetit.[195] Një program pilot për të testuar mundësinë e një dite pune gjashtëorëshe, pa ulje të pagës, do të nisë më 2014, me pjesëmarrjen e punonjësve të bashkisë së Göteborgut. Qeveria suedeze synon të ulë kostot duke zvogëluar orët e lejes mjekësore dhe duke rritur efikasitetin.[196]

Punonjësi tipik merr 40% të kostove të tij të punës pas zbritjes së hendekut tatimor. Të ardhurat e përgjithshme tatimore të mbledhura nga Suedia si përqindje e PBB-së arritën kulmin prej 52,3% më 1990.[197] Vendi u përball me një krizë të pasurive të paluajtshme dhe të sektorit bankar më 1990–1991, prandaj më 1991 miratoi reforma tatimore për të ulur normat tatimore dhe për të zgjeruar gradualisht bazën tatimore.[198][199] Që nga viti 1990, taksat e mbledhura nga Suedia si përqindje e PBB-së kanë rënë, ndërsa normat e përgjithshme tatimore për personat me të ardhurat më të larta kanë rënë më shumë.[200] Më 2010, taksat përbënin 45,8% të PBB-së së vendit, përqindja e dytë më e lartë ndër vendet e OECD-së dhe gati dyfishi i asaj të SHBA-së ose Koresë së Jugut.[197] Punësimi i financuar nga të ardhurat tatimore përbën një të tretën e fuqisë punëtore suedeze, një përqindje dukshëm më e lartë se në shumicën e vendeve të tjera. Në përgjithësi, rritja e PBB-së ka qenë e shpejtë që nga zbatimi i reformave, veçanërisht në industrinë përpunuese, në fillim të viteve 1990.[201]
Sipas Forumit Ekonomik Botëror, Suedia ishte ekonomia e katërt më konkurruese në botë në raportin Global Competitiveness Report 2012–2013.[15] Suedia u rendit e para në Indeksin Global të Ekonomisë së Gjelbër (GGEI) të vitit 2014.[202] Suedia renditet e gjashta në Vjetarin e Konkurrueshmërisë Botërore të IMD-së për vitin 2024.[203]
Suedia ruan monedhën e saj, kronën suedeze (SEK). Riksbank-u suedez, i themeluar më 1668 dhe rrjedhimisht banka qendrore më e vjetër në botë, përqendrohet aktualisht te stabiliteti i çmimeve me një objektiv inflacioni prej 2%. Sipas Economic Survey of Sweden 2007 të OECD-së, inflacioni mesatar në Suedi ka qenë ndër më të ulëtit në vendet evropiane që nga mesi i viteve 1990, kryesisht për shkak të deregullimit dhe shfrytëzimit të shpejtë të globalizimit.[195]
Partnerët kryesorë tregtarë janë Gjermania, Shtetet e Bashkuara, Norvegjia, Mbretëria e Bashkuar, Danimarka dhe Finlanda.
Energjia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Tregu i energjisë në Suedi është kryesisht i privatizuar. Tregu nordik i energjisë është një nga tregjet e para të liberalizuara të energjisë në Evropë dhe tregtohet në NASDAQ OMX Commodities Europe dhe Nord Pool Spot. Në vitin 2006, nga një prodhim i përgjithshëm prej 139 TWh energji elektrike, hidroenergjia përbënte 61 TWh (44%), ndërsa energjia bërthamore prodhonte 65 TWh (47%). Në të njëjtën kohë, përdorimi i biokarburanteve, torfës etj. prodhoi 13 TWh (9%) energji elektrike, ndërsa energjia e erës prodhoi 1 TWh (1%). Suedia ishte importuese neto e energjisë elektrike me një diferencë prej 6 TWh.[204] Biomasa përdoret kryesisht për prodhimin e nxehtësisë për ngrohjen qendrore dhe ngrohjen e ndërtesave, si dhe për proceset industriale.
Suedia iu bashkua Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë në vitin 1974, pasi kriza e naftës e vitit 1973 e përforcoi angazhimin e saj për të ulur varësinë nga lëndët djegëse fosile të importuara.[205] Për t'u mbrojtur nga goditjet e papritura në furnizimin me naftë dhe në përputhje me angazhimet ndërkombëtare të marra përmes IEA-së, Suedia mban një rezervë strategjike nafte prej të paktën 90 ditësh të importeve neto të naftës. Në shkurt 2022, rezervat e naftës së Suedisë përbënin sasinë e nevojshme për 130 ditë importe neto.[206] Suedia ka kaluar drejt prodhimit të energjisë elektrike kryesisht nga hidroenergjia dhe energjia bërthamore. Megjithatë, përdorimi i energjisë bërthamore ka qenë i kufizuar. Ndër të tjera, aksidenti i Three Mile Island e shtyu Riksdagun të ndalonte ndërtimin e centraleve të reja bërthamore. Në mars 2005, një sondazh i opinionit tregoi se 83% mbështesnin ruajtjen ose rritjen e përdorimit të energjisë bërthamore.[207]
Suedia konsiderohet një "udhëheqëse globale" në dekarbonizim.[205] Politikanët kanë bërë deklarata për heqjen graduale të naftës në Suedi, uljen e përdorimit të energjisë bërthamore dhe investime prej miliarda dollarësh në energjinë e ripërtëritshme dhe efikasitetin energjetik.[208][209] Për shumë vite, vendi ka ndjekur një strategji të taksimit të tërthortë si instrument të politikës mjedisore, duke përfshirë taksat mbi energjinë në përgjithësi dhe taksat mbi dioksidin e karbonit në veçanti.[208] Suedia ishte vendi i parë që zbatoi çmimin e karbonit, dhe çmimet e karbonit mbeten më të lartat në botë që nga viti 2020. Ky model është dëshmuar veçanërisht efektiv në dekarbonizimin e ekonomisë së vendit.[205]


Suedia ka 162,707 km (101,101 mi) rrugë të asfaltuara dhe 1,428 km (887 mi) autostrada. Autostradat përshkojnë Suedinë dhe kalojnë përmes Urës së Öresundit drejt Danimarkës. Suedia kishte qarkullim në anën e majtë (vänstertrafik në suedisht) afërsisht që nga viti 1736, por pasi Riksdagu miratoi ligjin për ndryshimin në vitin 1963, kalimi u bë më 3 shtator 1967; në suedisht kjo njihet si Dagen H.
Metroja e Stokholmit është i vetmi sistem nëntokësor i transportit në Suedi dhe i shërben qytetit të Stokholmit përmes 100 stacioneve. Tregu i transportit hekurudhor është privatizuar, por, megjithëse ka shumë operatorë privatë, operatorët më të mëdhenj vazhdojnë të jenë në pronësi të shtetit. Ndër operatorët janë SJ, Veolia Transport dhe Green Cargo, si dhe Tågkompaniet e Inlandsbanan. Shumica e hekurudhave janë në pronësi dhe administrohen nga Trafikverket.

Shumica e rrjeteve të tramvajit u mbyllën në vitin 1967. Megjithatë, ato mbijetuan në Norrköping, Stokholm dhe Göteborg; rrjeti i tramvajit të Göteborgut është më i madhi. Në Lund u hap një linjë e re tramvaji më 13 dhjetor 2020.
Ndër aeroportet më të mëdha janë Aeroporti i Stokholmit-Arlandës (16,1 milionë pasagjerë në vitin 2009), 40 km (25 mi) në veri të Stokholmit, Aeropoti Göteborg-Landvetter (4,3 milionë pasagjerë në vitin 2008) dhe Aeroporti i Stokholmit-Skavstës (2,0 milionë pasagjerë). Në Suedi ndodhen dy kompanitë më të mëdha portuale në Skandinavi: Port of Göteborg AB (Göteborg) dhe kompania ndërkombëtare Copenhagen Malmö Port AB. Aeroporti i Malmö-s në Skani, në Suedinë jugore, është aeroporti i pestë më i ngarkuar në Suedi.
Suedia ka gjithashtu një numër linjash tragetesh për automjete drejt disa vendeve fqinje.[210] Këtu përfshihet një linjë nga Umeå, përtej Gjirit të Bothnias, drejt Vaasa-s në Finlandë. Ka disa lidhje nga rajoni i Stokholmit, përtej Detit të Ålandit, drejt Mariehamnit në Åland, si edhe drejt Turkut dhe Helsinkit në Finlandën kontinentale, e më tej drejt Estonisë dhe Shën Petersburgut në Rusi. Linjat e trageteve nga rajoni i Stokholmit lidhen gjithashtu me Letoninë dhe Poloninë, përtej Detit Baltik. Portet e Karlskronas dhe Karlshamnit në Suedinë juglindore u shërbejnë linjave drejt Polonisë dhe Lituanisë. Ystad dhe Trelleborgu, pranë skajit jugor të Suedisë, kanë linja tragetesh përkatësisht me ishullin danez të Bornholmit dhe me portet gjermane të Sassnitz-it, Rostock-ut dhe Travemünde-s. Nga të dy qytetet nisen gjithashtu tragete për në Świnoujście, në Poloni. Trelleborgu është porti më i ngarkuar i trageteve në Suedi për nga pesha e mallrave të transportuara me kamionë.[211] Pavarësisht hapjes së lidhjes fikse me Danimarkën, Urës së Öresundit, linja më e ngarkuar e trageteve mbetet kalimi i shkurtër në pjesën më të ngushtë të Öresundit, midis Helsingborgut dhe portit danez të Helsingørit, i njohur si linja e trageteve HH. Ka mbi shtatëdhjetë nisje në ditë në secilin drejtim; në oraret me fluks të lartë, trageti niset çdo pesëmbëdhjetë minuta.[212] Porte të tjera në pjesën veriore të bregdetit perëndimor suedez përfshijnë Varbergun, që ka linjë trageti përtej Kattegatit drejt Grenaa-s në Danimarkë, dhe Göteborgun, që shërben linjat drejt Frederikshavn-it, në skajin verior të Danimarkës, dhe Kielit në Gjermani. Së fundi, ka tragete nga Strömstadi, pranë kufirit norvegjez, drejt destinacioneve përreth Oslofjordit në Norvegji.
Suedia ka dy linja të brendshme tragetesh me anije të mëdha, që lidhin të dyja Gotlandin me pjesën kontinentale. Linjat nisen nga porti i Visby-t në ishull dhe tragetet shkojnë në Oskarshamn ose Nynäshamn.[213] Një traget më i vogël për automjete lidh ishullin e Venit në Öresund me Landskronan.[214]
Politikat publike
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Suedia ka një nga shtetet e mirëqenies më të zhvilluara në botë. Sipas një raporti të OECD-së të vitit 2012, vendi kishte shpenzimet e dyta më të larta publike për mbrojtjen sociale si përqindje e PBB-së, pas Francës, dhe shpenzimet e treta më të larta gjithsej (publike dhe private), me 30,2% të PBB-së, pas Francës dhe Belgjikës.[215] Suedia shpenzoi 6,3% të PBB-së për të siguruar qasje të barabartë në arsim, duke u renditur e nënta ndër 34 vendet e OECD-së.[216] Për kujdesin shëndetësor, vendi shpenzoi 10,0% të PBB-së së përgjithshme, përqindja e dymbëdhjetë më e lartë.[217]
Historikisht, Suedia ka mbështetur fuqishëm Tregtia e lirë (me përjashtim të bujqësisë) dhe ka pasur përgjithësisht të drejta pronësore relativisht të forta e të qëndrueshme, si private, ashtu edhe publike. Megjithatë, disa ekonomistë kanë vënë në dukje se gjatë viteve të para vendimtare të industrializimit, Suedia nxiti industri të caktuara përmes tarifave dhe përdori kërkim-zhvillimin të subvencionuar nga publiku.[218] Pas Luftës së Dytë Botërore, një sërë qeverish e zgjeruan shtetin e mirëqenies duke rritur taksat. Një varg reformash shoqërore e shndërruan vendin në një nga më të barabartët dhe më të zhvilluarit në botë. Zgjerimi i vazhdueshëm i shtetit të mirëqenies u dha suedezëve nivele të papara të lëvizshmërisë shoqërore dhe të cilësisë së jetës. Edhe sot, Suedia renditet vazhdimisht në krye të klasifikimeve për shëndetin, shkrim-leximin dhe zhvillimin njerëzor, shumë përpara disa vendeve më të pasura, si Shtetet e Bashkuara.[219] Një raport i Programit të Kombeve të Bashkuara për Zhvillim parashikoi se vlera e Suedisë në Indeksin e Zhvillimit Njerëzor do të binte nga 0,949 në vitin 2010 në 0,906 në vitin 2030.[220]
Krahasuar me vende si Franca, Suedia ka qenë relativisht e shpejtë në zbatimin e politikave neoliberale, si privatizimi, financiarizimi dhe çrregullimi i tregjeve.[221][222] Qeveria aktuale suedeze po vazhdon prirjen e zhbërjes së pjesshme dhe të moderuar të reformave të mëparshme shoqërore.[195][223] Rritja ekonomike ka qenë më e lartë se në shumë vende të tjera të BE-15. Që nga mesi i viteve 1980, sipas OECD-së, Suedia ka pasur rritjen më të shpejtë të pabarazisë ndër vendet e zhvilluara. Kjo i është atribuar kryesisht uljes së përfitimeve shtetërore dhe kalimit drejt privatizimit të shërbimeve publike. Megjithatë, Suedia mbetet shumë më egalitare se shumica e vendeve.[107][224]
Në vitin 1990, Suedia miratoi politika bujqësore të tregut të lirë. Që nga vitet 1930, sektori bujqësor i ishte nënshtruar kontrolleve të çmimeve. Në qershor 1990, Riksdagu votoi për një politikë të re bujqësore, që shënoi një largim të rëndësishëm nga kontrollet e çmimeve. Si rezultat, çmimet e ushqimeve ranë disi. Megjithatë, liberalizimi shpejt u bë i pavlefshëm, pasi kontrollet bujqësore të BE-së morën përparësi.[225]
Në vitet 2015 dhe 2016, 69% e punonjësve ishin të organizuar në sindikata. Në vitin 2016, dendësia sindikale ishte 62% te punëtorët me jakë blu (shumica e tyre në Konfederatën Suedeze të Sindikatave, LO) dhe 75% te punonjësit me jakë të bardhë (shumica e tyre në Konfederatën Suedeze të Punonjësve Profesionistë, TCO, dhe në Konfederatën Suedeze të Shoqatave Profesionale, SACO).[226] Suedia ka fonde papunësie sindikale të mbështetura nga shteti (sistemi i Gentit).[187] Sindikatat kanë të drejtë të zgjedhin dy përfaqësues në bordin e çdo kompanie suedeze me më shumë se 25 punonjës. Suedia ka një numër relativisht të lartë ditësh leje mjekësore për punonjës në vendet e OECD-së: punonjësi mesatar humbet 24 ditë për shkak të sëmundjes.[201]
Në maj 2017, shkalla e papunësisë ishte 7,2%, ndërsa shkalla e punësimit ishte 67,4%. Forca e punës përbëhej nga 4.983.000 persona, prej të cilëve 387.000 ishin të papunë.[227][228] Në vitin 2012, papunësia mes të rinjve (24 vjeç ose më të rinj) ishte 24,2%, duke e bërë Suedinë vendin e OECD-së me raportin më të lartë të papunësisë së të rinjve ndaj papunësisë së përgjithshme.[229]
Shkenca dhe teknologjia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Në shekullin XVIII, Revolucioni Shkencor i Suedisë mori hov. Më parë, përparimi teknik vinte kryesisht nga Evropa kontinentale.
