Shko te përmbajtja

Gjuha turke

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
(Ridrejtuar nga Turqisht)
Turqishtja
Türkçe
Türk dili
ShqiptimiTürkçe [ˈtyɾctʃɛ] ⓘ
Türk dili [ˈtyɾc dilɪ]
Flitet në
Rajoni
EtniaTurqit
FolësL1: 85.000.000 milionë
L2: 6.100.000 milionë (2019)
Gjithsej: 91.000.000 milionë (2006–2021) (2006–2021)
Turkike
  • Turkike të përbashkëta
Format e hershme
turqishtja e vjetër anatoliane [en]
  • turqishtja osmane
Format standarde
  • Turqishtja e Stambollit
Dialektet
  • turqishtja qipriote
  • turkmenishte irakiane
  • † turqishtja karamanliote
  • turqishtja meskhetiane[1]
  • turqishtja rumeliane
  • turqishtja siriane[2]
  • dhe dialektet anatoliane
Latin (alfabet turk)
Braj turk
Statusi zyrtar
Gjuhë zyrtare në
Qiproja
Qiproja Veriore
Turqia
Organizata e Shteteve Turkike
Gjuhë minoritare
e njohur në
Rregullohet ngaShoqata e Gjuhës Turke [en]
Kodet e gjuhës
ISO 639-1tr
ISO 639-2tur
ISO 639-3tur
Glottolognucl1301
Linguaspheree 44-AAB-a pjesë e 44-AAB-a
  Vendet ku turqishtja është gjuhë zyrtare
  Vendet ku turqishtja njihet si gjuhë e pakicës
  Vendet ku turqishtja njihet si gjuhë e pakicës dhe është bashkëzyrtare në të paktën një komunë
Ky artikull përmban simbole fonetike të AFN-së. Pa mbështetjen e duhur për shfaqjen e tyre, në vend të shkronjave Unicode mund të shihni pikëpyetje, katrorë ose simbole të tjera. Një hyrje te simbolet e AFN-së gjendet te Ndihmë:IPA.

Turqishtja (Türkçe [ˈtyɾctʃɛ] ⓘ, Türk dili [ˈtyɾc dilɪ], e njohur edhe si Türkiye Türkçesi „turqishtja e Turqisë“[12]) është gjuha më e folur midis gjuhëve turkike, me rreth 90 milionë folës. Është gjuha kombëtare e Turqisë dhe një nga dy gjuhët zyrtare të Qipros. Grupe të konsiderueshme më të vogla folësish të turqishtes ekzistojnë edhe në Gjermani, Austri, Bullgari, Maqedoninë e Veriut,[13] Greqi,[14] pjesë të tjera të Evropës, Kaukazin e Jugut dhe disa pjesë të Azisë Qendrore, të Irakut dhe të Sirisë. Turqishtja është gjuha e 21-të më e folur në botë.

Drejt perëndimit, ndikimi i turqishtes osmane — varietetit të gjuhës turke që përdorej si gjuhë administrative dhe letrare e Perandorisë Osmane — u përhap me zgjerimin e Perandorisë Osmane. Në vitin 1928, si një nga reformat e Ataturkut në vitet e para të Republikës së Turqisë, alfabeti osman i turqishtes, i bazuar në shkrimin persisht-arab, u zëvendësua me alfabetin turk, të bazuar në shkrimin latin.

Gramatika e turqishtes karakterizohet nga përngjitje e gjerë dhe është përgjithësisht shumë e rregullt.[15] Renditja bazë e fjalëve është kryefjalë–kundrinor–folje. Turqishtja nuk ka klasa emrash dhe nuk ka gjini gramatikore. Veçori të tjera gramatikore të dukshme janë evidencialiteti, konverbet dhe një larmi kohësh, aspektesh dhe mënyrash.

Fonologjia e turqishtes dallohet nga harmonia e zanoreve; fjalët e gjuhës amtare zakonisht përmbajnë vetëm zanore të përparme (⟨e, i, ö, ü⟩) ose vetëm zanore të prapme (⟨a, ı, o, u⟩), një dukuri e njohur si harmoni palatale. Përveç kësaj, disa prapashtesa shfaqin një harmoni katërfishe që përfshin edhe harmoninë e rrumbullakimit midis zanoreve të larta. Ndonëse shumica e prapashtesave përputhen me harmoninë e zanoreve, ka disa përjashtime. Huazimet nuk janë të detyruara ta ndjekin këtë rregull.

Turqishtja ka një sistem theksi fjalësh që është përshkruar si i bazuar në theks ose në ton. Shumica e fjalëve të gjuhës amtare theksohen në rrokjen e fundit, megjithëse kjo mund të ndryshojë për shkak të prapashtesave. Ndërkohë, huazimet ndryshojnë ndjeshëm në këtë drejtim.

Mbi 80% e fjalorit të turqishtes rrjedh nga burimi turkik vendas, me kontribute të rëndësishme nga huazimet e epokës osmane nga arabishtja, frëngjishtja dhe persishtja, si dhe me kontribute më të vogla nga italishtja, greqishtja dhe anglishtja. Shumë huazime, sidomos ato nga arabishtja, u zëvendësuan me krijime turke gjatë reformës së gjuhës turke, për shkak të ideve mbizotëruese të purizmit gjuhësor.

Gjuha përdor format e nderimit dhe ka një dallim të fortë T–V që shënon nivele të ndryshme mirësjelljeje, largësie shoqërore, moshe, kortezie ose familjariteti ndaj bashkëbiseduesit. Përemri i vetës së dytë shumës dhe format foljore mund të përdoren për t'iu referuar një personi të vetëm nga respekti.

Turqishtja bën pjesë në grupin e gjuhëve oghuze [en] të familjes së gjuhëve turkike. Anëtarë të tjerë të këtij grupi janë azerishtja, që flitet në Azerbajxhan dhe në veriperëndim të Iranit, gagauzishtja e Gagauzisë, kashqajishtja [en] e jugut të Iranit dhe turkmenishtja [en] e Turkmenistanit.[16]

Historikisht, familja e gjuhëve turkike konsiderohej pjesë e familjes më të gjerë të gjuhëve altaike, së bashku me familjet e gjuhëve japoneze, koreane [en], mongolike [en] dhe tunguzike [en]. Disa gjuhëtarë kanë propozuar përfshirjen edhe të familjeve të tjera gjuhësore.[17]

Teoria altaike ka humbur mbështetje që nga vitet 1960 dhe shumica e gjuhëtarëve sot i konsiderojnë gjuhët turkike si të palidhura me ndonjë familje tjetër gjuhësore, ndonëse hipoteza altaike ende mbështetet në një masë të vogël nga disa gjuhëtarë.[18] Teoria e shekullit XIX e gjuhëve uralo-altaike, e cila i grupoi turqishten me finlandishten, hungarishten dhe gjuhët altaike, konsiderohet edhe më pak e besueshme pas refuzimit të teorisë altaike.[19] Teoria mbështetej kryesisht në faktin se këto gjuhë ndajnë tri veçori: Përngjitja, harmonia e zanoreve [en] dhe mungesa e gjinisë gramatikore.[19]

Irk Bitig i shekullit IX (Libri i fallit)

Mbishkrimet më të hershme të njohura në gjuhën e vjetër turke [en] janë tri mbishkrimet monumentale të Orkhonit [en], të gjetura në territorin e sotëm të Mongolisë. Të ngritura për nder të princit Kul Tigin [en] dhe vëllait të tij, perandorit Bilge Khagan, ato datojnë nga Kaganati i Dytë Turk [en] (682–744 e.s.).[20] Pas zbulimit dhe gërmimit të këtyre monumenteve dhe pllakave të gurit përreth nga arkeologët rusë në zonën e gjerë përreth Luginës së Orkhonit [en], midis viteve 1889 dhe 1893, u vërtetua se gjuha e mbishkrimeve ishte gjuha e vjetër turke, e shkruar me alfabetin e vjetër turk. Ky alfabet është quajtur edhe “runa turke” ose “runiform” për shkak të ngjashmërisë sipërfaqësore me alfabetet runike të gjuhëve gjermanike.[21]

Gjatë zgjerimit turkik në Mesjetën e Hershme (rr. 6–11-të), popujt që flisnin gjuhë turkike u përhapën në të gjithë Azisë Qendrore, duke mbuluar një rajon të gjerë gjeografik, nga Siberia deri në Evropë dhe në Detin Mesdhe. Në veçanti, selxhukët e turqve oghuzë sollën në Anadolli gjatë shekullit XI gjuhën e tyre, gjuhën oghuze, paraardhësen e drejtpërdrejtë të turqishtes së sotme.[22] Po ashtu, gjatë shekullit XI, një gjuhëtar i hershëm i gjuhëve turkike, Mahmudi el-Kashgari [en], nga khanati kara-khanid [en], botoi fjalorin e parë gjithëpërfshirës të gjuhës turke dhe hartën e shpërndarjes gjeografike të folësve të gjuhëve turkike në Dīwān Lughāt al-Turk (ديوان لغات الترك).[23]

Turqishtja osmane

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Libri i Dede Korkutit (dorëshkrimi i Dresdenit), që daton nga afërsisht shekulli i 14 ose i 15, është shkruar në turqishte e vjetër anatoliane

Pas përvetësimit të Islamit rreth vitit 950 nga khanati kara-khanid dhe turqit selxhukë, të cilët të dy konsiderohen paraardhës etnikë dhe kulturorë të osmanëve, gjuha administrative e këtyre shteteve mori një numër të madh huazimesh nga arabishtja dhe persishtja. Letërsia turke gjatë periudhës osmane, veçanërisht poezia divan, u ndikua fuqishëm nga persishtja, përfshirë përvetësimin e metrikave poetike persiane dhe një sasi të madhe fjalësh të importuara nga persishtja. Gjuha letrare dhe zyrtare gjatë periudhës së Perandorisë Osmane (rr. 1299–1922) quhet turqishte osmane, e cila huazoi shumë nga persishtja dhe arabishtja, ndryshonte ndjeshëm nga turqishtja moderne e sotme dhe ishte kryesisht e pakuptueshme për turqishten e përditshme të asaj periudhe. Turqishtja e përditshme, e njohur si kaba Türkçe ose «turqishte vulgare», e folur nga pjesëtarët më pak të arsimuar, nga shtresat e ulëta dhe ato rurale të shoqërisë osmane, përmbante një përqindje më të lartë fjalorit vendas dhe shërbeu si bazë për gjuhën moderne turke.[24]

Gjatë vizitës në rajonin midis Adıyamanit dhe Adanës, Evlija Çelebiu regjistroi «gjuhën turkmene» dhe e krahasoi me turqishten e vet:

Krahasim i dialekteve të turkmenishtes së Anatolisë Jugore të shekullit të 17, turqishtes së elitës së shekullit të 17 dhe turqishtes standarde moderne[25]
Gjuha turkmene Turqishtja osmane Turqishtja moderne Shqip
yalvaçpeygamber (huazuar nga persishtja)peygamber (huazuar nga persishtja)profet
fakıimâm (huazuar nga arabishtja)imam (huazuar nga arabishtja)imam
yüce ÇalapÂli Allah (huazuar nga arabishtja)yüce Allah (huazuar nga arabishtja)Zoti i Plotfuqishëm
eynecâmi (huazuar nga arabishtja)cami (huazuar nga arabishtja)xhami
mezgit (huazuar nga persishtja)mescidmescitxhami
gümeç, lavâşa (huazuar nga persishtja), pişiekmekekmek, lavaş, pişibukë, lavash, boortsog
kekremsişarâb (huazuar nga arabishtja)şarap (huazuar nga arabishtja)verë
Kancarıdaydın?Nerede idin?Neredeydin?Ku ishe?
Kancarı yılıgan be?Nereye gidersin bire?Nereye gidiyorsun?Ku po shkon?
Muhıdı geyen mi?Ferâce giyermisin? (ferâce është huazuar nga greqishtja bizantine)Ferace giyer misin? (ferace është huazuar nga greqishtja bizantine)A do ta veshësh ferace?
Bargım yavıncıdı.Karnım ağrıdı.Karnım ağrıdı.Më dhembi stomaku.
şarıkdışehirli oldu (şehir është huazuar nga persishtja)şehirli oldu (şehir është huazuar nga persishtja)Ai/ajo u bë banor i qytetit.