Në vitin 1739 u themelua Akademia Mbretërore Suedeze e Shkencave, me anëtarë të hershëm si Karl Lineu dhe Anders Celsius. Gustaf Dalén themeloi AGA dhe mori Çmimin Nobel për valvulën diellore që shpiku. Alfred Nobel shpiku dinamitin dhe themeloi Çmimet Nobel. Lars Magnus Ericsson themeloi kompaninë që mban emrin e tij, Ericsson, e cila vazhdon të jetë një nga kompanitë më të mëdha të telekomunikacionit në botë. Jonas Wenström ishte një nga pionierët e hershëm të rrymës së ndryshueshme dhe, së bashku me Nikola Teslan, vlerësohet si një nga shpikësit e sistemit elektrik trefazor.[230]
Industria tradicionale inxhinierike vazhdon të jetë një burim i rëndësishëm i shpikjeve suedeze, por industritë farmaceutike, elektronike dhe të tjera të teknologjisë së lartë po fitojnë terren. Tetra Pak ishte një shpikje për ruajtjen e ushqimeve të lëngshme, e krijuar nga Erik Wallenberg. Losec-i, një ilaç kundër ulçerës, ishte ilaçi më i shitur në botë gjatë viteve 1990 dhe u zhvillua nga AstraZeneca. Kohët e fundit, Håkan Lans shpiku Sistemin e Identifikimit Automatik, një standard botëror për lundrimin e anijeve dhe të aviacionit civil. Edhe sot, një pjesë e madhe e ekonomisë suedeze bazohet te eksporti i shpikjeve teknike.[230]
Sipas Zyrës së Patentave dhe Markave Tregtare të Shteteve të Bashkuara, shpikësit suedezë zotëronin 47.112 patenta në Shtetet e Bashkuara në vitin 2014. Vetëm dhjetë vende të tjera kishin më shumë patenta se Suedia.[231]
Së bashku, sektori publik dhe ai privat në Suedi shpenzojnë mbi 3,5% të PBB-së në vit për kërkim dhe zhvillim, duke e bërë investimin e Suedisë në këtë fushë, si përqindje e PBB-së, të dytin më të lartë në botë.[232] Për disa dekada, qeveria suedeze u ka dhënë përparësi veprimtarive shkencore dhe kërkimit e zhvillimit. Si përqindje e PBB-së, qeveria suedeze shpenzon për kërkim dhe zhvillim më shumë se çdo qeveri tjetër.[233] Suedia kryeson vendet e tjera evropiane për numrin e punimeve shkencore të botuara për frymë.[234]
Burimi Evropian i Spalacionit ishte planifikuar të niste veprimtarinë fillestare në vitin 2019, ndërsa përfundimi i ndërtimit ishte planifikuar për vitin 2025. ESS-i do të prodhojë një rreze neutronesh rreth 30 herë më të fuqishme se cilido nga burimet ekzistuese të neutroneve.[235]
Menaxhimi i mbetjeve
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Suedia njihet për sistemin e saj efikas të menaxhimit të mbetjeve. Vetëm 0,7% e mbetjeve të përgjithshme shtëpiake depozitohet, ndërsa pjesa tjetër ripërdoret.[236] Rreth 52% e mbetjeve përdoret për prodhimin e energjisë, pra digjet, ndërsa 47% riciklohet.[237][238] Rreth dy milionë tonë mbetje importohen nga vendet fqinje për të prodhuar produkte të ricikluara me fitim.[236] Sipas një raporti të vitit 2023, Suedia gjeneroi 1,7 miliardë euro në vitin 2020 nga riciklimi i mbetjeve; shifra më e lartë deri atëherë ishte 1,98 miliardë euro në vitin 2016.[239] Veprimtaritë kryhen kryesisht përmes organizatës publike Menaxhimi Suedez i Mbetjeve (Avfall Sverige).[236]
Taksat
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Që nga fundi i viteve 1960, Suedia ka pasur kuotën më të lartë tatimore (si përqindje e PBB-së) në botën e industrializuar, megjithëse sot diferenca është zvogëluar dhe Danimarka e ka kaluar Suedinë si vendi me taksat më të larta ndër vendet e zhvilluara. Suedia ka një shkallë progresive tatimore me dy nivele: një taksë komunale mbi të ardhurat prej rreth 30% dhe një taksë shtetërore shtesë prej 20–25% për të ardhurat e larta, kur paga kalon afërsisht 320.000 SEK në vit. Taksat mbi pagat arrijnë në 32%. Përveç kësaj, shumë mallrave që blejnë qytetarët u shtohet një tatim mbi vlerën e shtuar kombëtar prej 25%. Disa artikuj i nënshtrohen taksave shtesë, si energjia elektrike, benzina dhe nafta, si dhe pijet alkoolike. Në vitin 2007[update], të ardhurat e përgjithshme tatimore arritën në 47,8% të PBB-së, barra e dytë më e lartë tatimore ndër vendet e zhvilluara, nga 49,1% në vitin 2006.[240] Shpenzimet e sektorit publik përbëjnë 53% të PBB-së. Punonjësit shtetërorë dhe komunalë përbëjnë rreth një të tretën e fuqisë punëtore, shumë më tepër se në shumicën e vendeve perëndimore. Vetëm Danimarka ka një sektor publik më të madh (38% e fuqisë punëtore daneze). Shpenzimet për transfertat janë gjithashtu të larta. Mesatarisht, 27% e parave të taksapaguesve në Suedi shkon për arsimin dhe kujdesin shëndetësor, ndërsa 5% shkon për policinë dhe ushtrinë dhe 42% për sigurimet shoqërore.[241]
Pensionet
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Çdo banor suedez merr pension shtetëror. Agjencia Suedeze e Pensioneve është përgjegjëse për pensionet. Personat që kanë punuar në Suedi, por janë shpërngulur në një vend tjetër, mund të marrin gjithashtu pensionin suedez. Në Suedi ka disa lloje pensionesh: pensione profesionale, private dhe kombëtare. Një person mund të marrë një kombinim të llojeve të ndryshme të pensioneve.
Demografia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Banorë/km2:
Popullsia e përgjithshme rezidente e Suedisë ishte 10.588.020 banorë në janar 2025.[6] Popullsia e kaloi për herë të parë shifrën 10 milionë të premten, më 20 janar 2017.[242][243]
Dendësia mesatare e popullsisë është pak më shumë se 25 banorë për km2 (65 për milje katrore), ndërsa në lokalitete (vendbanime të vazhdueshme me të paktën 200 banorë) arrin në 1.437 banorë për km2.[244][245] 88% e popullsisë jeton në zona urbane, të cilat zënë 1,5% të sipërfaqes së përgjithshme tokësore.[11][246] 63% e suedezëve jeton në zona të mëdha urbane.[246] Dendësia është dukshëm më e lartë në jug se në veri. Ka më shumë se 2.000 lokalitete.[11] Kryeqyteti, Stokholmi, ka rreth 950.000 banorë në komunë (1,5 milionë në zonën urbane dhe 2,3 milionë në zonën metropolitane). Qytetet e dyta dhe të treta më të mëdha janë Göteborgu dhe Malmö. Jashtë qyteteve të mëdha, zona me dendësi dukshëm më të lartë të popullsisë përfshijnë pjesën bujqësore të Östergötlandit, bregun perëndimor, zonën përreth liqenit Mälaren dhe zonën bujqësore përreth Uppsalës.
Norrland, që mbulon afërsisht 60% të territorit suedez, ka dendësi shumë të ulët të popullsisë (më pak se pesë banorë për kilometër katror). Malet dhe pjesa më e madhe e zonave të largëta bregdetare janë pothuajse të pabanuara. Dendësi e ulët e popullsisë ka edhe në pjesë të mëdha të Svealandit perëndimor, si dhe në Smålandin jugor dhe qendror. Një zonë e njohur si Finnveden, e cila ndodhet në jugperëndim të Smålandit dhe kryesisht në jug të paralelit të 57-të, mund të konsiderohet gjithashtu pothuajse e pabanuar.
Nuk ka statistika zyrtare për përkatësinë etnike, por sipas Zyrës Qendrore të Statistikave të Suedisë, 2.752.572 (26%) banorë të Suedisë kishin prejardhje të huaj në vitin 2021; kjo përkufizohej si të qenit të lindur jashtë vendit ose të lindur në Suedi me të dy prindërit të lindur jashtë vendit.[247] Nga këta banorë, 2.090.503 persona kishin lindur jashtë vendit dhe 662.069 persona kishin lindur në Suedi nga prindër të lindur jashtë vendit. Përveç kësaj, 805.340 persona kishin njërin prind të lindur jashtë vendit dhe tjetrin të lindur në Suedi.[247] Suedia njeh zyrtarisht pesë pakica kombëtare: Hebrenjtë, Romët, Samët, finlandezët suedezë dhe tornedalianët.[248]
Suedia ka një nga popullsitë më të vjetra në botë, me moshë mesatare 41,1 vjeç.[182]
Gjuha
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Gjuha zyrtare e Suedisë është suedishtja,[1][2] një gjuhë gjermanike veriore, e afërt dhe shumë e ngjashme me danishten dhe norvegjishten, por që ndryshon në shqiptim dhe drejtshkrim. Finlandezët e Suedisë janë pakica më e madhe gjuhësore e vendit dhe përbëjnë rreth 5% të popullsisë së Suedisë,[249] ndërsa finlandishtja njihet si gjuhë e pakicës.[2] Dialektet e folura në Skani, në pjesën më jugore të vendit, janë ndikuar nga danishtja, sepse rajoni ishte pjesë e Danimarkës deri në Traktatin e Roskildes më 1658. Për shkak të shtimit të folësve amtarë të arabishtes në shekullin XXI, arabishtja ka gjasa të përdoret më gjerësisht në vend sesa finlandishtja. Megjithatë, nuk mbahen statistika zyrtare për përdorimin e gjuhëve.[250]
Përveç finlandishtes, njihen edhe katër gjuhë të tjera të pakicave: Meänkieli, gjuhët sámi, romishtja dhe jidishja.[j] Suedishtja u bë gjuha zyrtare e Suedisë më 1 korrik 2009, kur hyri në fuqi një ligj i ri për gjuhën.[2] Çështja nëse suedishtja duhej shpallur gjuhë zyrtare ishte ngritur edhe më parë dhe Riksdagu votoi për këtë çështje më 2005, por propozimi u rrëzua me një diferencë të ngushtë.[251]
Në shkallë të ndryshme, shumica e suedezëve, sidomos ata të lindur pas Luftës së Dytë Botërore, kuptojnë dhe flasin anglisht. Kjo lidhet me marrëdhëniet tregtare, popullaritetin e udhëtimeve jashtë vendit, ndikimin e fortë anglo-amerikan dhe traditën e titrimit në vend të dublimit të programeve televizive dhe filmave të huaj, si edhe me ngjashmërinë relativisht të madhe mes dy gjuhëve, që e lehtëson mësimin e anglishtes. Në një anketë të Eurobarometrit më 2023, 90% e popullsisë raportoi se mund të fliste anglisht në nivel bashkëbisedimi.[252] Gjuha e huaj e dytë më e folur është gjermanishtja, me 25% që raportuan aftësi bashkëbisedimi, e ndjekur nga frëngjishtja me 12%.[252]
Anglishtja u bë lëndë e detyrueshme për nxënësit e shkollave të mesme që studionin shkenca natyrore që më 1849 dhe ka qenë lëndë e detyrueshme për të gjithë nxënësit suedezë që nga fundi i viteve 1940.[253] Shumica e nxënësve studiojnë edhe një gjuhë tjetër, dhe ndonjëherë dy të tilla. Disa elemente të danishtes dhe norvegjishtes mësohen gjithashtu si pjesë e kurseve të suedishtes për folësit amtarë. Për shkak të kuptueshmërisë së ndërsjellë të gjerë mes tri gjuhëve skandinave kontinentale, folësit e suedishtes shpesh përdorin gjuhën e tyre amtare kur vizitojnë ose jetojnë në Norvegji a Danimarkë.
Feja
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Përpara shekullit të 11-të, suedezët praktikonin paganizmin nordik dhe adhuronin perënditë Æsirët, qendra e të cilëve ishte te Tempulli i Upsalës. Me krishterizimin e Skandinavisë në shekullin e 11-të, ligjet e vendit ndryshuan dhe adhurimi i hyjnive të tjera u ndalua deri në fund të shekullit të 19-të. Pas Reformës Protestante në vitet 1530, autoriteti i Kishës Katolike Romake u shfuqizua dhe luteranizmi u përhap gjerësisht. Përvetësimi i luteranizmit u përmbyll me Sinodin e Upsalës të vitit 1593, dhe luteranizmi u bë feja zyrtare. Gjatë periudhës që pasoi Reformën, e njohur zakonisht si periudha e ortodoksisë luterane, grupe të vogla joluterane, sidomos holandezët kalvinistë, Kisha moraviane dhe hugenotët francezë, luajtën rol të rëndësishëm në tregti dhe industri dhe u toleruan në heshtje.[254] Samiët fillimisht kishin fenë e tyre shamaniste, por misionarët suedezë i kthyen në luteranizëm gjatë shekujve të 17-të dhe të 18-të.

Me liberalizimin fetar në fund të shekullit të 18-të, besimtarëve të feve të tjera, përfshirë judaizmin dhe katolicizmin romak, iu lejua të jetonin dhe të punonin lirisht në vend. Megjithatë, deri në vitin 1860, luteranët nuk mund të ktheheshin ligjërisht në një fe tjetër. Në shekullin e 19-të u shfaqën kisha të ndryshme të lira ungjillore dhe, nga fundi i shekullit, sekularizmi, që bëri shumë njerëz të largoheshin nga ritualet kishtare. Largimi nga Kisha e Suedisë u bë i ligjshëm me të ashtuquajturin Akti i disidentëve i vitit 1860, por vetëm me kusht që personi të kalonte në një degë tjetër të krishterimit. E drejta për të mos qenë pjesë e asnjë bashkësie fetare u përcaktua zyrtarisht në ligjin për lirinë e fesë të vitit 1951.
Në vitin 2000, Kisha e Suedisë u nda nga shteti. Suedia ishte vendi i dytë nordik që shfuqizoi kishën shtetërore, pas Finlandës, e cila e bëri këtë me Ligjin e Kishës të vitit 1869.[255]
Në fund të vitit 2024, 51,4% e suedezëve i përkisnin Kishës së Suedisë;[256] kjo shifër është ulur me 1–2 pikë përqindjeje çdo vit që nga viti 2001.[257][258][259] Rreth 2% e anëtarëve të kishës marrin pjesë rregullisht në shërbesat e së dielës.[260] Numri i madh i anëtarëve joaktivë shpjegohet pjesërisht me faktin se, deri në vitin 1996, fëmijët bëheshin automatikisht anëtarë që në lindje, nëse të paktën njëri prind ishte anëtar. Që nga viti 1996, anëtarë bëhen vetëm fëmijët dhe të rriturit që pagëzohen. Sot, rreth 275.000 suedezë janë anëtarë të kishave të ndryshme të lira protestante ungjillore, ku pjesëmarrja në shërbesat e bashkësisë është shumë më e lartë. Gjithashtu, për shkak të imigracionit të kohëve të fundit, në Suedi jetojnë rreth 100.000 të krishterë ortodoksë lindorë dhe 92.000 katolikë romakë.[261]
30% janë "pa fe" ose "të paspecifikuar".[262]
8% i përkasin "feve të tjera" (përveç Kishës së Suedisë).[262]
Bashkësia e parë myslimane u krijua në vitin 1949. Prania e islamit në Suedi mbeti e kufizuar deri në vitet 1960, kur Suedia filloi të priste migrantë nga Ballkani dhe Turqia. Imigracioni i mëtejshëm nga Afrika veriore dhe Lindja e Mesme e ka çuar numrin e vlerësuar të myslimanëve në 600.000.[263] Megjithatë, rreth vitit 2010, vetëm rreth 110.000 prej tyre ishin anëtarë të ndonjë bashkësie fetare.[264][265][266]
Shëndetësia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Kujdesi shëndetësor në Suedi financohet kryesisht nga taksat, është universal për të gjithë qytetarët dhe i decentralizuar,[267] ndonëse ekziston edhe kujdesi shëndetësor privat. Sistemi shëndetësor suedez financohet kryesisht nga taksat e mbledhura nga këshillat rajonalë dhe bashkitë. Në vend, 21 këshilla janë përgjegjëse për kujdesin parësor dhe atë spitalor.
Kujdesi shëndetësor privat është i rrallë në Suedi dhe edhe institucionet private veprojnë nën autoritetin e këshillave bashkiakë.[268] Këshillat bashkiakë rregullojnë kushtet dhe krijimin e mundshëm të praktikave private. Ndërsa në shumë vende të tjera kujdesi për të moshuarit ose për personat që kanë nevojë për ndihmë psikiatrike ofrohet privatisht, në Suedi për këtë lloj kujdesi janë përgjegjëse autoritetet vendore të financuara nga publiku.[269]
Cilësia e kujdesit shëndetësor në Suedi është e ngjashme me atë të vendeve të tjera të zhvilluara. Suedia renditet ndër pesë vendet me vdekshmërinë më të ulët të foshnjave. Ajo renditet lart edhe për jetëgjatësinë mesatare dhe sigurinë e ujit të pijshëm.[270] Në vitin 2018, shëndetësia dhe kujdesi mjekësor përbënin rreth 11% të PBB-së.[271]
Arsimi
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Fëmijëve të moshës 1–5 vjeç u garantohet një vend në një kopsht publik (förskola, ose, në të folurën e përditshme, dagis). Nga mosha 6 deri në 16 vjeç, fëmijët ndjekin shkollën e detyrueshme të ciklit të plotë. Në Programin për Vlerësimin Ndërkombëtar të Nxënësve (PISA), nxënësit suedezë 15-vjeçarë arrijnë rezultate afër mesatares së OECD-së.[272] Pas përfundimit të klasës së nëntë, rreth 90% e nxënësve vazhdojnë për tre vjet në shkollën e mesme të lartë (gymnasium), e cila mund t'u japë kualifikim për punësim ose të drejtën për të hyrë në universitet. Sistemi shkollor financohet kryesisht nga taksat.
Qeveria suedeze i trajton njësoj shkollat publike dhe ato të pavarura[273] duke futur në vitin 1992 kuponë arsimorë, duke u bërë një nga vendet e para në botë që e ndërmorën këtë hap pas Holandës. Çdokush mund të krijojë një shkollë fitimprurëse dhe bashkia duhet t'u paguajë shkollave të reja të njëjtën shumë që u jep shkollave bashkiake. Dreka në shkollë është falas për të gjithë nxënësit në Suedi, dhe nxitet edhe ofrimi i mëngjesit.[274]
Në Suedi ka disa universitete dhe kolegje; më të vjetrat dhe më të mëdhatë ndodhen në Uppsala, Lund, Gothenburg dhe Stokholm. Në vitin 2000, 32% e suedezëve kishin përfunduar arsimin terciar, duke e renditur vendin të pestin në OECD në këtë kategori.[275] Ashtu si disa qeveri të tjera evropiane, qeveria suedeze subvencionon gjithashtu tarifat e shkollimit të studentëve ndërkombëtarë që ndjekin studimet në institucionet suedeze. Megjithatë, një projektligj i miratuar së fundmi në Riksdag do ta kufizojë këtë subvencion për studentët nga vendet e ZEE-së dhe Zvicra.[276]
Fluksi i madh i emigrantëve në shkollat suedeze është përmendur si një arsye e rëndësishme pse Suedia ka rënë më shumë se çdo vend tjetër evropian në renditjen ndërkombëtare të Programit për Vlerësimin Ndërkombëtar të Nxënësve (PISA).[277][278][279][280]
Kultura
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Gjatë viteve 1960 dhe 1970, Suedia shihej si një udhëheqëse ndërkombëtare e asaj që sot quhet "Revolucioni seksual", ku barazia gjinore ishte veçanërisht e promovuar.[281][282] Suedia është bërë gjithashtu shumë liberale ndaj homoseksualitetit, siç pasqyrohet në pranimin popullor të filmave si Show Me Love. Më 1 maj 2009, Suedia shfuqizoi ligjet për "partneritetin e regjistruar" dhe i zëvendësoi plotësisht me martesën neutrale ndaj gjinisë.[283] Suedia ofron gjithashtu partneritete civile për çiftet e së njëjtës gjini dhe çiftet e gjinive të ndryshme. Bashkëjetesa (sammanboende) e çifteve të të gjitha moshave, përfshirë adoleshentët dhe çiftet më të moshuara, është e përhapur.
Muzika
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Janë bërë përpjekje për të rikrijuar muzikën historike nordike, duke u mbështetur te instrumentet e gjetura në vendbanimet vikinge. Instrumentet e përdorura ishin lur (një lloj trumbete), instrumente të thjeshta me tela, flauta prej druri dhe daulle. Suedia ka një skenë të rëndësishme të muzikës popullore. Joiku, një lloj muzike sámi, është një këngë rituale që bën pjesë në spiritualitetin tradicional animist sámi. Ndër kompozitorët e njohur janë Johan Helmich Roman, Joseph Martin Kraus, Franz Berwald, Wilhelm Stenhammar, Wilhelm Peterson-Berger, Hugo Alfvén, Kurt Atterberg, Ture Rangström, Hilding Rosenberg, Lars-Erik Larsson, Dag Wirén, Allan Pettersson, Karl-Birger Blomdahl, Ingvar Lidholm, Sven-David Sandström, Anders Eliasson dhe Anders Hillborg.
Suedia ka gjithashtu një traditë të gjatë të këngëve "visor" — këngë strofike me disa vargje që tregojnë histori të ndryshme, shpesh të kënduara me lahutë ose kitarë. Ndër këngëtarët dhe kantautorët e njohur të këtij zhanri janë Carl Michael Bellman, Birger Sjöberg, Evert Taube, Ulf Peder Olrog, Olle Adolphson, Alf Hambe, Cornelis Vreeswijk, Stefan Sundström dhe Cajsa-Stina Åkerström.
Suedia ka gjithashtu një traditë të spikatur të muzikës korale. Në vitin 2003 u vlerësua se në kore këndonin pesë deri në gjashtëqind mijë njerëz.[284]
Në vitin 2007, me të ardhura mbi 800 milionë dollarë, Suedia ishte eksportuesja e tretë më e madhe e muzikës në botë, pas vetëm SHBA-së dhe Mbretërisë së Bashkuar.[285][286]Stampa:Better source needed Sipas një burimi të vitit 2013, Suedia prodhon më shumë hite në klasifikimet muzikore për frymë se çdo vend tjetër në botë, e ndjekur nga Mbretëria e Bashkuar dhe SHBA-ja.[287] Suedia ka një skenë mjaft të gjallë të xhazit. Qendra për Muzikën Popullore Suedeze dhe Kërkimet mbi Xhazin ka botuar një përmbledhje të xhazit në Suedi nga Lars Westin.[288]
Arkitektura
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Para shekullit XIII, pothuajse të gjitha ndërtesat ndërtoheshin prej druri, por së shpejti nisi kalimi drejt gurit. Ndërtesat e para prej guri në Suedi janë kishat në fshatra të arkitekturës romane. Këtu përfshihet Katedralja e Lundit, e shekullit XI, dhe kisha disi më e vonë në Dalby, por edhe shumë kisha të hershme të arkitekturës gotike, të ndërtuara nën ndikimin e Lidhjes Hanseatike, si ato në Ystad, Malmö dhe Helsingborg.
Katedralet në pjesë të tjera të Suedisë u ndërtuan gjithashtu si seli të peshkopëve të vendit. Katedralja e Skarës, e ndërtuar me tulla, daton nga shekulli XIV, ndërsa Katedralja e Uppsalës nga shekulli XV. Në vitin 1230 u hodhën themelet e katedrales së Linköpingut; materiali i përdorur ishte guri gëlqeror, por përfundimi i ndërtesës mori rreth 250 vjet.
Ndër strukturat më të vjetra përfshihen edhe disa fortesa të rëndësishme dhe ndërtesa të tjera historike, si Kalaja e Borgholmit, Manorja e Halltorpsit dhe fortesa Eketorp në ishullin Öland, fortesa e Nyköpingut dhe muri rrethues i qytetit të Visbyt.

Në vitet 1520, mbreti Gustav Vasa nisi ndërtimin e rezidencave madhështore, kështjellave dhe fortifikimeve. Ndër më të shkëlqyerat janë Kalaja e Kalmarit, Kalaja e Gripsholmit dhe Vadstena.
Gjatë dy shekujve pasues, në Suedi u përhap fillimisht arkitektura baroke e më pas rokokoja. Ndër projektet e rëndësishme të asaj kohe ishte qyteti Karlskrona, i cili sot është shpallur gjithashtu vend i Trashëgimisë Botërore, si dhe Pallati Drottningholm.
Ekspozita e Stokholmit, e cila shënoi përhapjen e funksionalizmit, ose funkis, siç u quajt fillimisht në vend, u mbajt në vitin 1930; stili mbizotëroi në dekadat pasuese. Ndër projektet e njohura të këtij lloji ishte Programi Milionësh, që synonte të ofronte banesa të përballueshme në komplekse të mëdha apartamentesh.
Arena Avicii, e vendosur në Stokholm, është ndërtesa më e madhe hemisferike në Tokë. Kupola e saj ka diametër 110 metra dhe u deshën dy vjet e gjysmë për ta ndërtuar.[289]
Media
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Suedezët janë ndër konsumatorët më të mëdhenj të gazetave në botë dhe pothuajse çdo qytet furnizohet nga një gazetë lokale. Gazetat kryesore të mëngjesit me reputacion në vend janë Dagens Nyheter (liberale), Göteborgs-Posten (liberale), Svenska Dagbladet (liberale-konservatore) dhe Sydsvenska Dagbladet (liberale). Dy tabloidët më të mëdhenj të mbrëmjes janë Aftonbladet (socialdemokrat) dhe Expressen (liberal). Gazeta ndërkombëtare e mëngjesit Metro International, e financuar nga reklamat dhe e shpërndarë falas, u themelua në Stokholm të Suedisë. Lajmet e vendit raportohen në anglisht, ndër të tjera, nga The Local (liberal).[290]
Për një kohë të gjatë, kompanitë publike të transmetimit kishin monopol mbi radion dhe televizionin në Suedi. Transmetimet radiofonike të financuara nga licencat nisën më 1925. Një rrjet i dytë radiofonik u krijua më 1954, ndërsa i treti nisi më 1962, si përgjigje ndaj stacioneve të radios pirate. Radioja komunitare jofitimprurëse u lejua më 1979, ndërsa më 1993 nisi radioja lokale komerciale.
Shërbimi televiziv i financuar nga licencat u vu zyrtarisht në punë më 1956. Një kanal i dytë, TV2, nisi më 1969. Këto dy kanale, të drejtuara nga Sveriges Television që nga fundi i viteve 1970, ruajtën monopolin deri në vitet 1980, kur u bënë të disponueshme televizioni kabllor dhe satelitor. Shërbimi i parë satelitor në gjuhën suedeze, TV3, nisi transmetimin nga Londra më 1987. Pas tij erdhën Kanal 5 më 1989, i njohur atëherë si Nordic Channel, dhe TV4 më 1990. TV4 nisi transmetimet tokësore më 1992, duke u bërë kanali i parë privat që transmetonte përmbajtje televizive nga brenda vendit.
Rreth gjysma e popullsisë është e lidhur me televizionin kabllor. Televizioni tokësor dixhital në Suedi nisi më 1999.
Letërsia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Suedia ka shumë autorë me famë botërore, përfshirë August Strindbergun, Astrid Lindgrenin dhe fituesit e Çmimit Nobel Selma Lagerlöfin e Harry Martinsonin. Gjithsej, suedezëve u janë dhënë shtatë Çmime Nobel për Letërsi.
Teksti i parë letrar nga Suedia është Guri runik i Rökut, i gdhendur gjatë Epokës së Vikingëve, rreth vitit 800 e.s. Me konvertimin e vendit në krishterim rreth vitit 1100 e.s., Suedia hyri në Mesjetë, gjatë së cilës shkrimtarët murgj parapëlqenin të përdornin latinishten. Prandaj, nga ajo periudhë kanë mbijetuar vetëm pak tekste në gjuhën suedeze të vjetër. Letërsia suedeze nisi të lulëzonte vetëm kur gjuha u standardizua gjatë shekullit XVI. Standardizimi i saj u bë kryesisht falë përkthimit të plotë të Biblës në suedisht më 1541. Ky përkthim njihet si Bibla e Gustav Vasës.

Përmirësimi i arsimit dhe liria që solli shekullarizimi bënë që në shekullin XVII disa autorë të shquar ta zhvillonin më tej gjuhën suedeze. Ndër figurat kryesore ishte Georg Stiernhielmi (shekulli XVII), i pari që shkroi poezi klasike në suedisht; Johan Henric Kellgreni (shekulli XVIII), i pari që shkroi prozë të rrjedhshme në suedisht; Carl Michael Bellman (fundi i shekullit XVIII), autori i parë i baladave burleske; dhe August Strindberg (fundi i shekullit XIX), shkrimtar dhe dramaturg i realizmit shoqëror që fitoi famë botërore. Në fillim të shekullit XX vazhduan të shfaqeshin autorë të shquar, si Selma Lagerlöf (fituesja e Çmimit Nobel më 1909), Verner von Heidenstami (fituesi i Çmimit Nobel më 1916) dhe Pär Lagerkvisti (fituesi i Çmimit Nobel më 1951).