Reforma gjuhësore dhe turqishtja moderne

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Pas themelimit të shtetit modern të Turqisë dhe reformës së shkrimit, Shoqata e Gjuhës Turke (TDK) u krijua në vitin 1932 nën patronazhin e Mustafa Qemal Ataturkut, me qëllim kryerjen e kërkimeve mbi gjuhën turke. Një nga detyrat e shoqatës së sapokrijuar ishte nisja e një reforme gjuhësore [en], për të zëvendësuar fjalët e huazuara me origjinë arabe dhe persiane me ekuivalentë turq.[d] Duke ndaluar përdorimin e fjalëve të importuara në shtyp,[nevojitet qartësim] shoqata arriti të heqë disa qindra fjalë të huaja nga gjuha. Ndërsa shumica e fjalëve të futura në gjuhë nga TDK ishin të derivuara rishtas nga rrënjë turkike, ajo zgjodhi gjithashtu të ringjallë fjalë të turqishtes së vjetër që nuk ishin përdorur për shekuj me radhë.[27] Në vitin 1935, TDK botoi një fjalor dygjuhësh osman-turqisht/turqishte e pastër, i cili dokumenton rezultatet e reformës gjuhësore.[28]

Për shkak të këtij ndryshimi të befasishëm në gjuhë, njerëzit më të vjetër dhe më të rinj në Turqi filluan të ndryshojnë në fjalorin e tyre. Ndërsa brezat e lindur përpara viteve 1940 priren të përdorin termat më të vjetra me origjinë arabe dhe persiane, brezat më të rinj favorizojnë shprehjet e reja. Konsiderohet veçanërisht ironike që vetë Ataturku, në fjalimin e tij të gjatë drejtuar Parlamentit të ri në vitin 1927, përdori stilin formal të turqishtes osmane që ishte i zakonshëm në atë kohë mes shtetarëve dhe shtresave të arsimuara të shoqërisë në fjalimet dhe dokumentet formale. Pas reformës gjuhësore, sistemi arsimor turk ndërpreu mësimdhënien e turqishtes osmane letrare dhe, me kalimin e kohës, aftësia e shoqërisë për të folur dhe shkruar atrofizoi deri në atë pikë sa brezat e mëvonshëm të folësve të turqishtes e perceptuan fjalimin si aq të huaj sa që duhej "përkthyer" tri herë në turqishten moderne: së pari në vitin 1963, përsëri në vitin 1986 dhe së fundmi në vitin 1995.[e]

Në dekadat e fundit, TDK ka vazhduar punën për krijimin e fjalëve të reja turke për të shprehur koncepte dhe teknologji të reja ndërsa hyjnë në gjuhë, kryesisht nga anglishtja. Shumë nga këto fjalë të reja, veçanërisht termat e teknologjisë së informacionit, kanë marrë pranim të gjerë. Megjithatë, TDK kritikohet herë pas here për krijimin e fjalëve që tingëllojnë të sforcuara dhe artificiale. Disa ndryshime të mëparshme — si turkikja bölem për të zëvendësuar fjalën me origjinë arabe fırka ("parti politike") — gjithashtu nuk gjetën miratim popullor (huazimi arab fırka është zëvendësuar nga huazimi francez parti).[30]

Disa shembuj të fjalëve moderne turke dhe huazimeve të vjetra janë:

Turqishtja osmane Turqishtja moderne Përkthimi në shqip Etimologjia osmane Derivimi modern
مثلث (müselles)üçgentrekëndësh Arabisht مثلث (muthallath) Përbërje e emrit üç ('tre') dhe prapashtesës -gen
طیاره (tayyare)uçakaeroplan Arabisht طير (ṭayr), 'zogj, fluturim' Rrjedh nga folja uçmak ('të fluturosh'). Fjala fillimisht u propozua me kuptimin "aeroport".[31]
نسبت (nispet)oranraport Arabisht نسبة (nisba(t)) Fjala e vjetër përdoret ende sot në gjuhë së bashku me të renë. Fjala moderne rrjedh nga folja e turqishtes së vjetër or- ('të presësh').
شمال (şimal)kuzeyveri Persisht شمال (šomâl), 'veri' Rrjedh nga emri i turqishtes së vjetër kuz ('vend i ftohtë dhe i errët', 'hije'). Fjala është rikthyer nga përdorimi i turqishtes së mesme.[32]
تشرینِ اول (teşrinievvel)ekimtetor Arabisht تشرين الأول (tišrīn al-'awwal), 'vjeshtë' + 'i pari [muaj] i' Emri ekim do të thotë 'mbjellje', duke iu referuar mbjelljes së farave të drithërave në vjeshtë, e cila është e përhapur në Turqi

Shpërndarja gjeografike

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Turqishtja është gjuhë amtare e turqve në Turqi dhe e diasporës turke në rreth 30 vende të tjera. Gjuha turke është e kuptueshme reciprokisht me gjuhën azere. Pakica që flasin turqisht gjenden veçanërisht në vende që dikur i përkisnin tërësisht ose pjesërisht Perandorisë Osmane, si Iraku,[33] Bullgaria, Qipro, Greqia (kryesisht në Thesalia Perëndimore [en]), Maqedonia e Veriut, Rumania dhe Serbia. Mbi dy milionë folës të turqishtes jetojnë në Gjermani; komunitete të mëdha turqishtfolëse gjenden edhe në Shtetet e Bashkuara, Francë, Holandë, Austri, Belgjikë, Zvicër dhe Mbretërinë e Bashkuar.[34] Për shkak të asimilimit kulturor të emigrantëve turq në vendet pritëse, jo të gjithë pjesëtarët etnikë të diasporës e flasin gjuhën rrjedhshëm si gjuhë amtare.[f]

Një reklamë e degës së IKEA-s në Berlin, e shkruar në gjermanisht dhe turqisht.

Në vitin 2005, 93% e popullsisë së Turqisë e kishte turqishten gjuhë amtare,[36] rreth 67 milionë njerëz në atë kohë; pjesën më të madhe të popullsisë tjetër e përbënin gjuhët kurde.[34]

Gjuha azere është gjuhë zyrtare e Azerbajxhanit dhe është e kuptueshme reciprokisht me turqishten. Folësit e të dyja gjuhëve zakonisht mund ta kuptojnë njëri-tjetrin, sidomos në biseda të përditshme. Turqia dhe Azerbajxhani kanë marrëdhënie shumë të mira, dhe shumë kompani e agjenci qeveritare turke investojnë në Azerbajxhan. Si rrjedhojë, Turqia ushtron ndikim të konsiderueshëm atje. Megjithatë, prania në rritje e turqishtes në Azerbajxhan, së bashku me prirjen e shumë fëmijëve për të përdorur fjalë turke në vend të fjalëve azere për shkak të televizionit satelitor, ka ngritur shqetësime se veçoritë e gjuhës azere mund të zbehen. Shumë librari shesin libra turqisht krahas atyre azerisht. Agalar Mahmadov, një intelektual i shquar, ka shprehur shqetësimin se turqishtja «ka nisur tashmë të zëvendësojë dialektet kombëtare dhe vendëse të Azerbajxhanit». Megjithatë, turqishtja nuk është aq e përhapur sa rusishtja si gjuhë e huaj.[37]

Majtas: Tabelë dygjuhëshe, në turqisht (sipër) dhe arabisht (poshtë), në një fshat turkmen në guvernatoratin e Kirkukut, Irak.
Djathtas: Tabela rrugore në Prizren. Gjuhët zyrtare janë: shqipja (sipër), serbishtja (në mes) dhe turqishtja (poshtë).