Në dekadat e fundit, disa shkrimtarë suedezë kanë fituar njohje ndërkombëtare, mes tyre shkrimtari i romaneve detektivë Henning Mankell dhe autori i romaneve me spiunë Jan Guillou. Shkrimtarja suedeze që ka lënë gjurmën më të qëndrueshme në letërsinë botërore është Astrid Lindgren, autore e librave për fëmijë, përfshirë librat për Pipin Çorapegjatën, Emilin dhe personazhe të tjerë. Në vitin 2008, autori i dytë më i shitur i letërsisë artistike në botë ishte Stieg Larsson, seria e romaneve kriminale Millennium e të cilit u botua pas vdekjes dhe u vlerësua nga kritika.[291]
Festat
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Përveç festave tradicionale të krishtera protestante të vitit liturgjik, Suedia kremton edhe disa festa të veçanta, disa prej të cilave kanë traditë parakristiane. Këtu përfshihet Midsommari, që kremton solsticin e verës; Nata e Valpurgës (Valborgsmässoafton), më 30 prill, kur ndizen zjarre; dhe Dita e Punëtorëve ose Dita e Majit, më 1 maj, e cila u kushtohet demonstratave socialiste. Dita e Shën Luçisë, sjellëses së dritës, më 13 dhjetor, kremtohet gjerësisht me ceremoni të përpunuara që dëshmojnë prejardhjen e saj italiane dhe shënojnë fillimin e periudhës njëmujore të Krishtlindjes.
6 qershori është Dita Kombëtare e Suedisë dhe që nga viti 2005 është festë zyrtare. Gjithashtu, respektohen ditët zyrtare të ngritjes së flamurit dhe ndiqet një kalendar i ditëve të emrave. Në gusht, shumë suedezë organizojnë kräftskivor (gosti me karavidhe). Mbrëmja para festës së Shën Martinit kremtohet në Skåne-n gjatë nëntorit me gostitë Mårten Gås, ku shërbehen patë e pjekur dhe svartsoppa ("supë e zezë"). Samët, një nga pakicat autoktone të Suedisë, e kanë festën e tyre më 6 shkurt, ndërsa në Skåne Dita e Flamurit të Skåne-s kremtohet të dielën e tretë të korrikut.[292]
Kinemaja
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Kultura suedeze e shekullit XX shquhet për veprat pioniere të periudhës së hershme të kinemasë, me Mauritz Stillerin dhe Victor Sjöströmin. Gjatë viteve 1920–1980, regjisori Ingmar Bergman dhe aktoret Greta Garbo e Ingrid Bergman u bënë emra të njohur ndërkombëtarisht në kinematografi. Në kohët më të fundit, filmat e Lukas Moodyssonit, Lasse Hallströmit dhe Ruben Östlundit kanë marrë vlerësim ndërkombëtar.
Kuzhina
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Kuzhina suedeze, si ajo e vendeve të tjera të vendeve nordike (Danimarkës, Norvegjisë dhe Finlandës), tradicionalisht ishte e thjeshtë. Peshku (sidomos harenga), mishi, patatet dhe produktet e qumështit kishin rol të rëndësishëm. Përdorimi i erëzave ishte i kufizuar. Gatimet përfshijnë qofte suedeze, të shërbyera tradicionalisht me salcë, patate të ziera dhe reçel të boronicës së kuqe; petulla suedeze; Pyttipanna, një përzierje e skuqur me erëza, me mish e patate, që fillimisht përgatitej për të shfrytëzuar mbetjet e mishit; lutfisk; dhe smörgåsbord, ose bufeja e bollshme. Akvavit është pije alkoolike e distiluar e përhapur, ndërsa pirja e snaps ka rëndësi kulturore. Buka e sheshtë tradicionale dhe e thatë, e njohur si bukë e thekur krokante, është zhvilluar në disa variante bashkëkohore. Ushqime të rëndësishme rajonale janë Surströmming (peshk i fermentuar) në veri të Suedisë dhe ngjala në jug.
Në gusht, gjatë festës tradicionale të njohur si kräftskiva, suedezët hanë sasi të mëdha karavidhesh të ziera me kopër.
Sporti
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Aktivitetet sportive janë një lëvizje kombëtare, ku gjysma e popullsisë merr pjesë aktivisht në veprimtari sportive të organizuara. Dy sportet kryesore për spektatorët janë futbolli dhe hokeji mbi akull. Pas futbollit, sportet e kuajve, ku shumica e pjesëmarrësve janë gra, kanë numrin më të madh të praktikuesve. Më pas, golfi, orientimi, gjimnastika, atletika dhe sportet ekipore të hokejit mbi akull, hendbollit, hokejit mbi dysheme, basketbollit dhe bandy-t janë më të përhapurat për nga numri i praktikuesve.[293]
Kombëtarja suedeze e futbollit për meshkuj doli e dyta në Kampionatin Botëror kur Suedia priti turneun më 1958, pasi humbi 5–2 nga Brazili në finalen e zhvilluar në Stokholm.[294] Suedia doli e treta në turne edhe më 1950 dhe 1994. Kombëtarja suedeze e futbollit për femra fitoi Kampionatin Evropian më 1984,[295] doli e dyta në Kampionatin Botëror të Futbollit për Femra 2003, pasi humbi ndaj Gjermanisë,[296] dhe fitoi dy medalje argjendi olimpike, në Rio 2016[297] dhe Tokio 2020, të mbajtura më 2021.[298]
Kombëtarja suedeze e hokejit mbi akull për meshkuj, e njohur me përkëdheli si Tre Kronor ("Tri Kurora"), ka fituar Kampionatin Botëror nëntë herë, duke u renditur e treta në numrin e përgjithshëm të medaljeve. Tre Kronor fitoi edhe medalje të arta olimpike më 1994 dhe 2006. Më 2006, Tre Kronor u bë kombëtarja e parë e hokejit që fitoi në të njëjtin vit si Kampionatin Botëror, ashtu edhe kampionatin olimpik.
Suedia priti Lojërat Olimpike Verore 1912, garat e kalërimit në Lojërat Olimpike Verore 1956 dhe Kampionatin Botëror të Futbollit më 1958. Ngjarje të tjera të mëdha sportive përfshijnë UEFA Euro 1992, Kampionati Botëror i Futbollit për Femra 1995, Kampionati Botëror i Atletikës 1995, UEFA Euro për Femra 2013 dhe disa kampionate të hokejit mbi akull, karlingut, atletikës, skijimit, bandy-t, patinazhit artistik dhe notit.
Shiko edhe
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Shënime
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- ↑ "Du gamla, du fria" nuk është miratuar kurrë zyrtarisht si himn kombëtar, por është i tillë sipas zakonit.
- ↑ Që nga 1 korriku 2009.[1][2] Gjuha suedeze e shenjave gjithashtu ka status të veçantë si gjuha zyrtare kombëtare e shenjave.
- ↑ Të pesë janë njohur zyrtarisht si gjuhë pakicash që nga viti 1999[3]
- ↑ Përdoret gjithashtu domeni .eu, pasi ndahet me shtetet e tjera anëtare të Bashkimit Evropian.
- ↑ suedisht: Sverige [ˈsvæ̌rjɛ] ⓘ
- ↑ Grupi i Ekspertëve të Kombeve të Bashkuara për Emrat Gjeografikë përcakton se emri zyrtar i Suedisë është Mbretëria e Suedisë.[10]
- ↑ suedisht: Konungariket Sverige [ˈkôːnɵŋaˌriːkɛt ˈsvæ̌rjɛ] ⓘ
- ↑ Shteti (suedisht: staten) përkthehet përshkrimisht në anglisht edhe si "qeveria qendrore"; nuk duhet ngatërruar me Qeverinë, domethënë kabinetin, i cili është vetëm një organ i Shtetit.
- ↑ Një përkthim tjetër në anglisht është "qeveritë vendore".
- ↑ Emrat e Suedisë në gjuhët e pakicave: finlandisht: Ruotsi; meänkieli: Ruotti; sámi veriore: Ruoŧŧa; sámi lule: Svierik; sámi umë: Sverji; sámi pite: Sverje; sámi jugore: Sveerje ose Svöörje; jidish: שוועדן, romanizuar: Shvedn; romani finlandez: Svedikko; romani kale: Sveittiko.[nevojitet citimi]
Referime
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- 1 2 "Språklag (2009:600)" (në suedisht). Riksdag. 2009-05-28. Arkivuar nga origjinali më 2014-11-10. Marrë më 2014-11-10.
- 1 2 3 4 Landes, David (2009-07-01). "Swedish becomes official 'main language'". The Local (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2013-12-10. Marrë më 2009-07-15.
- ↑ "Är svenskan också officiellt språk i Sverige? (A është suedishtja gjithashtu gjuhë zyrtare në Suedi?)" (në suedisht). Këshilli Suedez i Gjuhës. 2008-02-01. Arkivuar nga origjinali më 2014-02-06. Marrë më 2008-06-22.
- 1 2 "Sweden country profile". BBC News (në anglisht). 2023-12-06. Arkivuar nga origjinali më 2023-11-19. Marrë më 2023-12-06.
- ↑ "Land- och vattenareal per den 1 januari efter region och arealtyp. År 2012–2022". Statistikdatabasen (në suedisht). Zyra Qëndrore e Statistikave të Suedisë (SCB). Arkivuar nga origjinali më 2022-07-10. Marrë më 2026-02-17.
- 1 2 "Population statistics". Statistikmyndigheten SCB (në anglisht). Marrë më 2026-01-10.
- 1 2 3 4 "World Economic Outlook Database (October 2026 Edition)". www.imf.org (në anglisht). Fondi Monetar Ndërkombëtar. 2026-10-13. Marrë më 2026-10-13.
- ↑ "Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey". ec.europa.eu (në anglisht). Eurostat. Arkivuar nga origjinali më 2020-10-09. Marrë më 2023-11-25.
- ↑ "Human Development Report 2023/2024" (PDF) (në anglisht). Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillim. 2024-03-13. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 2024-03-13. Marrë më 2024-03-13.
- ↑ "UNGEGN World Geographical Names" (në anglisht). Unstats. 2011-08-01. Arkivuar nga origjinali më 2011-08-01. Marrë më 2019-05-06.
- 1 2 3 "Increasing proportion of people live in urban areas". scb.se (në anglisht). 2021-11-24. Arkivuar nga origjinali më 2021-11-24. Marrë më 2025-04-14.
- ↑ "Artikelarkiv". SO-rummet (në suedisht). Arkivuar nga origjinali më 2017-10-09. Marrë më 2017-09-01.
- ↑ Human Development Report 2023–24: Breaking the gridlock: Reimagining cooperation in a polarized world (në anglisht). United Nations Development Programme. 2024-03-13. Arkivuar nga origjinali më 2024-03-18. Marrë më 2024-03-16.
- ↑ "OECD Better Life Index" (në anglisht). OECD Publishing. Arkivuar nga origjinali më 2013-09-01. Marrë më 2013-08-27.
- 1 2 "Global Competitiveness Report 2012–2013" (në anglisht). World Economic Forum. 2012-09-05. Arkivuar nga origjinali më 2014-12-10. Marrë më 2013-06-09.
- ↑ Julius Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch (në gjermanisht). fq. 1493.
- ↑ Friesen (von), O. (1915). Verdandis småskrifter (Verdandis Pamphlets) nr. 200 (në suedisht).
- 1 2 Hellquist, Elof (1922). Svensk etymologisk ordbok [Fjalor etimologjik suedez] (në suedisht). Gleerup.
- ↑ "Lemma: SWEDEN". Instituut voor de Nederlandse Taal (në holandisht). Arkivuar nga origjinali më 2021-04-20.
{{cite web}}: Nuk lejohet formatim teksti në:|website=(Ndihmë!) - ↑ Oxford English Dictionary, zëri "Sweden".
- 1 2 Elisabeth Elgán; Irene Scobbie (2015). Historical Dictionary of Sweden (në anglisht). Rowman & Littlefield Publishers. ISBN 978-1-4422-5071-0.
- ↑ Eric Delson; Ian Tattersall; John Van Couvering (2004). Encyclopedia of Human Evolution and Prehistory (në anglisht) (bot. Second). Routledge. fq. 569. ISBN 978-1-135-58228-9. Arkivuar nga origjinali më 2023-10-05. Marrë më 2020-12-16.
- ↑ Theron Douglas Price (2015). Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings (në anglisht). Oxford University Press. fq. 43. ISBN 978-0-19-023197-2. Arkivuar nga origjinali më 2023-10-05. Marrë më 2020-12-16.
- ↑ Mitzi M. Brunsdale (2016). Encyclopedia of Nordic Crime Fiction: Works and Authors of Denmark, Finland, Iceland, Norway and Sweden Since 1967 (në anglisht). McFarland. fq. 368. ISBN 978-0-7864-7536-0. Arkivuar nga origjinali më 2023-10-05. Marrë më 2020-12-16.
- ↑ Christopher McIntosh (2019). Beyond the North Wind: The Fall and Rise of the Mystic North (në anglisht). Red Wheel Weiser. fq. 71–72. ISBN 978-1-63341-090-9. Arkivuar nga origjinali më 2023-10-05. Marrë më 2020-12-16.
- ↑ Nora Berend (2007). Christianization and the Rise of Christian Monarchy: Scandinavia, Central Europe and Rus' c.900–1200 (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 174. ISBN 978-1-139-46836-7. Arkivuar nga origjinali më 2023-10-05. Marrë më 2020-12-16.
- ↑ Janet L. B. Martin; John D. Martin (1995). Medieval Russia, 980–1584 (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 2. ISBN 978-0-521-36832-2. Arkivuar nga origjinali më 2023-10-05. Marrë më 2020-12-16.
- ↑ A History of the Vikings (në anglisht). Oxford University Press. 2001. fq. 164. ISBN 978-0-19-280134-0.
- ↑ Ferguson, Robert (2009). The Hammer and the Cross: A New History of the Vikings (në anglisht). Penguin Books Limited. ISBN 978-0-14-192387-1.
- 1 2 Price, T. Douglas; Arcini, Caroline; Gustin, Ingrid; Drenzel, Leena; Kalmring, Sven (mars 2018). "Isotopes and human burials at Viking Age Birka and the Mälaren region, east central Sweden". Journal of Anthropological Archaeology (në anglisht). 49: 19–38. doi:10.1016/j.jaa.2017.10.002. ISSN 0278-4165.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Birca". Encyclopædia Britannica (në anglisht). 2006.
- ↑ Andersson (1975), f. 34
- ↑ Hadenius, Stig; Nilsson, Torbjörn; Åselius, Gunnar (1996). Sveriges historia: vad varje svensk bör veta [Historia e Suedisë: çfarë duhet të dijë çdo suedez] (në suedisht). Bonnier Alba. ISBN 978-91-34-51784-4.
- ↑ Peterson, Gary Dean (2014). Warrior Kings of Sweden: The Rise of an Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries (në anglisht). McFarland. ISBN 978-1-4766-0411-4.
- ↑ Bagge, Sverre (2005). "The Scandinavian Kingdoms". përmbledhur nga McKitterick, Rosamond (red.). The New Cambridge Medieval History (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 724. ISBN 978-0-521-36289-4.
Zgjerimi suedez në Finlandë çoi në konflikte me rusët e Kievit, të cilat u ndërprenë përkohësisht nga një traktat paqeje në vitin 1323, që ndau gadishullin karelian dhe zonat veriore mes dy vendeve.
- 1 2 Tarkiainen, Kari (2010). Ruotsin itämaa (në finlandisht). Svenska litteratursällskapet i Finland. ISBN 978-951-583-212-2.
- ↑ Kirby, David (2006-07-13). A Concise History of Finland (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-83225-0.
- ↑ Kirby, f. 9
- ↑ Scott, Franklin D. (1977). Sweden: The Nation's History (në anglisht). University of Minnesota Press. fq. 58. ISBN 978-0-8166-0804-1.
- ↑ Westrin, Theodor, red. (1920). Nordisk familjebok: konversationslexikon och realencyklopedi. Bd 30 (në suedisht) (bot. New, rev. and richly ill.). Nordisk familjeboks förl. fq. 159–160. Arkivuar nga origjinali më 2017-06-20. Marrë më 2014-09-17.
- ↑ Scott, p. 55.
- ↑ Scott, pp. 55–56.
- ↑ Scott, pp. 56–57.
- 1 2 Scott, p. 121.
- 1 2 "The history of the Riksdag" (në anglisht). Riksdag. Arkivuar nga origjinali më 2014-05-20. Marrë më 2013-06-09.
- ↑ "Decisions that have changed Sweden 1523–2023". www.riksdagen.se (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2024-06-04. Marrë më 2024-06-04.
- ↑ Scott, p. 132.
- ↑ Scott, pp. 156–157.
- ↑ Worthington, David (2010). British and Irish Emigrants and Exiles in Europe, 1603–1688 (në anglisht). BRILL. ISBN 978-90-474-4458-9. Arkivuar nga origjinali më 2023-10-05. Marrë më 2020-10-29.
- ↑ the cambridge modern history (në anglisht). CUP Archive. 2019. Arkivuar nga origjinali më 2023-10-05. Marrë më 2020-10-29.
- ↑ Davies, Norman (2005). God's Playground A History of Poland: Volume 1: The Origins to 1795 (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-925339-5. Arkivuar nga origjinali më 2023-10-05. Marrë më 2020-10-29.
- ↑ Frost 2000, f. 102.
- 1 2 3 Frost 2000, f. 103.
- ↑ "A Political and Social History of Modern Europe V.1./Hayes..." Hayes, Carlton J. H. (1882–1964), Title: A Political and Social History of Modern Europe V.1., 2002-12-08, Project Gutenberg, webpage: Infomot-7hsr110. Arkivuar 17 nëntor 2007 tek Wayback Machine
- ↑ "Gustav I Vasa – Britannica Concise" (biography), Britannica Concise, 2007, http://concise.britannica.com/ebc/article-9366349/Gustav-I-Vasa EBConcise-Gustav-I-Vasa
- ↑ "Finland and the Swedish Empire" (në anglisht). Library of Congress Country Studies. Arkivuar nga origjinali më 2016-12-26. Marrë më 2014-09-17.
- ↑ Ewan, Elizabeth; Nugent, Janay (2008). Finding the family in medieval and early modern Scotland (në anglisht). Ashgate Publishing. fq. 153. ISBN 978-0-7546-6049-1. Arkivuar nga origjinali më 2015-09-05.
- ↑ Frost 2000, f. 156.
- ↑ Frost 2000, f. 216.
- ↑ Frost 2000, f. 222.
- ↑ Frost 2000, f. 232.
- ↑ Frost 2000, f. 230.
- ↑ Frost 2000, f. 272.
- ↑ Frost 2000, f. 290.
- ↑ Frost 2000, f. 286.
- ↑ Frandsen, Karl-Erik (2009). The Last Plague in the Baltic Region. 1709–1713 (në anglisht). Museum Tusculanum Press. fq. 80. ISBN 978-87-635-0770-7.
- ↑ Engström, Nils Göran (1994). "Pesten i Finland 1710" [The plague in Finland in 1710]. Hippokrates. Suomen Lääketieteen Historian Seuran Vuosikirja (në suedisht). 11: 38–46. PMID 11640321.
- ↑ Frost 2000, f. 295.
- ↑ Frost 2000, f. 296.
- ↑ Ericson, Lars (2004). Svenska knektar (në suedisht). Historiska media. fq. 92.
- ↑ Baten, Jörg (2016). A History of the Global Economy. From 1500 to the Present (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 22. ISBN 978-1-107-50718-0.
- ↑ Jutikkala, Eino; Pirinen, Kauko (2003). A History of Finland (në anglisht). fq. 287. ISBN 978-951-0-27911-3.
- ↑ Schäfer, Anton (2002). Zeittafel der Rechtsgeschichte. Von den Anfängen über Rom bis 1919. Mit Schwerpunkt Österreich und zeitgenössischen Bezügen (në gjermanisht) (bot. 3). Edition Europa Verlag. fq. 137. ISBN 978-3-9500616-8-0.
- ↑ Norborg, Lars-Arne. "svensk–norska unionen". ne.se (në suedisht). Nationalencyklopedin. Arkivuar nga origjinali më 2016-01-15. Marrë më 2015-08-06.
- ↑ Ottosen, Morten Nordhagen (2015-11-25). "Mossekonvensjonen". Norges historie (në norvegjisht). Universiteti i Oslos. Arkivuar nga origjinali më 2019-07-03. Marrë më 2019-12-09.
- ↑ "Sweden and Norway celebrate peace treaty" (në anglisht). The Local Europe AB. 2014-08-14. Arkivuar nga origjinali më 2019-07-03. Marrë më 2019-12-09.
- ↑ Tore Frängsmyr, "Ostindiska Kompaniet", botues: Bokförlaget Bra Böcker, Höganäs, 1976. (Nuk u gjet numër ISBN), përmbledhja në kopertinën e pasme dhe
- 1 2 Einhorn, Eric; Logue, John (1989). Modern Welfare States: Politics and Policies in Social Democratic Scandinavia (në anglisht). Praeger Publishers. fq. 9. ISBN 978-0-275-93188-9.
Though Denmark, where industrialization had begun in the 1850s, was reasonably prosperous by the end of the nineteenth century, both Sweden and Norway were terribly poor. Only the safety valve of mass emigration to America prevented famine and rebellion. At the peak of emigration in the 1880s, over 1% of the total population of both countries emigrated annually.
- ↑ Einhorn, Eric dhe John Logue (1989), f. 8.
- ↑ Koblik, Steven (1975). Sweden's Development From Poverty to Affluence, 1750–1970 (në anglisht). University of Minnesota Press. fq. 8–9. ISBN 978-0-8166-0766-2.
In economic and social terms the eighteenth century was more a transitional than a revolutionary period. Sweden was, in light of contemporary Western European standards, a relatively poor but stable country. ...It has been estimated that 75–80% of the population was involved in agricultural pursuits during the late eighteenth century. One hundred years later, the corresponding figure was still 72%.
- 1 2 Koblik, f. 9–10.
- ↑ Koblik, f. 11: "Revolucioni agrar në Suedi ka rëndësi thelbësore për zhvillimin modern të vendit. Gjatë gjithë historisë suedeze, fshati ka luajtur një rol jashtëzakonisht të rëndësishëm krahasuar me shtetet e tjera evropiane."
- ↑ Koblik, f. 90. "Zakonisht thuhet se midis viteve 1870 dhe 1914 Suedia kaloi nga një sistem kryesisht agrar në një ekonomi moderne industriale."
- ↑ Siney, Marion C. (1975). "Swedish neutrality and economic warfare in World War I". Conspectus of History (në anglisht). 1 (2). Arkivuar nga origjinali më 2023-10-05. Marrë më 2014-05-12.
- 1 2 Koblik, f. 303–313.
- ↑ Nordstrom, f. 315: "Qeveria suedeze u përpoq të ruante të paktën njëfarë pamjeje neutraliteti, ndërsa iu nënshtrua kërkesave të palës që kishte epërsi në luftë. Ndonëse kjo qasje e ruajti në mënyrë efektive sovranitetin e vendit, ajo shkaktoi kritika brenda vendit nga shumëkush që besonte se kërcënimi ndaj Suedisë ishte më pak serioz sesa pretendonte qeveria; solli probleme me fuqitë ndërluftuese, acarim me fqinjët dhe kritika të shpeshta në periudhën e pasluftës."
- 1 2 Nordstrom, f. 313–319.
- ↑ "Raoul Wallenberg". Jewishvirtuallibrary.org (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2014-12-05. Marrë më 2014-08-28.
- 1 2 Nordstrom, f. 335–339.
- 1 2 Globalization and Taxation: Challenges to the Swedish Welfare State. Nga Sven Steinmo.
- ↑ "Finland: Now, the Seven and a Half". Time (në anglisht). 1961-04-07. Arkivuar nga origjinali më 2011-11-04. Marrë më 2009-07-18.
- ↑ Nordstrom, f. 344: "Gjatë 25 viteve të fundit të shekullit, një sërë problemesh rënduan ekonomitë e vendeve nordike dhe të Perëndimit. Megjithëse shumë prej tyre kishin ekzistuar edhe më parë, krizat globale të naftës të viteve 1973 dhe 1980 vepruan si katalizatorë që i nxorën në pah."
- ↑ Lobell, Håkan; Schön, Lennart; Krantz, Olle (qershor 2008). "Swedish Historical National Accounts, 1800–2000: Principles and Implications of a New Generation". Scandinavian Economic History Review (në anglisht). 56 (2). Almqvist and Wiksell International: 142–159. doi:10.1080/03585520802191282.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Englund, P. 1990. "Financial deregulation in Sweden." European Economic Review 34 (2–3): 385–393. Korpi TBD. Meidner, R. 1997. "The Swedish model in an era of mass unemployment." Economic and Industrial Democracy 18 (1): 87–97. Olsen, Gregg M. 1999. "Half empty or half full? The Swedish welfare state in transition." Canadian Review of Sociology & Anthropology, 36 (2): 241–268.
- ↑ Swisher, Kara (1992-09-18). "Sweden's 'Crazy' 500% Interest Rate; Fails to Faze Most Citizens, Businesses; Hike Seen as Short-Term Move to Protect Krona From Devaluation". The Washington Post (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2011-02-15. Marrë më 2010-08-03 – nëpërmjet HighBeam Research.
- ↑ Jonung, Lars; Kiander, Jaakko; Vartia, Pentti (2009). The Great Financial Crisis in Finland and Sweden (në anglisht). Edward Elgar Publishing. ISBN 978-1-84844-305-1. Arkivuar nga origjinali më 2015-09-05.
- ↑ "Sweden pays tribute". thelocal.se (në anglisht). 2014-09-28. Arkivuar nga origjinali më 2023-10-05. Marrë më 2023-09-04.
- ↑ Henley, Jon (2023-01-23). "Estonia ferry disaster inquiry backs finding bow door was to blame". The Guardian (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2023-10-05. Marrë më 2023-09-04.
- ↑ "New Swedish weapon in Iraq". The Local (në anglisht). 2006-02-07. Arkivuar nga origjinali më 2013-04-29. Marrë më 2013-06-10.
- ↑ Erlanger, Steven; Shear, Michael D. (2022-06-29). "NATO formally invites Finland and Sweden to join the alliance". The New York Times (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2022-06-30. Marrë më 2022-06-30.
- ↑ "Turkey's Erdogan to back Sweden joining Nato" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2023-07-10. Marrë më 2023-07-10.
- ↑ Krisztina Than, Niklas Pollard (2024-02-26). "Sweden clears final hurdle to join NATO as Hungary approves accession". Reuters (në anglisht). Marrë më 2024-02-28.
- 1 2 "NATO – Sweden Accession Protocol – Notification of Entry Into Force, March 7, 2024". United States Department of State (në anglisht). 2024-03-07. Arkivuar nga origjinali më 2024-03-07. Marrë më 2024-03-07.
- ↑ "Rioting breaks out in Malmö suburb". The Local (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2013-07-26. Marrë më 2013-06-30.
- ↑ "Fires and rioting after Malmö suburb unrest". The Local (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2013-02-05. Marrë më 2013-06-30.
- ↑ "Sweden Riots Put Faces to Statistics as Stockholm Burns" (në anglisht). Bloomberg News. Arkivuar nga origjinali më 2013-07-08. Marrë më 2013-06-30.
- 1 2 Higgins, Andrew (2013-05-26). "In Sweden, Riots Put an Identity in Question". The New York Times (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2013-05-31. Marrë më 2013-06-01.
- ↑ Karlberg, Eva; Korolczuk, Elżbieta; Sältenberg, Hansalbin (2025). "Insidious de-democratization: Conceptualizing anti-gender politics in Sweden". Journal of Gender Studies (në anglisht). 34 (1): 1–17. doi:10.1080/09589236.2024.2446345.
- ↑ Bilefsky, Dan (2016-01-05). "Sweden and Denmark add border controls to stem flows of migrants". The New York Times (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2016-01-07. Marrë më 2016-01-09.
- ↑ "Immigration: Sweden rolls back strict rules on family reunification" (në anglisht). 2019-06-19. Arkivuar nga origjinali më 2019-07-17. Marrë më 2019-08-07.
- ↑ Johnson, Simon; Pollard, Niklas (2021-11-29). "Sweden's first female premier returns days after quitting". Reuters (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2021-12-14. Marrë më 2021-12-01.
- ↑ "Magdalena Andersson: Sweden's first female PM returns after resignation". BBC News (në anglisht). 2021-11-29. Arkivuar nga origjinali më 2021-11-29. Marrë më 2021-12-01.
- ↑ Savage, Maddy; Wertheimer, Tiffany (2022-09-15). "Magdalena Andersson: Swedish PM resigns as right-wing parties win vote". BBC News (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2022-09-14. Marrë më 2022-10-21.
- ↑ Walsh, Michael (2022-10-18). "Ulf Kristersson names ministers in his three-party government". Sveriges Radio (në suedisht). Arkivuar nga origjinali më 2022-10-18. Marrë më 2022-10-18.
- ↑ "Country Comparison: Area" (në anglisht). Agjencia Qendrore e Inteligjencës. Arkivuar nga origjinali më 2010-06-02. Marrë më 2010-08-19.
- ↑ "Sweden's Highest Mountain Shrinks by Two Metres in a Year As Glacier Melts" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2025-07-05. Marrë më 2025-07-05.
- ↑ "Göta kanal official website" (në anglisht). Göta Canal. Arkivuar nga origjinali më 2016-01-12. Marrë më 2016-01-09.
- ↑ "Dataserier med normalvärden för perioden 1991–2020" (në suedisht). SMHI. Arkivuar nga origjinali më 2021-05-28. Marrë më 2021-11-01.
- ↑ "Det norrländska klimatets fördelar" [The Norrland climate's advantages] (në suedisht). Sveriges lantbruksuniversitet. 2021-10-05. Arkivuar nga origjinali më 2021-11-01. Marrë më 2021-11-01.