Turqishtja është gjuhë zyrtare e Turqisë dhe një nga gjuhët zyrtare të Qipros. Ajo ka status zyrtar në 38 komuna të Kosovës, përfshirë Mamushën,[38][39], në dy komuna të Maqedonisë së Veriut dhe në dy të Irakut.[40][5] Qiproja i ka kërkuar Bashkimit Evropian që turqishtja të shtohet si gjuhë zyrtare, pasi është njëra nga dy gjuhët zyrtare të vendit.[41]

Në Turqi, organi rregullator i turqishtes është Shoqata e Gjuhës Turke (Türk Dil Kurumu ose TDK), e themeluar më 1932 me emrin Türk Dili Tetkik Cemiyeti («Shoqata për Studimin e Gjuhës Turke»). Shoqata e Gjuhës Turke u ndikua nga ideologjia e purizmit gjuhësor: një nga detyrat e saj kryesore ishte zëvendësimi i huazimeve dhe i ndërtimeve të huaja gramatikore me barasvlerëse me prejardhje turke.[g] Këto ndryshime, së bashku me miratimin e alfabetit të ri turk më 1928, i dhanë formë gjuhës moderne turke që flitet sot. TDK-ja u bë organ i pavarur më 1951, kur u hoq kërkesa që ajo të drejtohej nga ministri i Arsimit. Ky status vazhdoi deri në gusht të vitit 1983, kur, pas grushtit të shtetit ushtarak të vitit 1980, institucioni u kthye sërish në organ qeveritar sipas Kushtetutës së Turqisë të vitit 1982.[27]

Turqishtja standarde bazohet në dialektin e Stambollit.[42] Kjo turqishte e Stambollit (İstanbul Türkçesi) përbën modelin e turqishtes së shkruar dhe të folur, siç rekomandohej nga Ziya Gökalp [en], Ömer Seyfettin [en] dhe të tjerë.[43]

Ndryshimet dialektore vazhdojnë, pavarësisht ndikimit rrafshues të dialektit standard, të përdorur në mediat masive dhe në sistemin e arsimit në Turqi që nga vitet 1930.[44] Studiuesit akademikë nga Turqia shpesh u referohen dialekteve turke si ağız ose şive, çka krijon paqartësi me konceptin gjuhësor të theksit, të cilin e mbulojnë po këto fjalë. Disa universitete, si edhe një grup i posaçëm pune i Shoqatës së Gjuhës Turke, zhvillojnë projekte për studimin e dialekteve turke. Që nga data 2002 vijonte puna për përpilimin dhe botimin e kërkimeve të tyre si një atlas gjithëpërfshirës i gjuhës turke.[45][46] Ndonëse alfabeti osman, që ishte fonetikisht më i paqartë se shkrimi latin, pasqyronte shumë prej dallimeve dialektore të turqishtes, shkrimi modern latin nuk e bën këtë. Për shembull, në disa dialekte lindore të turqishtes gjendet tingulli velar hundor [ŋ], i paraqitur me shkronjën osmane ⟨ڭ⟩, por i shkrirë me ⟨n⟩ në shkrimin latin. Po kështu, shkronjat ⟨خ, ق, غ⟩ shënojnë përkatësisht tingujt [ɣ], [q] dhe [x] në disa dialekte lindore, por në dialektet perëndimore këta tinguj janë shkrirë përkatësisht me [g], [k] dhe [h]; si rrjedhojë, alfabeti latin nuk i pasqyron saktë për folësit e dialekteve lindore.

Hartë e nëngrupeve kryesore të dialekteve turke në Evropën Juglindore dhe në Lindjen e Mesme.

Disa emigrantë në Turqi nga Rumelia flasin turqishten rumeliane, e cila përfshin dialektet e veçanta të Ludogories [en], Dinlerit dhe Adakalesë, të cilat pasqyrojnë ndikimin e sprachbund-it ballkanik [en]. Kıbrıs Türkçesi është emri i turqishtes qipriote dhe flitet nga turqit qipriotë. Edrineja është dialekti i Edrinesë. Ege flitet në rajonin e Detit Egje, ndërsa përdorimi i tij shtrihet deri në Antalia. [nevojitet citimi] Nomadët Jyrykët e rajonit mesdhetar të Turqisë kanë gjithashtu dialektin e tyre të turqishtes.[47] Ky grup nuk duhet ngatërruar me nomadët yurukë të Maqedonisë, Greqisë dhe Turqisë evropiane, të cilët flasin turqishten gagauze ballkanike.

Turqit meskhetianë [en], që jetojnë në Kazakistan, Azerbajxhan dhe Rusi, si edhe në disa vende të Azisë Qendrore, flasin gjithashtu një dialekt të Anadollit Lindor të turqishtes, me prejardhje nga zonat e Karsit [en], Ardahanit [en], Artvinit, Dijarbakërit dhe Erzurumi. Ky dialekt ka ngjashmëri me gjuhën azere, gjuhën e Azerbajxhanit.[48]

Në rajonin e Anadollit Qendror flitet Orta Anadolu. Karadeniz, që flitet në rajonin lindor të Detit të Zi dhe përfaqësohet kryesisht nga dialekti i Trabzonit, shfaq ndikim substrati nga greqishtja në fonologji dhe sintaksë;[49] njihet gjithashtu si dialekti laz (të mos ngatërrohet me gjuhën laze). Kastamonu flitet në Kastamonu [en] dhe në zonat përreth tij. Turqishtja karamanliote (greqisht: Kαραμανλήδικα) është një dialekt i zhdukur që flitej në atë që sot është Karaman. Ajo ishte standardi letrar i karamanlinjve.[50]

Bashkëtingëlloret

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Fonemat bashkëtingëllore të turqishtes standarde[51]
Buzore Dhëmbore/
Alveolare
Post-
alveolare
Palatale Velare Glotale
Hundore m n
Mbyllëse pazëshme p t t͡ʃ (c) k
të zëshme b d d͡ʒ (ɟ) ɡ
Fërkuese pazëshme f s ʃ h
të zëshme v z ʒ
Përafruese (ɫ) l j (ɰ)
Prekëse ɾ

Fonema që zakonisht quhet yumuşak g («g e butë»), e shkruar ğ në drejtshkrimin turk, përfaqëson një varg zanoresh ose një përafruese bilabiale mjaft të dobët mes zanoreve të rrumbullakosura, një përafruese palatale të dobët mes zanoreve të përparme të parrumbullakosura, dhe një varg zanoresh në rastet e tjera. Ajo nuk shfaqet kurrë në fillim të fjalës ose të rrokjes, por ndjek gjithmonë një zanore. Kur është në fund të fjalës ose para një bashkëtingëlloreje tjetër, ajo e zgjat zanoren paraprake.[51]

Në fjalët native turkike, tingujt [c], [ɟ] dhe [l] janë kryesisht në shpërndarje plotësuese [en] me [k], [ɡ] dhe [ɫ]; grupi i parë shfaqet pranë zanoreve të përparme dhe i dyti pranë zanoreve të prapme. Megjithatë, shpërndarja e këtyre fonemave shpesh është e paparashikueshme te huazimet e huaja dhe emrat e përveçëm. Në fjalë të tilla, [c], [ɟ] dhe [l] shpesh shfaqen me zanore të prapme:[52]: 93–4, 6  disa shembuj jepen më poshtë. Megjithatë, ka çifte minimale [en] që dallojnë mes këtyre tingujve, si kar /kaɾ/ «bore» kundrejt kâr /caɾ/ «fitim».

Zëshmëria e bashkëtingëlloreve

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Drejtshkrimi turk pasqyron çzërimin e pengueseve në fund të fjalës [en], një formë të ndryshimit të bashkëtingëlloreve [en], ku pengueset e zëshme /b d d͡ʒ ɡ/ çzërohen në /p t t͡ʃ k/ në fund të fjalës.[53][54] Të paktën një burim pohon se bashkëtingëlloret turke janë me tre shkallë laringale fortis–lenis (të aspiruara/neutrale/të zëshme), si në armenisht, por ato shfaqen në këtë mënyrë vetëm në fund të rrokjes ose në fillim të disa prapashtesave, ku mund të ndërveprojnë me morfema të tjera. Disa fjalë mbarojnë me një bashkëtingëllore themelore të zëshme që mbetet e zëshme në fund të fjalës. Në mënyrë të ngjashme, prapashtesat që fillojnë me një bashkëtingëllore të zëshme bëhen të pazëshme vetëm pas një fjale që mbaron me një bashkëtingëllore themelore «të aspiruar». Fjalë të tjera, si kanat («krah»), mbarojnë me një bashkëtingëllore themelore «neutrale» që çzërohet vetëm në fund të fjalës. Disa fjalë dhe prapashtesa, si sanat («art») dhe prapashtesa lidhore -ki, përmbajnë një bashkëtingëllore pushuese themelore «të aspiruar» që nuk zërohet midis zanoreve.[55][h]

Bashkëtingëllore pushuese «të zëshme»
Bashkëtingëllorja
themelore
Forma
themelore
Forma e fjalorit Rasa dhanore Kuptimi
b*adadadaemër
c*sacsacsacallamarinë
d*odododazjarr (arkaike)
g*algalgalgealga (huazim)
g*psikologpsikologpsikoloğapsikolog (huazim)
Bashkëtingëllore pushuese «neutrale»
Bashkëtingëllorja
themelore
Forma e
zëshme
Forma
themelore
Forma e fjalorit Rasa dhanore /
vetës I njëjës, e tashmja
Kuptimi
pb*kitabkitapkitabalibër (huazim)
çc*ucuçucamaja
td*kanadkanatkanadakrah
kg*rengrenkrengengjyrë (huazim)
kg*ekmegekmekekmeğebukë
Bashkëtingëllore pushuese «të aspiruara»
Bashkëtingëllorja
themelore
Forma
themelore
Forma e fjalorit Rasa dhanore /
vetës I njëjës, e tashmja
Kuptimi
pʰ*sapsapsapabisht (i bimës)
çʰ*saçsaçsaçıflokë
tʰ*butbutbutakofshë
kʰ*bankbankbankastol (huazim)
kʰ*hukukhukukhukukadrejtësi (huazim)

Emrat vendas me dy ose më shumë rrokje që mbarojnë me /k/ në formën e fjalorit janë pothuajse të gjithë me /g/ në formën themelore. Megjithatë, shumica e foljeve dhe e emrave njërrokësh kanë /k/ themelore.[52]: 10 

Zanoret e gjuhës turke.[51]

Zanoret e gjuhës turke janë, sipas rendit alfabetik, ⟨a⟩, ⟨e⟩, ⟨ı⟩, ⟨i⟩, ⟨o⟩, ⟨ö⟩, ⟨u⟩, ⟨ü⟩.[i] Sistemi i zanoreve të turqishtes mund të konsiderohet tredimensional, ku zanoret karakterizohen nga mënyra dhe vendi i artikulimit, duke u përqendruar në tri veçori kryesore: e përparme dhe e prapme, e rrumbullakët dhe e parrumbullakët dhe lartësia e zanores.[56] Zanoret klasifikohen si [±e prapme], [±e rrumbullakët] dhe [±e lartë].[57]

Të vetmet zanore në hiat në këtë gjuhë gjenden në fjalë të huazuara[j] dhe mund të kategorizohen si diftongje zbritëse, që zakonisht analizohen si varg i /j/ dhe një zanoreje.[51][failed verification]

Harmonia e zanoreve

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Zanoret e përparmeZanoret e prapme
Të parrumbullakëtaTë rrumbullakëtaTë parrumbullakëtaTë rrumbullakëta
Zanorja e /e/ i /i/ ü /y/ ö /œ/ a /ɑ/ ı /ɯ/ u /u/ o /o/
Dyfish (sipas vendit të artikulimit) ea
Katërfish (vendi i artikulimit + rrumbullakimi) iüıu
Shenjë rruge në skajin evropian të Urës së Bosforit në Stamboll.