- ↑ "BBC Climate and the Gulf Stream" (në anglisht). BBC. Arkivuar nga origjinali më 2008-09-28. Marrë më 2008-10-29.
- ↑ Watts, Harvey Maitland (1900). "The Gulf Stream Myth". Monthly Weather Review (në anglisht). 28 (9): 393–394. Bibcode:1900MWRv...28..393W. doi:10.1175/1520-0493(1900)28[393:TGSM]2.0.CO;2. Arkivuar nga origjinali më 2011-02-25. Marrë më 2008-10-29.
- ↑ "Global Climate Maps" (në anglisht). Food and Agriculture Organization. Arkivuar nga origjinali më 2006-11-17.
- ↑ "Normal solskenstid för ett år" [Normal daylight hours for a year] (në suedisht). Swedish Meteorological and Hydrological Institute. Arkivuar nga origjinali më 2010-08-26. Marrë më 2010-01-27.
- ↑ "Svenska temperaturrekord" (në suedisht). Sveriges meteorologiska och hydrologiska institut. Arkivuar nga origjinali më 2017-08-15. Marrë më 2025-04-08.
- ↑ "Weather Data: Sweden, Vuoggatjalme, 1966, February" (në anglisht). geographic.org. Arkivuar nga origjinali më 2020-06-29. Marrë më 2020-06-27.
- ↑ Bailey, Hannah; Hubbard, Alun; Klen, Eric S.; Mustonen, Kaisa-Riikka; Akers, Pete D.; Marttila, Hannu; Welker, Jeffrey M. (2021-04-01). "Arctic sea-ice loss fuels extreme European snowfall". Nature Geoscience (në anglisht). 14 (5): 283–288. Bibcode:2021NatGe..14..283B. doi:10.1038/s41561-021-00719-y. hdl:10037/20941. ISSN 1752-0894. S2CID 232765992. Arkivuar nga origjinali më 2023-01-28. Marrë më 2021-04-03.
- ↑ "Södra lövskogsregionen". Skogskunskap (në suedisht). Instituti Suedez i Kërkimeve Pyjore. Arkivuar nga origjinali më 2017-10-12. Marrë më 2017-10-11.
- ↑ "Skog och bebyggelse" [Forest and Buildings] (në suedisht). Administrata e Qarkut të Skånes. Arkivuar nga origjinali më 2017-10-12.
Granskogen, som spreds norrifrån, nådde inte Skåne förrän mot slutet av 1800-talet. Under 1900-talets första hälft planterades stora arealer granskog.
[Pyjet me bredha, të cilat u përhapën nga veriu, arritën në Skåne vetëm nga fundi i shekullit XIX. Gjatë gjysmës së parë të shekullit XX u mbollën sipërfaqe të mëdha me pyje bredhash.] - ↑ Rreth ligjit të vitit 1984 për pyjet gjetherënëse me drurë të çmuar, "Ädellövskogslagen" Arkivuar 12 tetor 2017 tek Wayback Machine – "Në Suedinë jugore (Skåne, Halland dhe Blekinge), të paktën 70% e pyllit duhet të përbëhet nga drurë gjetherënës të çmuar. Sipas ligjit për pyjet gjetherënëse me drurë të çmuar, pas prerjes përfundimtare duhet të mbillet gjithmonë një pyll i ri gjetherënës në këto toka." (në këto tri provinca)
- ↑ "Södra barrskogsregionen". Skogskunskap (në suedisht). Instituti Suedez i Kërkimeve Pyjore. Arkivuar nga origjinali më 2017-10-13. Marrë më 2017-10-13.
- ↑ Lars Rydén; Pawel Migula; Magnus Andersson (2003). Environmental science: understanding, protecting and managing the environment in the Baltic Sea region (në anglisht). Baltic University Press. fq. 82. ISBN 978-91-970017-0-0. Arkivuar nga origjinali më 2023-10-05. Marrë më 2020-12-16.
- ↑ Enciklopedia suedeze "Bonniers Lexikon", vëll. 13 nga 15, zëri "Sverige", Suedi, kolonat 1046–1050
- ↑ Grantham, H. S.; etj. (2020). "Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material". Nature Communications (në anglisht). 11 (1): 5978. Bibcode:2020NatCo..11.5978G. doi:10.1038/s41467-020-19493-3. ISSN 2041-1723. PMC 7723057. PMID 33293507.
- ↑ "2024 Environmental Performance Index – Sweden". Environmental Performance Index (në anglisht). Marrë më 2024-10-15.
- ↑ Durrant, Joan E. (1996). "The Swedish Ban on Corporal Punishment: Its History and Effects". përmbledhur nga Frehsee, Detlev; etj. (red.). Family Violence Against Children: A Challenge for Society (në anglisht). Walter de Gruyter. fq. 20. ISBN 978-3-11-014996-8. Arkivuar nga origjinali më 2023-10-05. Marrë më 2020-09-17.
- ↑ "Report On The Equality Between Men And Women" (PDF). Drejtoria e Përgjithshme për Punësimin, Çështjet Sociale dhe Përfshirjen (në anglisht). Komisioni Evropian. shkurt 2006. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2007-08-17.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Nordic countries rank highest in gender equality" (në anglisht). Këshillit Nordik. Arkivuar nga origjinali më 2007-08-21. Marrë më 2009-05-06.
- ↑ "Sweden | The Global State of Democracy". www.idea.int (në anglisht). Marrë më 2025-10-06.
- ↑ "Global State of Democracy Indices | The Global State of Democracy". www.idea.int (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2025-08-25. Marrë më 2025-10-06.
- ↑ "Home | The Global State of Democracy". www.idea.int (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2025-09-08. Marrë më 2025-10-06.
- ↑ "The Swedish Government Offices – a historical perspective" (në anglisht). Government Offices of Sweden. Arkivuar nga origjinali më 2014-10-24. Marrë më 2014-11-08.
- 1 2 "The Constitution" (në anglisht). Riksdagen. Arkivuar nga origjinali më 10 nëntor 2014. Marrë më 8 nëntor 2014.
- ↑ Petersson: f. 38–40.
- ↑ Riksdagsförvaltningen (2019-11-20). "En ny beteckning för kommuner på regional nivå och vissa frågor om regionindelning Konstitutionsutskottets Betänkande 2019/20:KU3" [Një emërtim i ri për komunat në nivel rajonal dhe disa çështje lidhur me ndarjen rajonale. Raporti i Komisionit për Kushtetutën 2019/20:KU3]. riksdagen.se (në suedisht). Arkivuar nga origjinali më 2020-02-17. Marrë më 2020-01-04.
- ↑ "Viktigare lagar och förordningar inför årsskiftet 2019/2020" [Ligje dhe urdhëresa të rëndësishme në prag të ndërrimit të viteve 2019/2020] (PDF). Government of Sweden (në suedisht). Arkivuar (PDF) nga origjinali më 2019-12-30. Marrë më 2022-09-04.
- ↑ Larsson & Bäck: f. 16–18.
- 1 2 3 Larsson & Bäck: f. 212–215.
- ↑ Petersson: f. 92.
- ↑ Petersson: f. 174.
- 1 2 Petersson: f. 79.
- ↑ Larsson & Bäck: f. 210.
- ↑ Petersson: f. 79–82.
- ↑ Petersson: fq. 80–82.
- ↑ "Monarchy: A modern royal family" (në anglisht). Instituti Suedez. Arkivuar nga origjinali më 2013-04-25. Marrë më 2013-03-13.
- ↑ "The Instrument of Government" (në anglisht). Riksdag. Arkivuar nga origjinali më 2014-10-24. Marrë më 2014-11-08.
- ↑ "The Head of State" (në anglisht). Qeveria e Suedisë. Arkivuar nga origjinali më 2014-02-25. Marrë më 2014-11-08.
- 1 2 "Duties of the Monarch" (në anglisht). Oborri Mbretëror i Suedisë. Arkivuar nga origjinali më 2015-03-16. Marrë më 2014-11-08.
- ↑ "A new government is formed" (në anglisht). Riksdag. Arkivuar nga origjinali më 2014-11-09. Marrë më 2014-11-08.
- ↑ "The Riksdag Act – almost a fundamental law" (në anglisht). Riksdag. Arkivuar nga origjinali më 2014-10-24. Marrë më 2014-11-09.
- ↑ "Forming a government" (në anglisht). Riksdag. Arkivuar nga origjinali më 2014-10-09. Marrë më 2014-11-08.
- ↑ "The Instrument of Government (as of 2012)" (PDF) (në anglisht). Riksdag. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 2014-10-08. Marrë më 2014-11-08.
- ↑ "The Swedish courts" (në anglisht). Administrata Kombëtare e Gjykatave e Suedisë. 2005-11-27. Arkivuar nga origjinali më 2014-10-19. Marrë më 2014-11-09.
- ↑ Terrill 2009, f. 243.
- ↑ Terrill 2009, f. 246.
- ↑ "Röster – Val 2014" (në suedisht). Autoriteti Zgjedhor i Suedisë. Arkivuar nga origjinali më 2015-05-03. Marrë më 2016-02-15.
- ↑ "Röster – Val 2018". Autoriteti Zgjedhor i Suedisë (në suedisht). Arkivuar nga origjinali më 2018-12-17. Marrë më 2019-01-18.
- ↑ Holmberg, Sören (1999). Norris, Pippa (red.). Critical Citizens: Global Support for Democratic Government (në anglisht). Oxford University Press. fq. 103–123. ISBN 978-0-19-829568-6.
- ↑ "Municipalities and regions". skr.se (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2021-11-21. Marrë më 2021-11-21.
- ↑ "The Swedish courts" (në anglisht). Administrata Kombëtare e Gjykatave e Suedisë. 2005-03-10. Arkivuar nga origjinali më 2009-02-09.
- ↑ van Dijk, Jan; Robert Manchin; John van Kesteren; Sami Nevala; Gergely Hideg (2005). "EUICS report, The Burden of Crime in the EU, A Comparative Analysis of the" (PDF) (në anglisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2008-04-28.
- ↑ Orange, Richard (2013-11-11). "Sweden closes four prisons as number of inmates plummets". The Guardian (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2013-11-15. Marrë më 2013-11-15.
- ↑ Kim, Lisa. "Sweden's Enermous Gang Problem: Here's What Officials Blame It On". Forbes (në anglisht). Marrë më 2022-09-10.
- ↑ Në këtë kontekst, sipas Edwin Reischauerit, "Për të qenë neutral, duhet të jesh gati të militarizohesh shumë, si Zvicra ose Suedia". – shih Chapin, Emerson (1990-09-02). "Edwin Reischauer, Diplomat and Scholar, Dies at 79". The New York Times (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2021-04-25. Marrë më 2016-02-16.
- ↑ Nordstrom, f. 336: "Si rrjedhojë, u ndoq një politikë sigurie e mbështetur te mbrojtja e fortë kombëtare, e projektuar për të shkurajuar, por jo për të parandaluar sulmet. Gjatë dekadave pasuese, suedezët investuan mesatarisht rreth 5% të PBB-së çdo vit për ta bërë të besueshme mbrojtjen e tyre."
- ↑ "Värnplikt" [Rekrutimi ushtarak] (në suedisht). Forcat e Armatosura Suedeze. Arkivuar nga origjinali më 2017-03-30. Marrë më 2010-04-21.
- ↑ "Allmänna värnplikten skrotas" [Rekrutimi i përgjithshëm ushtarak hiqet] (në suedisht). Sveriges Television. Arkivuar nga origjinali më 2011-04-26. Marrë më 2010-04-21.
- ↑ "Military conscription phase out under fire". The Local (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2010-01-22. Marrë më 2010-04-21.
- ↑ Försvarsmakten. "Frågor och svar om repetitionsutbildning" [Pyetje dhe përgjigje rreth stërvitjes rifreskuese]. Försvarsmakten (në suedisht). Arkivuar nga origjinali më 2017-11-01. Marrë më 2017-11-13.
- ↑ Regeringskansliet, Regeringen och (2017-03-02). "Regeringen återaktiverar mönstring och grundutbildning med värnplikt" [Qeveria rivendos regjistrimin dhe stërvitjen bazë ushtarake me rekrutim të detyrueshëm]. Regeringskansliet (në suedisht). Arkivuar nga origjinali më 2017-11-13. Marrë më 2017-11-13.
- ↑ "Sweden declines to sign UN nuclear ban treaty". The Local (në anglisht). 2019-07-12. Arkivuar nga origjinali më 2019-07-15. Marrë më 2019-08-08.
- ↑ "Swedish women take on tough UN peacekeeping missions | UN News". news.un.org (në anglisht). 2019-03-07. Arkivuar nga origjinali më 2025-06-02. Marrë më 2025-06-11.
- 1 2 "EUROPE :: SWEDEN". The World Factbook (në anglisht). Agjencia Qendrore e Inteligjencës. Arkivuar nga origjinali më 2021-01-18. Marrë më 2016-02-16.
- ↑ Kjellberg, Anders (2019). "Kollektivavtalens täckningsgrad samt organisationsgraden hos arbetsgivarförbund och fackförbund". Studies in Social Policy, Industrial Relations, Working Life and Mobility. Research Reports 2019:1, Appendix 3, Tables A–G (në suedisht). Department of Sociology, Lund University. Arkivuar nga origjinali më 2019-06-17.
- ↑ Kjellberg, Anders (2019). "Sweden: collective bargaining under the industry norm". Collective bargaining in Europe: towards an endgame (në anglisht). European Trade Union Institute (ETUI), Brussels. Arkivuar nga origjinali më 2019-07-25.
- ↑ Kjellberg, Anders (2017). Rönnmar, Mia; Julén Votinius, Jenny (red.). "Self-regulation versus State Regulation in Swedish Industrial Relations" (PDF). Festskrift till Ann Numhauser-Henning (në anglisht). Juristförlaget i Lund. fq. 357–383.
- ↑ Kjellberg, Anders (2011). "The Decline in Swedish Union Density since 2007" (PDF). Nordic Journal of Working Life Studies (në anglisht). fq. 67–93. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2017-03-12.
- 1 2 Kjellberg, Anders; Ibsen, Christian Lyhne (2016). Larsen, Trine Pernille; Ilsøe, Anna (red.). "Attacks on union organizing: Reversible and irreversible changes to the Ghent-systems in Sweden and Denmark" (PDF). Den Danske Model set udefra (The Danish Model Inside Out) – komparative perspektiver på dansk arbejdsmarkedsregulering (në anglisht). Jurist- og Økonomforbundets Forlag, Copenhagen. fq. 279–302. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2017-03-09.
- ↑ "The Real Wealth of Nations: Pathways to Human Development (2010 Human Development Report – see Human Development Statistical Tables)" (në anglisht). Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillim. 2011. fq. 152–156. Arkivuar nga origjinali më 2011-07-16. Marrë më 2012-08-04.
- ↑ "Global Wealth Databook" (PDF) (në anglisht). Credit Suisse (using Statistics Sweden data). 2010. fq. 14–15, 83–86. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2012-10-23.
- ↑ Edvinsson, Sören; Malmberg, Gunnar; Häggström Lundevaller, Erling (2011). Do unequal societies cause death and disease? (në anglisht). Universiteti Umeå. Arkivuar nga origjinali më 2023-10-05. Marrë më 2012-08-27.
- ↑ "Doing Business Abroad – Innovation, Science and Technology" (në anglisht). Infoexport.gc.ca. Arkivuar nga origjinali më 2006-10-04. Marrë më 2009-05-06.
- ↑ "High- and medium-high-technology manufacturing" (në anglisht). Conferenceboard.ca. Arkivuar nga origjinali më 2012-09-23. Marrë më 2012-09-22.
- ↑ "20 largest companies in Sweden" (në anglisht). Largestcompanies.com. 2009-10-06. Arkivuar nga origjinali më 2009-02-15. Marrë më 2010-08-25.
- ↑ "Education GPS – Sweden – Overview of the education system (EAG 2024)". gpseducation.oecd.org (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2025-05-17. Marrë më 2025-06-11.
- 1 2 3 4 5 "Economic survey of Sweden 2007" (në anglisht). Oecd.org. 1970-01-01. Arkivuar nga origjinali më 2011-04-26. Marrë më 2010-08-25.
- ↑ Gee, Oliver (2014-04-08). "Swedes to give six-hour workday a go". The Local (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2014-04-09. Marrë më 2014-04-09.
- 1 2 "Revenue Statistics – Comparative tables" (në anglisht). OECD, Europe. 2011. Arkivuar nga origjinali më 2012-09-18. Marrë më 2012-08-13.
- ↑ Agell, Jonas; Englund, Peter; Södersten, Jan (dhjetor 1996). "Tax reform of the Century – the Swedish Experiment" (PDF). National Tax Journal (në anglisht). 49 (4): 643–664. doi:10.1086/NTJ41789232. S2CID 232211459. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2012-11-27.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Financial Crisis – Experiences from Sweden, Lars Heikensten (1998)" (në anglisht). Sveriges Riksbank. 1998-07-15. Arkivuar nga origjinali më 2013-02-02. Marrë më 2013-03-13.
- ↑ Bengtsson, Niklas; Holmlund, Bertil; Waldenström, Daniel (qershor 2012). "Lifetime Versus Annual Tax Progressivity: Sweden, 1968–2009" (në anglisht). SSRN 2098702.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - 1 2 OECD Economic Surveys: Sweden – Volume 2005 Issue 9 by OECD Publishing
- ↑ "2014 Global Green Economy Index" (PDF) (në anglisht). Dual Citizen LLC. 2014-10-19. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 2014-10-28. Marrë më 2014-10-19.
- ↑ "IMD World Competitiveness Booklet 2024" (PDF) (në anglisht). Imd.ch. 2013-05-30. Arkivuar nga origjinali më 2013-06-09. Marrë më 2025-03-27.
- ↑ "Kraftläget i Sverige, Vattensituationen" [Situata e energjisë në Suedi, situata e ujërave] (PDF) (në suedisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2008-02-16. Marrë më 2007-04-19.
- 1 2 3 "Countries & Regions – Sweden" (në anglisht). Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë. 2020. Arkivuar nga origjinali më 2019-03-28. Marrë më 2022-05-17.
- ↑ "Oil Stocks of IEA Countries" (në anglisht). Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë. 2022-05-12. Arkivuar nga origjinali më 2022-05-16. Marrë më 2022-05-17.
- ↑ "Nuclear Power in Sweden" (në anglisht). Shoqata Botërore Bërthamore. shtator 2009. Arkivuar nga origjinali më 2010-02-13. Marrë më 2010-01-29.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - 1 2 "NATURAL RESOURCE ASPECTS OF SUSTAINABLE DEVELOPMENT IN SWEDEN". Agjenda 21 (në anglisht). Organizata e Kombeve të Bashkuara. prill 1997. Arkivuar nga origjinali më 2016-03-04. Marrë më 2016-02-17.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Vidal, John (2006-02-08). "Sweden plans to be world's first oil-free economy". The Guardian (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2023-10-05. Marrë më 2013-03-13.
- ↑ "Sweden Ferry Route Map". ferryroutes.com (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2025-06-05. Marrë më 2025-06-05.
- ↑ John Bitton dhe Nils-Åke Svensson, "Øresund sett från himlen" (Öresundi parë nga qielli), 2005, ISBN 978-91-85305-10-0, f. 38
- ↑ "Tidtabell" (në suedisht). Arkivuar nga origjinali më 2016-12-24. Marrë më 2015-05-12. Për shkarkimin e dokumentit PDF, shtypni "Tidtabell 2 jan – 31 maj 2015" (Orari, 2 janar – 31 maj 2015).
- ↑ "Boka båtbiljetter till och från Gotland" [Rezervoni bileta trageti për në Gotland dhe nga Gotlandi]. destinationgotland.se (në suedisht). Arkivuar nga origjinali më 2015-05-18. Marrë më 2015-05-12.
- ↑ "Ventrafiken -Upplev sundets pärla" [Ventrafiken – Përjetoni perlën e ngushticës]. ventrafiken.se (në suedisht). Arkivuar nga origjinali më 2015-05-01. Marrë më 2015-05-12.
- ↑ "OECD Factbook 2011–2012 (see Public Finance -> Social Expenditure)" (në anglisht). OECD Publishing. 2012. Arkivuar nga origjinali më 2012-08-23. Marrë më 2012-08-09.
- ↑ "OECD Factbook 2011–2012 (see Education -> Education Expenditure)" (në anglisht). OECD Publishing. 2012. Arkivuar nga origjinali më 2012-08-23. Marrë më 2012-08-09.
- ↑ "OECD Factbook 2011–2012 (see Health -> Health Expenditure)" (në anglisht). OECD Publishing. 2012. Arkivuar nga origjinali më 2012-08-23. Marrë më 2012-08-09.
- ↑ Chang, Ha-Joon. Kicking Away The Ladder (në anglisht). fq. 39–42.
- ↑ Wilkinson, Richard; Pickett, Kate (2009-03-08). "The Spirit Level: Why More Equal Societies Almost Always Do Better" (PDF) (në anglisht). Department of Health. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2016-02-05. Marrë më 2016-02-16.
- ↑ Asher, Jana; Osborne Daponte, Beth. "A Hypothetical Cohort Model of Human Development" (PDF). Human Development Research Paper (në anglisht): 41. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 2015-02-19. Marrë më 2014-12-30.
- ↑ Pierre, Jon, red. (2016). The Oxford Handbook of Swedish Politics (Oxford Handbooks) (në anglisht). Oxford University Press. fq. 573. ISBN 978-0-19-966567-9. Arkivuar nga origjinali më 2017-10-09.
- ↑ Springer, Simon; Birch, Kean; MacLeavy, Julie, red. (2016). The Handbook of Neoliberalism (në anglisht). Routledge. fq. 569. ISBN 978-1-138-84400-1. Arkivuar nga origjinali më 2017-10-09.
- ↑ "Moderate revolution". The Economist (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2010-01-04. Marrë më 2014-09-17.
- ↑ "Swedish riots rage for fourth night". The Guardian (në anglisht). 2013-05-23. Arkivuar nga origjinali më 2014-08-17. Marrë më 2014-09-17.
- ↑ Lindberg, Henrik (maj 2007). "The Role of Economists in Liberalising Swedish Agriculture". Econ Journal Watch (në anglisht). 4 (2). Arkivuar nga origjinali më 2016-03-03. Marrë më 2016-02-17.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Mesataret vjetore, pa përfshirë studentët me kohë të plotë që punojnë me kohë të pjesshme. Shih Anders Kjellberg Kollektivavtalens täckningsgrad samt organisationsgraden hos arbetsgivarförbund och fackförbund [Norma e mbulimit të marrëveshjeve kolektive dhe shkalla e organizimit te shoqatat e punëdhënësve dhe sindikatat] Arkivuar 12 mars 2017 tek Wayback Machine, Department of Sociology, Lund University. Studies in Social Policy, Industrial Relations, Working Life and Mobility. Research Reports 2017:1, Appendix 3 (in English) Table A
- ↑ "Continued increase in the number of employees in the municipal sector". Statistics Sweden (në anglisht). 2017-06-20. Arkivuar nga origjinali më 2017-10-09. Marrë më 2017-06-30.
- ↑ "SCB: Arbetslösheten minskar i landet". Svenska Dagbladet (në suedisht). 2017-06-20. Arkivuar nga origjinali më 2017-06-23. Marrë më 2017-06-30 – nëpërmjet Tidningarnas Telegrambyrå.
- ↑ "Sweden: Highest ratio of youth unemployment" (në anglisht). United Nations Regional Information Centre for Western Europe, Brussels. 2012. Arkivuar nga origjinali më 2013-02-02. Marrë më 2012-08-09.
- 1 2 "Innovation, Science/Research: Inventing tomorrow's world". Fact Sheet FS 4 (në anglisht). Sweden.se. shkurt 2010. Arkivuar nga origjinali më 2011-01-04. Marrë më 2011-01-27.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Patents By Country, State, and Year – All Patent Types (December 2014)" (në anglisht). Zyra e Patentave dhe Markave Tregtare e Shteteve të Bashkuara. Arkivuar nga origjinali më 2016-02-26. Marrë më 2016-02-17.
- ↑ "% Of GDP > Research And Development Expenditure statistics – countries compared" (në anglisht). NationMaster. Arkivuar nga origjinali më 2012-10-08. Marrë më 2012-09-22.
- ↑ "Government spending in research and development statistics – countries compared" (në anglisht). NationMaster.com. 2007-04-01. Arkivuar nga origjinali më 2012-09-30. Marrë më 2012-09-22.
- ↑ "Embassy of Sweden New Delhi – Science & Technology" (në anglisht). Swedenabroad.se. Arkivuar nga origjinali më 2008-09-16. Marrë më 2009-05-06.
- ↑ "Neutron scattering" (PDF) (në anglisht). Instituti i Fizikës. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 2013-10-22. Marrë më 2013-10-16.
- 1 2 3 Balaam, Kellie (2019-12-20). "Turning around WA's poor reputation on waste". Western Independent (në anglishte amerikane). Arkivuar nga origjinali më 2023-06-06. Marrë më 2023-06-06.
- ↑ "Dirty power: Sweden wants your garbage for energy". america.aljazeera.com (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2023-06-06. Marrë më 2023-06-06.
- ↑ Eriksson, Ola; Finnveden, Göran (2009). "Plastic waste as a fuel – CO2-neutral or not?". Energy & Environmental Science (në anglisht). 2 (9): 907. Bibcode:2009EnEnS...2..907E. doi:10.1039/b908135f. ISSN 1754-5692. Arkivuar nga origjinali më 2023-10-05. Marrë më 2023-06-06.
- ↑ "Sweden: waste collection industry turnover 2020". Statista (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2023-06-06. Marrë më 2023-06-06.
- ↑ Westerlund, Kenneth (2008-03-11). "Danmark har högsta skattetrycket" [Denmark has the highest tax burden]. Dagens Nyheter (në suedisht). Arkivuar nga origjinali më 2009-02-14. Marrë më 2008-03-11.
- ↑ "Offentliga sektorns utgifter" [Public sector expenditures] (në suedisht). 2017-08-22. Arkivuar nga origjinali më 2018-07-07. Marrë më 2019-04-21.
- ↑ Radio, Sveriges (2017-01-20). "Swedish population hits 10-million mark – Radio Sweden". Sveriges Radio (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2019-09-03. Marrë më 2019-09-19.
- ↑ "Sweden's population reaches historic ten million milestone". thelocal.se (në anglishte britanike). 2017-01-20. Arkivuar nga origjinali më 2019-09-14. Marrë më 2019-09-19.
- ↑ "Densification in half of Sweden's urban areas" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2020-08-05. Marrë më 2020-08-09.
- ↑ "Roughly 87 percent of the population lives in localities and urban areas" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2020-08-09. Marrë më 2020-08-09.
- 1 2 Statistiska tätorter 2018 Arkivuar 9 shtator 2020 tek Wayback Machine page 33
- 1 2 "Number of persons with foreign or Swedish background (detailed division) by region, age and sex. Year 2002–2021". Statistikdatabasen (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2020-04-19. Marrë më 2022-04-15.
- ↑ "Sweden's national minorities". sweden.se (në anglisht). 2023-09-20. Arkivuar nga origjinali më 2023-12-01. Marrë më 2023-10-16.
- ↑ "På lördag kan 440 000 flagga blått och vitt" [On Saturday 440 000 can flag blue and white] (në suedisht). Zyra Qëndrore e Statistikave (Suedi). 2008-12-05. Arkivuar nga origjinali më 2010-08-20. Marrë më 2009-06-16.
- ↑ Forsberg, Ingrid (2014-10-29). "Hur många språk talas i Sverige?" [How many languages are spoken in Sweden?]. Sveriges Radio (në suedisht). Arkivuar nga origjinali më 2016-03-04. Marrë më 2016-01-10.
- ↑ "Svenskan blir inte officiellt språk" [Swedish will not become an official language]. SVT Nyheter (në suedisht). Sveriges Television. 2005-12-07. Arkivuar nga origjinali më 2014-03-11. Marrë më 2013-06-09.
- 1 2 European Commission, Directorate-General for Communication (2024). Special Eurobarometer survey "Europeans and their languages" (në anglisht). Publications Office. doi:10.2766/28257. ISBN 978-92-68-12045-3. Arkivuar nga origjinali më 2024-05-28. Marrë më 2025-10-22.
- ↑ "English spoken – fast ibland hellre än bra" (në suedisht). Universiteti i Lundit newsletter 7/1999. Arkivuar nga origjinali më 2006-01-06.
- ↑ Gritsch, Eric (2010). A History of Lutheranism (në anglisht) (bot. 2nd). Fortress Press. fq. 351. ISBN 978-1-4514-0775-4. Arkivuar nga origjinali më 2023-10-05. Marrë më 2020-10-29.
- ↑ "MAARIT JÄNTERÄ-JAREBORG: Religion and the Secular State in Sweden" (PDF) (në anglisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2016-01-10.
- ↑ Svenska kyrkan (2024). "Svenska kyrkans medlemsutveckling år 1972–2024" [The Church of Sweden's membership development from 1972 to 2024] (PDF) (në suedisht). Arkivuar (PDF) nga origjinali më 2023-04-07. Marrë më 2025-03-28.
- ↑ "Stift" [Diocese] (në suedisht). Kisha e Suedisë. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2020-02-20.
- ↑ "Swedes depart church in droves". The Local (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2010-08-02.
- ↑ "Medlemmar 1972–2006" [Members 1972–2006] (në suedisht). Kisha e Suedisë. Arkivuar nga origjinali (xls) më 2007-09-30.
- ↑ "Liturgy and Worship" (në anglisht). Kisha e Suedisë. Arkivuar nga origjinali më 2010-04-22.
- ↑ Statistika për kishat e lira dhe kishat e emigrantëve nga Wikipedia suedeze (në suedisht)
- 1 2 "Religion of Sweden". Encyclopædia Britannica, Inc. (në anglisht). 2024-09-01. Marrë më 2024-09-01.