Parimi i harmonisë së zanoreve, që përshkon formimin e fjalëve dhe sufiksimin në gjuhën turke, buron nga prirja natyrore e njeriut drejt kursimit të përpjekjes muskulore.[58] Ky parim shprehet në gjuhën turke përmes tri rregullave:

  1. Nëse zanorja e parë e një fjale është zanore e prapme, çdo zanore pasuese është gjithashtu zanore e prapme; nëse e para është zanore e përparme, çdo zanore pasuese është gjithashtu zanore e përparme.[58]
  2. Nëse zanorja e parë është e parrumbullakët, të tilla janë edhe zanoret pasuese.[58]
  3. Nëse zanorja e parë është e rrumbullakët, zanoret pasuese janë ose të rrumbullakëta dhe të mbyllura, ose të parrumbullakëta dhe të hapura.[59]

Rregulli i dytë dhe i tretë minimizojnë përpjekjen muskulore gjatë të folurit. Më konkretisht, ato lidhen me fenomenin e asimilimit labial:[60] nëse buzët janë të rrumbullakosura (proces që kërkon përpjekje muskulore) për zanoren e parë, ato mund të mbeten të rrumbullakosura edhe për zanoret pasuese.[59] Nëse janë të parrumbullakosura për zanoren e parë, folësi nuk bën përpjekjen shtesë muskulore për t'i rrumbullakosur më pas.[58]

Ndajshtesat gramatikore kanë «një cilësi kameleonike»,[61]: 21  dhe ndjekin një nga modelet e mëposhtme të harmonisë së zanoreve:

  • dyfish (-e/-a):[k] Në veprat e tij më të reja Lewis preferon t'i heqë eksponentët, me arsyetimin se «nuk ka nevojë për këtë pasi të jetë kuptuar parimi» (Lewis [2001]).[52]: 18  Për shembull, prapashtesa e rasës vendore është -de pas zanoreve të përparme dhe -da pas zanoreve të prapme. Shënimi -de² është një shkurtesë e përshtatshme për këtë model.
  • katërfish (-i/-ı/-ü/-u): për shembull, prapashtesa e rasës gjinore është -in ose -ın pas zanoreve të parrumbullakëta (përkatësisht të përparme ose të prapme), dhe -ün ose -un pas zanoreve përkatëse të rrumbullakëta. Në këtë rast përdoret shënimi i shkurtuar -in4.

Praktikisht, modeli dyfish (i quajtur edhe harmonia e tipit e) do të thotë se në mjedisin ku zanorja në rrënjën e fjalës formohet në pjesën e përparme të gojës, prapashtesa merr formën e, ndërsa nëse formohet në pjesën e prapme, merr formën a. Modeli katërfish (i quajtur edhe tipi i) merr parasysh si rrumbullakimin, ashtu edhe përparësinë/prapësinë.[62] Shembujt e mëposhtëm, të bazuar në kopulën turke -dir4 («[ai/ajo] është»), ilustrojnë parimet e harmonisë së tipit i në praktikë: Türkiye'dir («është Turqia»),[l] kapıdır («është derë»), por gündür («është ditë»), paltodur («është pallto»).[63]

Përjashtimet nga harmonia e zanoreve
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Këto janë katër klasa fjalësh që përbëjnë përjashtime nga rregullat e harmonisë së zanoreve:

  1. Fjalë vendase, jo të përbëra, p.sh. dahi ("gjithashtu"), ela ("e kuqe në kafe"), elma ("mollë"), hangi ("cili"), hani ("ku"), inanmak ("të besosh"), kardeş ("vëlla ose motër"), şişman ("i shëndoshë"), anne ("nënë")
  2. Fjalë vendase të përbëra, p.sh. bugün ("sot"), dedikodu ("thashetheme"), haydi ("hajde")
  3. Fjalë të huaja, p.sh. ferman (< persisht فرماندهی ("komandë")), mikrop (< frëngjisht microbe ("mikrob")), piskopos (< greqisht επίσκοπος ("peshkop"))
  4. Prapashtesa të pandryshueshme: –yor (prapashtesa e kohës së tashme), –ane (kthen mbiemrat ose emrat në ndajfolje), –ken ("ndërsa"), –imtırak (dobëson një mbiemër ngjyre ose shije në një mënyrë të ngjashme me prapashtesën angleze –ish si te blueish), –ki (formon një përemër ose mbiemër nga një ndajfolje ose një emër), –gil ("shtëpia ose familja e"), –gen (prapashtesa e shumëkëndëshit -gon)[m][52]: 15–16 
Prapashtesa e pandryshueshme Shembull në turqisht Kuptimi në shqip Vërejtje
–yor geliyor"ai/ajo po vjen" Nga gel– "të vish".
–ane şahane"madhështor" Nga şah, "mbret".
–ken uyurken"ndërsa fle" Nga uyu–, "të flesh".
–leyin sabahleyin"në mëngjes" Nga sabah, "mëngjes".
–imtırak ekşimtırak"paksa i thartë" Nga ekşi, "i thartë".
–ki ormandaki"(ai) që është në pyll" Nga orman, "pyll".
–gil annemgiller"familja e nënës sime" Nga annem, "nëna ime".
–gen altıgen"gjashtëkëndësh" Nga altı, "gjashtë".

Tabela rrugore në fotografinë më sipër ilustron disa nga këto veçori:

  • një fjalë vendase e përbërë që nuk i bindet harmonisë së zanoreve: Ortaköy < (Orta + köy) ("fshati i mesëm" — emër vendi)
  • një huazim që gjithashtu cenon harmoninë e zanoreve: viyadük (frëngjisht viaduc ("viadukt"))
  • prapashtesa pronësore -i4 që harmonizohet me zanoren e fundit (dhe zbut /k/-në me alternim të bashkëtingëlloreve): viyadüğü

Rregullat e harmonisë së zanoreve mund të ndryshojnë sipas dialektit rajonal. Turqishtja e vjetër anatoliane [en] kishte një formë të reduktuar të kësaj veçorie dhe nuk kishte harmoni të rrumbullakësimit. Dialekti i Trabzonit në Turqinë verilindore e shfaq ende sot këtë veçori. Përveç kësaj, ky dialekt nuk ka zanoret /y/ (⟨ü⟩) dhe /ɯ/ (⟨ı⟩), prandaj harmonia përpara–prapa mungon. Në turqishten e vjetër anatoliane, prapashtesa pronësore e vetës së dytë njëjës harmonizohej me zanoren paraprake, duke u shfaqur si -ün ose -un. Për shembull, elün do të thotë "dora jote", dhe kitabun do të thotë "libri yt". Megjithatë, mungesa e zanores ⟨ü⟩ në dialektin e Trabzonit nënkupton që forma un përdoret në të dyja rastet: elun dhe kitabun.[13]

Me përjashtimet e përmendura më poshtë, fjalët turke janë oksitone (me theks në rrokjen e fundit).

Përjashtimet nga rregullat e theksit të fjalës

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
  1. Emrat e vendeve nuk janë oksiton:[58] Anádolu (Anadolli), İstánbul. Shumica e emrave të vendeve theksohen në rrokjen e parë, si te Páris. Kjo vlen edhe kur emrat e vendeve shkruhen njësoj si emrat e përgjithshëm, të cilët janë oksiton: mısír (misër), Mísır (Egjipti), sirkecı̇́ (shitës uthulle), Sı̇́rkeci (lagje në Stamboll), bebék (kukull, foshnjë), Bébek (lagje në Stamboll), ordú (ushtri), Órdu (një qytet turk në Detin e Zi).
  2. Emrat e huaj zakonisht e ruajnë theksimin origjinal,[58] p.sh., lokánta (< italisht locanda "restorant"), gazéte (< italisht gazzetta "gazetë")
  3. Disa fjalë për anëtarët e familjes[59] dhe qeniet e gjalla[59] kanë theksim të parregullt: ánne (nënë), görúmce (motra e burrit), çekı̇́rge (karkalec), karínca (milingonë), kokárca (qelbës)
  4. Ndajfoljet[59] zakonisht theksohen në rrokjen e parë, p.sh., şı̇́mdi (tani), sónra (pas), ánsızın (papritur), gérçekten (vërtet), (por gerçektén (nga realiteti)), kíşın (gjatë dimrit)
  5. Fjalët e përbëra[60] theksohen në fund të elementit të parë, p.sh., çırílçıplak (krejt lakuriq), bakán (ministër), báşbakan (kryeministër)
  6. Zvogëluesit e formuar me prapashtesën –cik theksohen në rrokjen e parë, p.sh., úfacık (shumë i vogël)
  7. Fjalët me prapashtesa enklitike: –le (që do të thotë "me"), –ken (që do të thotë "ndërsa"), –ce (që krijon një ndajfolje), –leyin (që do të thotë "në" ose "gjatë"), –me (që mohon temën foljore), –yor (që shënon kohën e tashme)
Prapashtesa enklitike Shembull në turqisht Kuptimi në shqip
–le (ile) memnuniyétleme kënaqësi
–ken (u-qa-en) yazárkenndërsa shkruan
–ce (ça) hayváncanë mënyrë shtazarake
–leyin (ile-aynı-en gecéleyinnatën
–me (ma) anlámadıai/ajo nuk e kuptoi
–yor (i-yor) gelı̇́yorai/ajo po vjen
  • Fjalët enklitike, të cilat e zhvendosin theksin te rrokja paraprake, p.sh., ol- (që do të thotë "të jesh"), mi (që shënon një pyetje), gibi (që do të thotë "i ngjashëm me"), için (për), ki (se), de (gjithashtu)
Prapashtesa enklitike Shembull në turqisht Kuptimi në shqip
idi si fjalë më vete arkadaşím idiai/ajo ishte shoku/shoqja ime
idi si prapashtesë arkadaşímdıai/ajo ishte shoku/shoqja ime
mi anlamadí mıa nuk e kuptoi ai/ajo?
gibi sizı̇́n gibisi ju
için benı̇́m içinpër mua
ki diyorlár ki ólmayacakata thonë se nuk do të ndodhë
de biz deedhe ne

Turqishtja ka dy grupe fjalish: foljore dhe emërore. Në rastin e një fjalie foljore, kallëzuesi është një folje e zgjedhuar, ndërsa kallëzuesi në fjalinë emërore nuk ka asnjë folje të shprehur ose ka një folje në formën e kopulës [en] ol ose y (variante të "të jesh"). Shembuj të të dyjave jepen më poshtë:[64]

Lloji i fjalisë Turqisht Shqip
Kryefjala Kallëzuesi
Foljore Necla okula gitti Necla shkoi në shkollë
Emërore (pa folje) Necla öğretmen Necla është mësuese
(kopula) Necla ev-de-y-miş (viza ndajnë prapashtesat) Me sa duket Necla është/ishte në shtëpi

Dy grupet e fjalive kanë mënyra të ndryshme të formimit të mohimit. Një fjali emërore mohohet me shtimin e fjalës değil. Për shembull, fjalia e mësipërme do të bëhej Necla öğretmen değil ('Necla nuk është mësuese'). Megjithatë, fjalia foljore kërkon shtimin e prapashtesës mohuese -me te folja (prapashtesa vendoset pas rrënjës por para kohës): Necla okula gitmedi ('Necla nuk shkoi në shkollë').[65]