- ↑ "International Religious Freedom Report 2014 : Sweden" (PDF) (në anglisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2019-08-08. Departamenti i Shtetit i SHBA-së.
- ↑ Magnusson, Erik; Lönnaeus, Olle; Orrenius, Niklas (2006-02-08). "Djup splittring bland Malmös muslimer" [Deep splits among Malmö's Muslims]. Sydsvenska Dagbladet (në suedisht). Arkivuar nga origjinali më 2012-01-13. Marrë më 2010-08-25.
- ↑ "Statistik" [Statistics] (në suedisht). Swedish Commission for Government Support to Faith Communities. 2010. Arkivuar nga origjinali më 2012-11-29. Marrë më 2012-07-04.
- ↑ Gardell, Mattias (maj 2010). "Islam och muslimer i Sverige" [Islam and Muslims in Sweden] (PDF) (në suedisht). Fondi i Trashëgimisë (Suedi). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2010-08-13. Marrë më 2012-07-04.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Getting Better Value for Money from Sweden's Healthcare System | OECD READ edition". OECD iLibrary (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2020-06-03. Marrë më 2017-12-07.
- ↑ "Improving Quality and Value for Money in Healthcare | OECD READ edition". OECD iLibrary (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2020-06-06. Marrë më 2017-12-07.
- ↑ Orange, Richard (2015-04-28). "Swedish council becomes first to limit private profits in healthcare". The Guardian (në anglishte britanike). ISSN 0261-3077. Arkivuar nga origjinali më 2020-04-05. Marrë më 2017-12-07.
- ↑ "OECD Better Life Index". oecdbetterlifeindex.org (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2020-12-25. Marrë më 2020-12-16.
- ↑ "Healthcare in Sweden". sweden.se (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2019-10-17. Marrë më 2025-03-28.
- ↑ "PISA results for Sweden" (PDF) (në anglisht). Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik (OECD). Arkivuar (PDF) nga origjinali më 2009-12-29. Marrë më 2010-08-25.
- ↑ "The Swedish model". The Economist (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2016-12-26. Marrë më 2014-09-17.
- ↑ "The provision of school food in 18 countries" (PDF) (në anglisht). Children's Food Trust. korrik 2008. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2013-03-01. Marrë më 2013-06-09.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Tertiary > Educational Attainment statistics – countries compared". NationMaster.com (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2013-11-04. Marrë më 2016-02-17.
- ↑ "Sweden introduces tuition fees and offers scholarships for students from outside EU". Studyinsweden.se (në anglisht). 2010-04-21. Arkivuar nga origjinali më 2010-06-28. Marrë më 2010-08-03.
- ↑ "Immigrant children in Sweden blamed for country's poor test scores". The Independent (në anglisht). 2016-03-16. Arkivuar nga origjinali më 2018-01-27. Marrë më 2018-01-28.
- ↑ "What's behind the rising inequality in Sweden's schools, and can it be fixed?". The Local (në anglisht). 2018-08-22. Arkivuar nga origjinali më 2018-11-25.
- ↑ "Why Sweden's free schools are failing". New Statesman (në anglisht). 2016-06-16. Arkivuar nga origjinali më 2017-11-15. Marrë më 2017-11-17.
- ↑ "Invandring säker faktor bakom Pisa-tappet" [Immigration is a definite factor behind the PISA drop]. Dagens Samhalle (në suedisht). 2016-02-23. Arkivuar nga origjinali më 2017-11-15. Marrë më 2017-11-17.
- ↑ "The Swedish Myths: True, False, or Somewhere In Between?" (në anglisht). Sweden.se. Arkivuar nga origjinali më 2010-09-17. Marrë më 2011-01-27.
- ↑ Marklund, Carl (2009). "Hot Love and Cold People. Sexual Liberalism as Political Escapism in Radical Sweden". NORDEUROPAforum (në anglisht). 19 (1): 83–101. Arkivuar nga origjinali më 2012-12-17. Marrë më 2012-05-05.
- ↑ "Sweden passes new gay marriage law". The Local (në anglisht). 2009-04-02. Arkivuar nga origjinali më 2009-04-10. Marrë më 2009-05-05.
- ↑ Durant, Colin (2003). Choral Conducting: philosophy and practice (në anglisht). Routledge. fq. 46–47. ISBN 978-0-415-94356-7.
Sweden has a strong and enviable choral singing tradition. [..] All those interviewed placed great emphasis on the social identification through singing and also referred to the importance of Swedish folk song in the maintenance of the choral singing tradition and national identity.
- ↑ "Consulate General of Sweden Los Angeles – Export Music Sweden at MuseExpo" (në anglisht). Swedenabroad.com. Arkivuar nga origjinali më 2008-06-15. Marrë më 2009-05-06.
- ↑ "Interesting facts about EU countries" (PDF) (në anglisht). casgroup.fiu.edu.
- ↑ "Del 16 av 16" [Part 16 of 16]. Agenda (në suedisht). Sveriges Television. 2013-12-15. Arkivuar nga origjinali më 2013-12-17. Marrë më 2013-12-17. në orën 19:45, duke cituar Agjencinë Suedeze për Rritjen Ekonomike dhe Rajonale.
- ↑ "Lars Westin: Jazz in Sweden – an overview" (në anglisht). Visarkiv.se. Arkivuar nga origjinali më 2008-06-23. Marrë më 2010-08-25.
- ↑ "SGM Lights Up World's Largest Hemispherical Building". sgmlight.com (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2022-08-25. Marrë më 2022-08-25.
- ↑ Olson, Kenneth E. (1966). The history makers;: The press of Europe from its beginnings through 1965 (në anglisht). LSU Press. fq. 33–49.
- ↑ "Bestselling fiction authors in the world for 2008" (në anglisht). Abebooks.com. Arkivuar nga origjinali më 2009-07-13. Marrë më 2009-09-05.
- ↑ Lokala Nyheter Skåne (2019-07-21). "Så firas skånska flaggans dag | SVT Nyheter" [Kështu kremtohet Dita e Flamurit të Skåne-s]. SVT Nyheter (në suedisht). Svt.se. Arkivuar nga origjinali më 2021-03-08. Marrë më 2020-06-03.
- ↑ "Idrottsrörelsen i siffror" [Lëvizja sportive në shifra] (PDF). rf.se (në suedisht). Swedish Sports Confederation. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2022-08-09. Marrë më 2020-07-16.
- ↑ Cox, Michael (2025-06-27). "How Brazil won the 1958 World Cup: A sleeping coach, tactical tweaks and 17-year-old Pele". The New York Times (në anglisht). Marrë më 2026-04-19.
- ↑ "Season 1984". UEFA.com (në anglisht). 2026-04-22. Marrë më 2026-04-22.
- ↑ Serrano, Adam (2018-06-06). "StubHub Center Moments: Germany win 2003 FIFA Women's World Cup in thriller against Sweden". lagalaxy (në anglisht). Marrë më 2026-04-22.
- ↑ "Silver medal to Sweden's football team in Rio". Sveriges Radio (në suedisht). 2016-08-20. Marrë më 2026-04-22.
- ↑ "Women's football at Tokyo 2020 Olympics: Top Moments and how to watch the action again". Olympics.com (në anglisht). 2021-08-19. Marrë më 2026-04-22.
Lexim i mëtejshëm
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- Bagge, Sverre (2005). "The Scandinavian Kingdoms". Në The New Cambridge Medieval History. Red. Rosamond McKitterick et al. Cambridge University Press, 2005. ISBN 978-0-521-36289-4.
- Bradley, David (1990). "Radical principles and the legal institution of marriage: domestic relations law and social democracy in Sweden—BRADLEY 4 (2): 154—International Journal of Law, Policy and the Family". International Journal of Law, Policy and the Family (në anglisht). 4 (2): 154–185. doi:10.1093/lawfam/4.2.154.
- Suedia në The World Factbook
- "Sweden's population 2012" (në anglisht). Statistics Sweden. Arkivuar nga origjinali më 2013-11-05. Marrë më 2013-03-24.
- Durant, Colin (2003). Choral Conducting: philosophy and practice, Routledge, fq. 46–47. ISBN 978-0-415-94356-7.
- Einhorn, Eric dhe John Logue (1989). Modern Welfare States: Politics and Policies in Social Democratic Scandinavia. Praeger Publishers, 1989. ISBN 978-0-275-93188-9.
- Frost, Robert I (2000). The Northern Wars. War, State and Society in Northeastern Europe 1558–1721 (në anglisht). Longman. ISBN 978-0-582-06429-4.
- Koblik, Steven (1975). Sweden's Development from Poverty to Affluence 1750–1970. University of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-0757-0.
- Larsson, Torbjörn; Bäck, Henry (2008). Governing and Governance in Sweden (në anglisht). Studentlitteratur AB. ISBN 978-91-44-03682-3.
- Magocsi, Paul Robert (1998). Encyclopedia of Canada's Peoples. University of Minnesota Press, 1998. ISBN 978-0-8020-2938-6.
- Ministry of Foreign Affairs, Sweden Arkivuar 2016-03-04 tek Wayback Machine Agenda 21 – Natural Resource Aspects – Sweden. Sesioni i 5-të i Komisionit të Kombeve të Bashkuara për Zhvillimin e Qëndrueshëm, prill 1997. (anglisht)
- Nordstrom, Byron J. (2000). Scandinavia since 1500. University of Minnesota Press, 2000. ISBN 978-0-8166-2098-2.
- Petersson, Olof (2010). Den offentliga makten (në suedisht). SNS Förlag. ISBN 978-91-86203-66-5.
- Sawyer, Birgit; Sawyer, Peter H. (1993). Medieval Scandinavia: from Conversion to Reformation, Circa 800–1500 (në anglisht). University of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-1739-5. Arkivuar nga origjinali më 2023-04-20. Marrë më 2020-09-17.
- "2006 census" (në anglisht). Statistics Sweden. Arkivuar nga origjinali më 2009-07-31.
- "Preliminary Population Statistics, by month, 2004–2006" (në anglisht). Statistics Sweden. 2007-01-01. Arkivuar nga origjinali më 2009-07-14.
- Yearbook of Housing and Building Statistics 2007 (PDF) (në anglisht). Statistics Sweden, Energy, Rents and Real Estate Statistics Unit. 2007. ISBN 978-91-618-1361-2. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2009-03-25. Marrë më 2007-02-19.
- Terrill, Richard J. (2009). World Criminal Justice Systems: A Survey (në anglisht) (bot. 7). Elsevier. ISBN 978-1-59345-612-2.
- Departamenti i Shtetit i Shteteve të Bashkuara – Sweden Arkivuar 2019-06-04 tek Wayback Machine ISBN 978-0-521-60367-6. (anglisht)
Lidhje të jashtme
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]| Gjej më shumë rreth Sweden në projektet tjera simotra të Wikipedias: | |
| Deficione nga Wikifjalori | |
| Imazhe dhe media nga Commons | |
| Burimet të të mësuarit nga Wikiversity | |
| Lajme nga Wikilajme | |
| Citate nga Wikicitate | |
| Burime tekstesh nga Wikiburime | |
| Libra nga Wikilibra | |
- Sweden. The World Factbook. Agjencia Qendrore e Inteligjencës. (në anglisht)
- Suedia (e arkivuar 2009) nga udhëzuesi i botimeve qeveritare i Bibliotekave të Universitetit të Kolorados në Boulder (në anglisht)
- Profili i Suedisë nga BBC News (në anglisht)
- Parashikime kyçe zhvillimi për Suedinë nga International Futures (në anglisht)
- Study in Sweden – Udhëzuesi zyrtar për studimet në Suedi (në anglisht)
- Technological Waves and Economic Growth in Sweden 1850–2005 (e arkivuar) – Lennart Schon, CIRCLE, Universiteti i Lundit (në anglisht)
- Sweden – Economic Growth and Structural Change, 1800–2000 – Economic History Association (në anglisht)
Sektori publik
- Sweden.se – Portali zyrtar i Suedisë (në anglisht)
- Parlamenti Suedez – faqja zyrtare (në anglisht)
- Qeveria e Suedisë – faqja zyrtare (në anglisht)
- Oborri Mbretëror Arkivuar 11 tetor 2016 tek Wayback Machine – faqja zyrtare e monarkisë suedeze (në anglisht)
Mediat
- Radio Sweden Arkivuar 30 prill 2024 tek Wayback Machine – shërbim publik (në anglisht)
- Sveriges Television (në suedisht) – shërbim publik
- Dagens Nyheter (në suedisht)
- Svenska Dagbladet (në suedisht)
- The Local – Lajmet e Suedisë në anglisht – gazetë e pavarur online (në anglisht)
Tregtia
- World Bank Summary Trade Statistics Sweden (në anglisht)
Udhëtimi
- VisitSweden.com – Faqja zyrtare e udhëtimit dhe turizmit për Suedinë (në anglisht)
- Artikuj me stampa hatnote që synojnë një faqe joekzistuese
- Artikuj me tekst në suedisht-të cituar haptazi
- Artikuj me tekst në shqip-të cituar haptazi
- Pages using gadget WikiMiniAtlas
- Pages using infobox country or infobox former country with the symbol caption or type parameters
- Pages using the Phonos extension
- Pages with suedisht IPA
- Faqe me shqiptime të regjistruara
- Artikuj me tekst në Proto-Indo-European-të cituar haptazi
- Artikuj me tekst në Old English (ca. 450-1100)-të cituar haptazi
- Artikuj me tekst në Middle Dutch (ca. 1050-1350)-të cituar haptazi
- Artikuj me tekst në Finnish-të cituar haptazi
- Artikuj me tekst në estonisht-të cituar haptazi
- Lidhje ekzistuese te stampa e lidhjes ndërgjuhësore
- Artikuj me tekst në Proto-Germanic-të cituar haptazi
- Artikuj me tekst në latinisht-të cituar haptazi
- Pages using multiple image with auto scaled images
- Artikuj që përmbajnë deklarata që mund të jenë vjetëruar nga 2007
- Artikuj me parametër të pavlefshëm të datës në stampë
- Artikuj që përmbajnë deklarata që mund të jenë vjetëruar
- Artikuj me tekst në Meänkieli-të cituar haptazi
- Artikuj me tekst në Northern Sami-të cituar haptazi
- Artikuj me tekst në Lule Sami-të cituar haptazi
- Artikuj me tekst në Pite Sami-të cituar haptazi
- Artikuj me tekst në Ume Sami-të cituar haptazi
- Artikuj me tekst në Southern Sami-të cituar haptazi
- Artikuj me tekst në Yiddish-të cituar haptazi
- Artikuj me tekst në Scandoromani-të cituar haptazi
- Artikuj me tekst në Kalo Finnish Romani-të cituar haptazi
- Artikuj me lidhje të jashtme në anglisht
- Artikuj me burime në suedisht (sv)
- Coordinates on Wikidata
- Suedia
- Anëtarët e Këshillit Nordik
- Shtetet anëtare të Bashkimit Evropian
- Shtetet anëtare të NATO-s
- Shtetet anëtare të Kombeve të Bashkuara
- Shtetet në Evropë
- Skandinavia
- Anëtarët e OECD-së