Në rastin e një fjalie foljore, grimca pyetëse mi shtohet pas foljes dhe qëndron më vete, për shembull Necla okula gitti mi? ('A shkoi Necla në shkollë?'). Në rastin e një fjalie emërore, mi vjen pas kallëzuesit por para mbaresës vetore, kështu për shembull Necla, siz öğretmen misiniz? ('Necla, a jeni (ju, formë e sjellshme, shumës) mësuese?').[65]

Renditja e fjalëve

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Renditja e fjalëve në fjalitë e thjeshta turke është përgjithësisht renditje kryefjalë–kundrinor–folje, si në koreanisht dhe latinisht, por ndryshe nga anglishtja, për fjalitë foljore, dhe kryefjalë–kallëzues për fjalitë emërore. Megjithatë, meqenëse turqishtja ka një sistem të shënimit të rasave dhe shumica e marrëdhënieve gramatikore shprehen me anë të shënuesve morfologjikë, shpesh struktura SOV ka rëndësi të zvogëluar dhe mund të ndryshojë. Struktura SOV mund të konsiderohet kështu një «renditje pragmatike e fjalëve» e gjuhës, e cila nuk mbështetet te renditja e fjalëve për qëllime gramatikore.[66]

Menjëherë përpara foljes

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Shqyrtoni fjalinë e thjeshtë në vijim, e cila tregon se fokusi në turqisht është te elementi që qëndron menjëherë përpara foljes:[67]

Renditja e fjalëve Shembull Fokusi
SOV Ahmet yumurta-yı yedi
Ahmet vezë.KUND hëngri
„Ahmeti e hëngri vezën“
pa shënim
SVO Ahmet yedi yumurta-yı
Ahmet hëngri vezë.KUND
„Ahmeti e hëngri vezën“
fokusi është te kryefjala: Ahmeti (Ahmeti ishte ai që e hëngri vezën)
OVS Yumurta-yı yedi Ahmet
vezë.KUND hëngri Ahmet
„Ahmeti e hëngri vezën“
fokusi është te kundrinori: veza (veza ishte ajo që hëngri Ahmeti)

Pozicioni pas kallëzuesit tregon atë që në turqisht quhet informacion i sfondit — informacion që supozohet se është i njohur për folësin dhe dëgjuesin, ose informacion që përfshihet në kontekst. Shqyrtoni shembujt në vijim:[64]

Lloji i fjalisë Renditja e fjalëve
Emërore Kryefjalë-kallëzues Bu ev güzelmiş (me sa duket kjo shtëpi është e bukur) pa shënim
Kallëzues-kryefjalë Güzelmiş bu ev (me sa duket është e bukur, kjo shtëpi) kuptohet se fjalia flet për këtë shtëpi
Foljore SOV Bana da bir kahve getir (më sill edhe mua një kafe) pa shënim
Bana da getir bir kahve (më sill edhe mua një, një kafe) kuptohet se është një kafe ajo që dëshiron folësi

Ka pasur disa debate mes gjuhëtarëve nëse turqishtja është gjuhë me theks te kryefjala (si anglishtja) apo gjuhë me theks te tema [en] (si japonishtja dhe koreanishtja), ndërsa studimet e fundit nënkuptojnë se ajo është në të vërtetë me theks si te kryefjala, ashtu edhe te tema.[68] Kjo ka implikime të drejtpërdrejta për renditjen e fjalëve, pasi në turqisht është e mundur që kryefjala të përfshihet në togfjalëshin foljor [en]. Mund të ketë përmbysje S/O në fjali ku tema ka rëndësi më të madhe se kryefjala.

Turqishtja është një gjuhë aglutinative dhe përdor shpesh ndajshtesa, në veçanti prapashtesa, ose mbaresa.[n] Një fjalë mund të ketë shumë ndajshtesa, dhe këto mund të përdoren edhe për krijimin e fjalëve të reja, si krijimi i një foljeje nga një emër, ose i një emri nga një rrënjë foljore (shihni seksionin mbi formimin e fjalëve). Shumica e ndajshtesave tregojnë funksionin gramatikor të fjalës.[52]: Chapter XIV  Të vetmet parashtesa vendase janë rrokje përforcuese aliterative që përdoren me mbiemra ose ndajfolje: për shembull sımsıcak («shumë i nxehtë, vlues» < sıcak) dhe masmavi («i kaltër i ndritshëm» < mavi).[o]

Përdorimi i gjerë i ndajshtesave mund të sjellë fjalë të gjata, p.sh. Çekoslovakyalılaştıramadıklarımızdanmışsınızcasına, që do të thotë «Në mënyrën e një personi që është një prej atyre që me sa duket nuk arritëm t'i kthenim në çekosllovakë». Megjithëse ky rast është i sajuar, fjalët e gjata ndodhin shpesh në turqishten normale, si në këtë titull të një rubrike nekrologjike gazete: Bayramlaşamadıklarımız (Bayram [festë]-Recipr-Impot-Partic-Plur-PossPl1; «Ata prej nesh me të cilët nuk mund të shkëmbejmë urimet e stinës»).[p] Një shembull tjetër shihet te fjala e fundit e këtij titulli të Udhëzuesit të Drejtshkrimit turk në internet (İmlâ Kılavuzu): Dilde birlik, ulusal birliğin vazgeçilemezlerindendir («Uniteti në gjuhë është ndër të domosdoshmet [dispense-Pass-Impot-Plur-PossS3-Abl-Copula] të unitetit kombëtar ~ Uniteti gjuhësor është një sine qua non [en] i unitetit kombëtar»).[69]

Turqishtja nuk ka gjini gramatikore dhe seksi i një personi nuk ndikon në format e fjalëve. Përemri i vetës së tretë o mund t'i referohet «ai», «ajo» ose «ky/kjo» (për sendet). Megjithatë, turqishtja ka mënyra për të shënuar gjininë te emrat:

  1. Shumica e kafshëve shtëpiake kanë forma mashkullore dhe femërore, p.sh. aygır («hamshor»), kısrak («pelë»), boğa («dem»), inek («lopë»).
  2. Për kafshët e tjera, seksi mund të shënohet duke shtuar fjalën erkek («mashkull») ose dişi («femër») përpara emrit përkatës, p.sh. dişi kedi («mace femër»).
  3. Për njerëzit, seksi femëror mund të shënohet duke shtuar fjalën kız («vajzë») ose kadın («grua»), p.sh. kadın kahraman («heroinë») në vend të kahraman («hero»).
  4. Disa fjalë të huaja me origjinë frënge ose arabe kanë tashmë forma të veçanta femërore, p.sh. aktris («aktore»), kâtibe («nëpunëse»).
  5. Prapashtesa femërore serbokroate –ica përdoret në tri huazime: kraliçe («mbretëreshë»), imparatoriçe («perandoreshë») dhe çariçe («cariçë»). Kjo prapashtesë është përdorur edhe në neologjizmin tanrıça («perëndeshë») (< tanrı («perëndi»)).[52]: 23 

Në turqisht nuk ka nyje të shquar, por shquarsia e kundrinës nënkuptohet kur përdoret mbaresa e kallëzores (shih më poshtë). Emrat në turqisht lakohen duke marrë mbaresa rasore. Në turqisht ka gjashtë rasa emrash, me të gjitha mbaresat që ndjekin harmoninë e zanoreve (të shfaqura në tabelë me shënimin me eksponent). Meqenëse prapavendja ile shpesh bashkëngjitet si prapashtesë te emri, disa e analizojnë si rasë instrumentale, megjithëse në të folurën formale ajo kërkon rasën gjinore me përemrat vetorë, përemrat dëftorë në njëjës dhe përemrin pyetës kim. Shënuesi i shumës -ler ² vjen menjëherë pas emrit, përpara çdo rase apo prapashtese tjetër (p.sh. köylerin «e fshatrave»).[nevojitet citimi]

Rasa Mbaresa Shembuj Kuptimi
köy «fshat» ağaç «pemë»
Emërore ∅ (asnjë) köy ağaç fshati/pema
Kallëzore -i 4 köyü ağacı fshatin/pemën
Gjinore -in 4 köyün ağacın i/e fshatit/pemës
të fshatit/pemës
Dhanore -e ² köye ağaca te fshati/pema
Vendore [en] -de ² köyde ağaçta në/mbi/te fshatin/pemën
Rrjedhore -den ² köyden ağaçtan nga fshati/pema
Instrumentale [en] -le ² köyle ağaçla me fshatin/pemën

Shënuesi i kallëzores përdoret vetëm për kundrinat e shquara; krahaso (bir) ağaç gördük «pamë një pemë» me ağacı gördük «pamë pemën».[q] Shënuesi i shumës -ler ² përgjithësisht nuk përdoret kur nënkuptohet një klasë apo kategori: ağaç gördük mund të nënkuptojë njëlloj «pamë pemë [teksa ecnim nëpër pyll]» — në kundërshtim me ağaçları gördük «pamë pemët [në fjalë]».[nevojitet citimi]

Shembulli i lakimit të ağaç ilustron dy veçori të rëndësishme të fonologjisë turke: asimilimin e bashkëtingëlloreve në prapashtesa (ağaçtan, ağaçta) dhe zëshmërinë e bashkëtingëlloreve të fundit para zanoreve (ağacın, ağaca, ağacı).[nevojitet citimi]

Përveç kësaj, emrat mund të marrin prapashtesa që caktojnë vetën: për shembull -imiz 4, «ynë». Me shtimin e kopulës turke [en] (për shembull -im 4, «jam»), mund të formohen fjali të plota. Grimca pyetëse [en] mi 4 vjen menjëherë pas fjalës që pyetet dhe ndjek gjithashtu harmoninë e zanoreve: köye mi? «[po shkon] te fshati?», ağaç mı? «[a është] pemë?».[nevojitet citimi]

Turqisht Shqip
ev shtëpia
evler shtëpitë
evin shtëpia jote (njëj.)
eviniz shtëpia juaj (shumës/formale)
evim shtëpia ime
evimde në shtëpinë time
evlerinizin e shtëpive tuaja
evlerinizden nga shtëpitë tuaja
evlerinizdendi (ai/ajo) ishte nga shtëpitë tuaja
evlerinizdenmiş (ai/ajo) ishte (me sa duket/thuhet se ishte) nga shtëpitë tuaja
Evinizdeyim. Jam në shtëpinë tuaj.
Evinizdeymişim. Kam qenë (me sa duket) në shtëpinë tuaj.
Evinizde miyim? A jam në shtëpinë tuaj?

Përemrat vetorë

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Përemrat vetorë të turqishtes në rasën emërore janë ben (vet. I njëjës), sen (vet. II njëjës), o (vet. III njëjës), biz (vet. I shumës), siz (vet. II shumës, ose II e sjellshme) dhe onlar (vet. III shumës). Ata zgjedhohen rregullisht, me disa përjashtime: benim (vet. I njëjës, gjinore); bizim (vet. I shumës, gjinore); bana (vet. I njëjës, dhanore); sana (vet. II njëjës, dhanore); dhe format e zhdrejta të o përdorin rrënjën on. Siç u përmend më parë, të gjithë përemrat dëftorë të numrit njëjës dhe përemrat vetorë marrin rasën gjinore kur u shtohet ile: benimle (vet. I njëjës, instrumentale), bizimle (vet. I shumës, instrumentale); por onunla (vet. III njëjës, instrumentale), onlarla (vet. III shumës, instrumentale). Të gjithë përemrat e tjerë (kthyesori kendi etj.) zgjedhohen rregullisht.[nevojitet citimi]

Togfjalëshat emërorë (tamlama)

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Dy emra, ose grupe emrash, mund të bashkohen në njërën nga dy mënyrat:

  • togu i shquar (shprehës i zotërimit) (belirtili tamlama). P.sh. Türkiye'nin sesi «zëri i Turqisë (stacion radiofonik)»: zëri që i takon Turqisë. Këtu marrëdhënia shprehet me mbaresën e gjinores -in4 të shtuar te emri i parë; emri i dytë ka prprapashtesën e vetës së tretë të zotërimit -(s)i4.
  • togu i pashquar (cilësues) (belirtisiz tamlama). P.sh. Türkiye Cumhuriyeti «Turqi-Republikë[r] = Republika e Turqisë»: jo republika që i takon Turqisë, por Republika që është Turqia. Këtu emri i parë nuk ka mbaresë; por emri i dytë ka mbaresën (s)i4, e njëjtë me atë të togjeve të shquar.[nevojitet citimi]

Tabela e mëposhtme ilustron këto parime.[52]: 41–47  Në disa raste, përbërësit e togjeve janë vetë toga; për qartësi këto toga ndihmëse janë shënuar me [kllapa katrore]. Prapashtesat që marrin pjesë në lidhje janë të nënvizuara. Nëse grupi i dytë i emrave kishte tashmë një prapashtesë zotërimi (sepse është vetë një tog), nuk shtohet asnjë prapashtesë tjetër.

Emra dhe grupe emrash të lidhura
I shquar (shprehës i zotërimit)I pashquar (cilësues)PlotësoriKuptimi
kimseninyanıtıpërgjigjja e askujt
"kimse"yanıtıpërgjigjja «askush»
Atatürk'ünevishtëpia e Ataturkut
AtatürkBulvarıBulevardi Ataturk [en] (emërtuar sipas Ataturkut, jo në pronësi të tij)
Orhan'ınadıemri i Orhanit
"Orhan"adıemri «Orhan»
rsessizibashkëtingëllorja r
[r sessizi]ninsöylenişishqiptimi i bashkëtingëllores r
Türk[Dil Kurumu]Shoqata e Gjuhës Turke
[Türk Dili]DergisiRevista e Gjuhës Turke
Ford[aile arabası]makina familjare Ford
Ford'un[aile arabası]makina familjare e (z.) Ford
[Ford ailesi]ninarabasımakina e familjes Ford[s]
Ankara[Kız Lisesi][t]Gjimnazi i Vajzave i Ankarasë
[yıl sonu]sınavlarıprovimet e fundvitit
Bulgaristan'ın[İstanbul Başkonsolosluğu]Konsullata e Përgjithshme e Bullgarisë në Stamboll (e vendosur në Stamboll, por në pronësi të Bullgarisë)
[ [İstanbul Üniversitesi] [Edebiyat Fakültesi] ][ [Türk Edebiyatı] Profesörü]Profesor i Letërsisë Turke në Fakultetin e Letërsisë të Universitetit të Stambollit
ne oldumdelisi«ç'u bëra!»[u] i çmendur = parvenyu që mban veten me rëndësi

Siç e tregon shembulli i fundit, shprehja cilësuese mund të jetë një fjali emërore (substantivale) dhe jo një emër a grup emrash.[v]

Ekziston një mënyrë e tretë lidhjeje të emrave, ku asnjëri nga dy emrat nuk merr prapashtesa (takısız tamlama). Megjithatë, në këtë rast emri i parë vepron si mbiemër,[70] p.sh. Demir kapı (portë hekuri), elma yanak («faqe molle», d.m.th. faqe e kuqe), kömür göz («sy qymyri», d.m.th. sy i zi) :

Mbiemrat janë të vështirë për t'u dalluar nga emrat, pasi shumica dërrmuese e tyre mund të marrin të njëjtën morfologji që marrin emrat. Për shembull, büyük («i madh, i vjetër») mund të bëhet büyüklerim («të vjetërit e mi»). Përjashtimi i vetëm i madh janë ata që formohen me prapashtesat -si, -(i)msi, -(i)mtrak, prapashtesën nisba [en] -î me prejardhje nga arabishtja, -ane dhe -varî me prejardhje nga persishtja, si dhe disa huazime më të reja si demokratik («demokratik») dhe kültürel («kulturor»).

Mbiemrat vijnë gjithmonë para emrave të tyre, me dy përjashtime:

  • Fjalët kare («katror») dhe küp («kub») pasojnë emrat e njësive, si te bir metre küp ose bir metreküp («një metër kub»).
  • merhum («i ndjeri») mund të vijë pas emrit të të ndjerit, duke ndjekur përdorimin në arabisht.

Krahasimi i mbiemrave realizohet duke vendosur emrin me të cilin bëhet krahasimi në rasën çuese: ağır («i rëndë»), kurşundan ağır («më i rëndë se plumbi»). Konstruksioni më pak … se realizohet duke vendosur az («pak») ndërmjet emrit dhe mbiemrit: kurşundan az ağır. daha («më») mund të shtohet për theksim: kurşundan daha ağır, kurşundan daha az ağır. Megjithatë, daha është i domosdoshëm kur nuk ka emër me të cilin bëhet krahasimi: bu çekiç daha ucuz, öteki daha sağlam («ky çekiç është më i lirë, tjetri është më i fortë»).

Shkalla sipërore shprehet përmes ndajfoljes en («më i/më e»): en az verimli toprak («toka më pak pjellore»).

Disa mbiemra mund të formojnë forma intensive me përsëritje [en], ku rrokja e parë shtohet si parashtesë para fjalës, me shkronjat m, p, n, s që zëvendësojnë bashkëtingëlloren përfundimtare të saj, nëse ekziston. Parashtesa merr edhe theksin e fjalës.

  • açık («i hapur») → apaçık («i qartë, i dukshëm, krejtësisht i qartë»)
  • başka («i ndryshëm») → bambaşka («krejtësisht i ndryshëm»)
  • kara («i zi») → kapkara («i zi si qymyri»)[52]: 50–53 

Ekzistenca dhe mungesa shprehen përmes mbiemrave var («ekzistues») dhe yok («joekzistues»), që i përgjigjen anglishtes there is/are dhe there is/are not (shqip: «ka» dhe «nuk ka»).

  • Köşede bir kahve var. («Në qoshe ka një kafene.»)
  • Bu köyde postane var mı? («A ka postë në këtë fshat?»)

Pyetjet si ajo më sipër përgjigjen thjesht me var ose yok.

Zotërimi shprehet gjithashtu përmes këtyre fjalëve, ku kryefjala e foljes angleze have vihet në rasën gjinore:

  • Mehmet'in parası var. («Mehmeti ka para.»)[w][52]: 144–145 

Kopula *imek,[x] që i përgjigjet foljes angleze to be («jam»), zakonisht lihet jashtë [en] në të folurën joformale në fjali të formës «A = B» (ku A është në vetën e tretë), megjithëse përdoret për këtë qëllim në të folurën ose shkrimin formal. Në të folurën joformale, kopula përdoret në vend të kësaj për të shënuar supozim, theksim, siguri ose besim.

Zgjedhimi i kopulës
NumriVetëMbaresa
Njëjës I pari -im
I dyti -sin
I treti (-dir/tir)
Shumës I pari -iz
I dyti -siniz
I treti (-dir/tir)ler
Kopula në të folurën joformale
Turqisht Shqip
Belge kasada. Dokumenti është në kasafortë.
Belge kasadadır. Dokumenti është me siguri në kasafortë, duhet të jetë në kasafortë.
(më e rrallë, siguri) Dokumenti është në kasafortë.

Përdorime të tjera të kopulës në të folurën joformale janë kur

  • kallëzuesi është fjali relative
  • kryefjala është një përemër i kuptueshëm nga konteksti
  • kryefjala është një emër që vjen pas kallëzuesit
  • kryefjala është një togfjalësh që përmban një paspozitë, dhe kallëzuesi futet me ki («që»).
Bundan dolayıdır ki gitmedim. («Për shkak të kësaj është që nuk shkova.»)

Vetëm në këtë situatë të fundit kopula është rreptësisht e domosdoshme.[52]: 93–94 

Kopula mohohet duke u shtuar si prapashtesë në fund të ndajfoljes değil («jo»).[52]: 100 

Foljet turke tregojnë vetën. Ato mund të bëhen mohore, potenciale ("mund") ose jopotenciale ("nuk mund"). Përveç kësaj, foljet turke shprehin kohën (e tashme, e shkuar, e ardhme dhe aoristi), mënyrën (kushtore, urdhërore, përfundimore, detyruese dhe dëshirore) dhe aspektin. Prapashtesa përfundimore -miş4 interpretohet gjithashtu si dëshmori e drejtpërdrejtë [en][72] ose si habitore.[73] Mohimi shprehet me prapashtesën -me²- menjëherë pas rrënjës.

Turqisht Shqip
gel- (të) vish
gelebil- (të) mund të vish
gelme- mos (të) vish
geleme- (të) mos mund të vish
gelememiş Me sa duket nuk ka mundur të vijë
gelebilecek ai/ajo do të mund të vijë
gelmeyebilir ai/ajo mund (ndoshta) të mos vijë
gelemeyebilir ai/ajo mund (ndoshta) të mos jetë në gjendje të vijë
gelebilirsen nëse mund të vish
gelinir (pësore) vihet, njerëzit vijnë
gelebilmeliydin duhej të kishe qenë në gjendje të vije
gelebilseydin sikur të kishe mundur të vije
gelmeliydin duhej të kishe ardhur

(Për thjeshtësi, termi "kohë" përdoret këtu kudo, megjithëse për disa forma termi "aspekt" ose "mënyrë" mund të jetë më i përshtatshëm.) Në turqisht ka nëntë kohë të thjeshta dhe 20 kohë të përbëra. Nëntë kohët e thjeshta janë: e kryera e thjeshtë (di'li geçmiş), e kryera përfundimore (miş'li geçmiş), e tashmja e vazhdueshme, e tashmja e thjeshtë (aoristi), e ardhmja, dëshirorja, lidhorja [en], detyruesja ("duhet") dhe urdhërorja.[74] Ekzistojnë tri grupe formash të përbëra. "Tregimi" (hikaye) është e shkuara e dëshmuar e formave të mësipërme (përveç urdhërores), "referimi" (rivayet) është e shkuara e padëshmuar e formave të mësipërme (përveç të kryerës së thjeshtë dhe urdhërores), kurse "kushtorja" (koşul) është forma kushtore e pesë kohëve të para themelore.[75] Në shembullin më poshtë tregohet vetë e dytë njëjës e foljes gitmek ("shkoj"), me rrënjë gid-/git-.

Shqip e formës themelore Koha themelore Tregimi (hikâye/remember) Referimi (rivayet/notice) Kushtorja (koşul/if)
ti shkovegittingittiydin–gittiysen
ti ke shkuargitmişsingitmiştingitmişmişsingitmişsen
ti po shkongidiyorsungidiyordungidiyormuşsungidiyorsan
ti (shkon) zakonishtgidersingiderdingidermişsingidersen
ti do të shkoshgideceksingidecektingidecekmişsingideceksen
sikur të shkoje tigitsengitseydingitseymişsin–
qofsh në shkofshgidesingideydingideymişsin–
ti duhet të shkoshgitmelisingitmeliydingitmeliymişsin–
shko! (urdhërore)git–––

Ekzistojnë edhe të ashtuquajturat folje të kombinuara, të cilat krijohen duke i shtuar prapashtesë disa rrënjë foljesh (si bil ose ver) rrënjës origjinale të një foljeje. Bil është prapashtesa e mënyrës së mjaftueshmërisë. Ajo është ekuivalente me foljet ndihmëse shqipe "në gjendje të", "mund" ose "lejohet". Ver është prapashtesa e mënyrës së shpejtësisë, kal e mënyrës së vazhdimësisë dhe yaz e mënyrës së afrimit ("pothuajse").[76] Kështu, ndërsa gittin do të thotë "ti shkove", gidebildin do të thotë "ti mundje të shkosh" dhe gidiverdin do të thotë "ti shkove shpejt". Kohët e foljeve të kombinuara formohen në të njëjtën mënyrë si për foljet e thjeshta.

Foljet atributive (pjesoret)

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Foljet turke kanë forma atributive [en], përfshirë format e së tashmes,[y] të ngjashme me pjesoren e tashme [en] të anglishtes (me mbaresën -en2); të ardhmes (-ecek2); kohës së shkuar indirekte/përfundimtare (-miş4); dhe aoristit (-er2 ose -ir4).

Funksioni më i rëndësishëm i disa prej këtyre foljeve atributive është formimi i togfjalëshave përcaktues që janë ekuivalentë me fjalitë relative [en] të gjetura në shumicën e gjuhëve evropiane. Kryefjala e foljes në formën -en2 është (ndoshta në mënyrë të nënkuptuar) në vetën e tretë (ai/ajo/ata/ato); kjo formë, kur përdoret në një togfjalësh përcaktues, nuk ndryshon sipas numrit. Format e tjera atributive të përdorura në këto ndërtime janë e ardhmja (-ecek2) dhe një formë më e vjetër (-dik4), që mbulon si kuptimin e së tashmes, ashtu edhe të së shkuarës.[z] Këto dy forma marrin «mbaresa vetore», që kanë të njëjtën trajtë me prprapashtesat e pronësisë [en], por tregojnë vetën dhe ndoshta numrin e kryefjalës së foljes atributive; për shembull, yediğim do të thotë «atë që unë ha», yediğin do të thotë «atë që ti ha», e kështu me radhë. Përdorimi i këtyre «pjesoreve vetore ose relative» ilustrohet në tabelën e mëposhtme, ku shembujt paraqiten sipas rasës gramatikore që do të shihej në fjalinë relative ekuivalente në anglisht.[aa]

Ekuivalenti në anglisht Shembull
Rasa e përemrit relativ Përemri
Emërore who, which/that (që) şimdi konuşan adam — tani duke folur njeri — «burri që po flet tani»
Gjinore whose (nom.) (i cili / e cila) babası şimdi konuşan adam — babai-i tani duke folur njeri — «burri babai i të cilit po flet tani»
whose (acc.) (të cilit) babasını dün gördüğüm adam — babanë-e dje parë-im njeri — «burri babanë e të cilit e pashë dje»
at whose (te të cilët) resimlerine baktığımız ressam — fotografitë-e-tij-te shikuar-ynë piktor — «piktori te fotografitë e të cilit shikuam»
of which (e të cilit) muhtarı seçildiği köy — kryetari-i zgjedhur-ai fshat — «fshati kryetar i të cilit u zgjodh ai»
of which (e të cilit) muhtarı seçilmek istediği köy — «fshati kryetar i të cilit dëshiron të zgjidhet»
Rasat e tjera (përfshirë parafjalët) whom, which (të cilin) yazdığım mektup — shkruar-im letër — «letra (që) shkrova»
from which (nga e cila) çıktığımız kapı — dalë-ne derë — «dera nga e cila dolëm»
on which (me të cilën) geldikleri vapur — ardhur-ata anije — «anija me të cilën erdhën»
which + fjali nënrenditëse yaklaştığını anladığı hapishane günleri — afrohen-e kuptuar-ai burg ditët-e — «ditët e burgut që e kuptoi se po afroheshin»[ab][ac]

Botimi i fundit i vitit 2011 i Güncel Türkçe Sözlük (Fjalori i Tanishëm Turk), fjalorit zyrtar të gjuhës turke i botuar nga Shoqata e Gjuhës Turke [en], përmban 117.000 fjalë të organizuara në 93.000 zëra.[77][78]

Origjina e fjalëve

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Origjina e fjalorit të gjuhës turke[79]
  1. Gjuhët turkike (86.6%)
  2. Arabishtja (5.81%)
  3. Frëngjishtja (4.73%)
  4. Persishtja (1.22%)
  5. Italishtja (0.57%)
  6. Anglishtja (0.43%)
  7. Greqishtja (0.36%)
  8. Latinishtja (0.13%)
  9. Other (0.16%)

Rreth 86% e fjalorit të gjuhës turke është me origjinë turkike. Pjesa më e madhe e fjalorit bazë dhe e fjalëve më të përdorura në gjuhën turke, përfshirë ato që fëmijët i mësojnë të parat kur fillojnë të flasin, rrjedhin nga gjuhët turkike. Megjithatë, fjalori turk përmban një numër të konsiderueshëm huazimesh nga gjuhë të tjera, ku rreth 14% e fjalëve turke janë me origjinë të huaj. Sipas Shoqatës së Gjuhës Turke, 6.463 prej këtyre fjalëve të huaja vijnë nga arabishtja, 4.974 nga frëngjishtja, 1.374 nga persishtja, 632 nga italishtja, 538 nga anglishtja, 399 nga greqishtja dhe 147 nga latinishtja.[80]

Në gjuhën turke ekzistojnë shumë çifte sinonimesh ku njëra fjalë është me origjinë të huaj dhe tjetra me origjinë turkike. Këto çifte janë rezultat i pasurimit të fjalorit turk me huazime nga arabishtja, persishtja dhe frëngjishtja, si dhe i reformës së gjuhës turke [en] të nisur në fillim të shekullit të 20-të, e cila synonte t'i zëvendësonte fjalët me origjinë të huaj me ekuivalente turkike.[26]

Formimi i fjalëve

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Gjuha turke përdor gjerësisht përngjitjen për të formuar fjalë të reja nga emrat dhe temat foljore. Shumica e fjalëve turke rrjedhin nga shtimi i prapashtesave derivative te një bashkësi relativisht e vogël e fjalorit bazë.[81]

Gjuha turke ndjek disa parime kur bëhet fjalë për prapashtesimin. Shumica e prapashtesave në turqisht kanë më shumë se një formë, në varësi të zanoreve dhe bashkëtingëlloreve në rrënjë: zbatohen rregullat e harmonisë së zanoreve [en]; prapashtesat që fillojnë me bashkëtingëllore ndjekin karakterin e zëshëm ose të pazëshëm të bashkëtingëllores në njësinë e fundit të rrënjës; dhe në rastin e prapashtesave që fillojnë me zanore, mund të shtohet një bashkëtingëllore shtesë nëse rrënja mbaron me zanore, ose prapashtesa mund ta humbasë zanoren fillestare. Ekziston edhe një renditje e përcaktuar e shtimit të prapashtesave: si rregull i përgjithshëm, prapashtesat derivative paraprijnë prapashtesat fleksionale, të cilat pasohen nga klitikat [en], siç shihet në shembullin e mëposhtëm me fjalë të derivuara nga një rrënjë emërore:

Turqisht Përbërësit Shqip Kategoria e fjalës
göz göz sy Emër
gözlük göz + -lük syze Emër
gözlükçü göz + -lük + -çü optik Emër
gözlükçülük göz + -lük + -çü + -lük zanati i optikut Emër
gözlem göz + -lem / göz + -le-y-iş vëzhgim Emër
gözlemci göz + -lem + -ci vëzhgues Emër
gözle- göz + -le vëzhgo Folje (urdhërore)
gözlemek göz + -le + -mek të vëzhgosh Folje (paskajore)
gözetlemek göz + -et + -le + -mek të përgjosh nga një e çarë Folje (paskajore)

Një shembull tjetër, duke nisur nga një rrënjë foljore:

Turqisht Përbërësit Shqip Kategoria e fjalës
yat- yat- shtrihu Folje (urdhërore)
yatmak yat-mak të shtrihesh Folje (paskajore)
yatık yat- + -(ı)k i pjerrët Mbiemër
yatak yat- + -ak shtrat, vend për të fjetur Emër
yatay yat- + -ay horizontal Mbiemër
yatkın yat- + -gın i prirur për; i ndenjur (nga qëndrimi i gjatë shtrirë) Mbiemër
yatır- yat- + -(ı)r- shtrije Folje (urdhërore)
yatırmak yat- + -(ı)r-mak të shtrish dikë/diçka Folje (paskajore)
yatırım yat- + -(ı)r- + -(ı)m shtrirje; depozitë, investim Emër
yatırımcı yat- + -(ı)r- + -(ı)m + -cı depozitues, investitor Emër

Fjalë të reja formohen shpesh edhe me përbërjen [en] e dy fjalëve ekzistuese në një të re, si në gjermanisht. Fjalët e përbëra mund të jenë dy llojesh: të thjeshta dhe me (s)I. Fjalët e përbëra të thjeshta, qofshin emra apo mbiemra, janë në fakt dy fjalë të vendosura krah për krah pa shtimin e prapashtesave, për shembull fjala për të dashurën kızarkadaş (kız+arkadaş) ose për piperin e zi karabiber (kara+biber). Disa shembuj të fjalëve të përbëra jepen më poshtë:

Turqisht Shqip Fjalët përbërëse Kuptimi fjalë për fjalë
pazartesi e hënë pazar ("e diel") dhe ertesi ("pas") pas të dielës
bilgisayar kompjuter bilgi ("informacion") dhe say- ("të numërosh") numërues informacioni
gökdelen qiellgërvishtës gök ("qiell") dhe del- ("të shposh") shpues qielli
başparmak gishti i madh baş ("kryesor") dhe parmak ("gisht") gishti kryesor
önyargı paragjykim ön ("para") dhe yargı ("ndarje; gjykim") para-gjykim

Megjithatë, shumica e fjalëve të përbëra në turqisht janë fjalë të përbëra me (s)I, që do të thotë se fjala e dytë shënohet me prapashtesën pronore të vetës së 3-të. Disa shembuj të tillë jepen në tabelën më poshtë (shihni harmonisë së zanoreve [en]):

Turqisht Shqip Fjalët përbërëse Prapashtesa pronore
el çantası çantë dore el (dorë) dhe çanta (çantë) +sı
masa örtüsü mbulesë tavoline masa (tavolinë) dhe örtü (mbulesë) +sü
çay bardağı gotë çaji çay (çaj) dhe bardak (gotë) +ı (k-ja ndryshon në ğ)

Turqishtja ka një larmi të gjerë idiomash që rrjedhin nga pjesët e trupit. Ndryshe nga metaforat perëndimore që e lidhin zemrën me dashurinë, folësit e turqishtes më shpesh e konceptualizojnë zemrën (yürek (më i përdoruri nga të dy në idioma) ose kalp) si enë, bartës ose përjetues të emocioneve negative si trishtimi, mëshira, ankthi ose frika.[82] Syri përdoret njëlloj në një numër të madh idiomash. Metaforat e zakonshme për syrin përfshijnë përdorimin e tij për të përfaqësuar një ndarje ose pjesë të një objekti fizik, një vrimë ose hapësirë, një objekt dashurie, një person ose përjetues, perceptimin, urinë ose një gjendje mendore.[83]

Sistemi i shkrimit

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Ataturku duke ia prezantuar popullit të Kajserit alfabetin e ri turk [en]. 20 shtator 1928. (Kopertina e revistës franceze L'Illustration)

Turqishtja shkruhet me një version të shkrimit latin, të futur në vitin 1928 nga Ataturku për të zëvendësuar alfabetin osman, një version të shkrimit persiano-arab. Alfabeti osman shënonte vetëm tri zanore të ndryshme — ā, ū dhe ī të gjata — dhe përfshinte disa bashkëtingëllore të tepërta, si variantet e z (që dallonin në arabisht, por jo në turqisht). Mungesa e zanoreve të shkurtra në shkrimin arab thuhej se e bënte atë veçanërisht të papërshtatshëm për turqishten, e cila ka tetë zanore.[51]

Reforma e shkrimit ishte një hap i rëndësishëm në reformat kulturore të kohës. Detyra e përgatitjes së alfabetit të ri dhe e zgjedhjes së ndryshimeve të nevojshme për tingujt specifikë të turqishtes iu besua një Komisioni i Gjuhës [en] të përbërë nga gjuhëtarë, akademikë dhe shkrimtarë të shquar. Futjen e alfabetit të ri turk e mbështetën qendrat e arsimit publik të hapura në mbarë vendin, bashkëpunimi me shtëpitë botuese dhe nxitja e vetë Ataturkut, i cili udhëtoi nëpër vend duke ua mësuar shkronjat e reja njerëzve.[84] Si rezultat, pati një rritje dramatike të shkallës së shkrim-leximit nga nivelet e saj fillestare, para-moderne.[85]

Alfabeti latin iu aplikua gjuhës turke për qëllime arsimore edhe para reformës së shekullit të 20-të. Shembuj përfshijnë një fjalor latinisht–shqip të vitit 1635 nga Frang Bardhi, i cili si shtojcë të veprës së tij përfshiu edhe disa fjalë të urta në gjuhën turke (p.sh. alma agatsdan irak duschamas[ad] — «Molla nuk bie larg pemës së saj»).

Turqishtja tani ka një alfabet të përshtatshëm për tingujt e gjuhës: drejtshkrimi është kryesisht fonemik, me një shkronjë që i përgjigjet çdo fonemë.[86] Shumica e shkronjave përdoren përafërsisht si në anglisht, përjashtimet kryesore janë ⟨c⟩, që shënon [dʒ] (⟨j⟩ përdoret për [ʒ] që gjendet në huazimet nga persishtja dhe gjuhët evropiane); dhe ⟨ı⟩ pa pikë, që përfaqëson [ɯ]. Si në gjermanisht, ⟨ö⟩ dhe ⟨ü⟩ përfaqësojnë [ø] dhe [y]. Shkronja ⟨ğ⟩, në princip, shënon [ɣ], por ka vetinë e zgjatjes së zanores paraprake dhe të asimilimit të çdo zanoreje pasuese. Shkronjat ⟨ş⟩ dhe ⟨ç⟩ përfaqësojnë përkatësisht [ʃ] dhe [tʃ]. Një aksent qarkor [en] shkruhet mbi zanoret e prapme [en] pas ⟨k⟩ dhe ⟨g⟩ kur këto bashkëtingëllore përfaqësojnë [c] dhe [ɟ] — pothuajse ekskluzivisht në huazimet nga arabishtja dhe persishtja.[ae][52]: 3–7 

Alfabeti turk përbëhet nga 29 shkronja (q, w, x janë hequr dhe ç, ş, ğ, ı, ö, ü janë shtuar); lista e plotë është:

a, b, c, ç, d, e, f, g, ğ, h, ı, i, j, k, l, m, n, o, ö, p, r, s, ş, t, u, ü, v, y, dhe z (Shkronja e madhe e i është İ, ndërsa e vogla e I është ı.)

Shkronjat dhe shkrimet specifike turke të përshkruara më sipër ilustrohen në këtë tabelë:

Drejtshkrimi turk Shqiptimi Kuptimi
Cağaloğlu ˈdʒaːɫoːɫu [lagje e Stambollit]
çalıştığı tʃaɫɯʃtɯː ku/që punon/punonte ai/ajo
müjde myʒˈde lajm i mirë
lazım laːˈzɯm e nevojshme
mahkûm mahˈcum i burgosur

Dostlar Beni Hatırlasın

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Dostlar Beni Hatırlasın është një poemë folklorike turke e poetit të njohur në mbarë botën dhe arshikut Âşık Veysel Şatıroğlu (1894–1973).

Ortografia turke Transkriptimi IPA Përkthimi në anglisht
Ben giderim adım kalır [bɛɲ ɟid̪e̞ɾim äd̪ɯm käɫɯɾ] Unë iki, emri im mbetet
Dostlar beni hatırlasın [d̪o̞st̪ɫäɾ be̞ni hätɯɾɫäsɯn] Le të më kujtojnë miqtë
Düğün olur bayram gelir [d̪yjyn o̞ɫuɾ bäjɾäm ɟe̞liɾ] Ka dasma, vijnë festa
Dostlar beni hatırlasın [d̪o̞st̪ɫäɾ be̞ni hätɯɾɫäsɯn] Le të më kujtojnë miqtë

Can kafeste durmaz uçar [d͡ʒäŋ käfe̞st̪e̞ d̪uɾmäz ut͡ʃäɾ] Shpirti nuk rri i mbyllur në kafaz, fluturon
Dünya bir han konan göçer [d̪ynjä biɾ häŋ ko̞näɲ ɟø̞t͡ʃɛɾ] Bota është një han, banorët ikin
Ay dolanır yıllar geçer [äj d̪o̞ɫänɯɾ jɯɫːäɾ ɟe̞t͡ʃɛɾ] Hëna sillet përqark, vitet kalojnë
Dostlar beni hatırlasın [d̪o̞st̪ɫäɾ be̞ni hätɯɾɫäsɯn] Le të më kujtojnë miqtë

Can bedenden ayrılacak [d͡ʒän be̞d̪ɛnd̪ɛn äjɾɯɫäd͡ʒäk] Shpirti do të largohet nga trupi
Tütmez baca yanmaz ocak [t̪yt̪mɛz bäd͡ʒä jänmäz o̞d͡ʒäk] Oxhaku nuk do të nxjerrë tym, vatra nuk do të ndizet
Selam olsun kucak kucak [se̞läːm o̞ɫsuŋ kud͡ʒäk kud͡ʒäk] Lamtumirë, lamtumirë të gjithëve
Dostlar beni hatırlasın [d̪o̞st̪ɫäɾ be̞ni hätɯɾɫäsɯn] Le të më kujtojnë miqtë

Açar solar türlü çiçek [ät͡ʃäɾ so̞läɾ t̪yɾly t͡ʃit͡ʃe̞k] Lule të llojeve të ndryshme çelin dhe vyshken
Kimler gülmüş kim gülecek [kimlɛɾ ɟylmyʃ kim ɟyle̞d͡ʒe̞k] Dikush ka qeshur, dikush do të qeshë
Murat yalan ölüm gerçek [muɾät jäɫän ø̞lym gɛɾt͡ʃe̞k] Dëshirat janë të rreme, vdekja është e vërtetë
Dostlar beni hatırlasın [d̪o̞st̪ɫäɾ be̞ni hätɯɾɫäsɯn] Le të më kujtojnë miqtë

Gün ikindi akşam olur [ɟyn ikindi äkʃäm o̞ɫuɾ] Mëngjesi dhe pasditja kthehen në natë
Gör ki başa neler gelir [ɟø̞ɾ ki bäʃä ne̞lɛɾ ɟe̞liɾ] Dhe njeriut gjithsesi i ndodhin shumë gjëra
Veysel gider adı kalır [ve̞jsɛl ɟidɛɾ äd̪ɯ käɫɯɾ] Vejseli ikën, emri i tij mbetet
Dostlar beni hatırlasın [d̪o̞st̪ɫäɾ be̞ni hätɯɾɫäsɯn] Le të më kujtojnë miqtë

İnsan Hakları Evrensel Bildirisi

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Shqiptimi në turqisht

Neni 1 i Deklaratës Universale të të Drejtave të Njeriut në turqisht:

Bütün insanlar hür, haysiyet ve haklar bakımından eşit doğarlar. Akıl ve vicdana sahiptirler ve birbirlerine karşı kardeşlik zihniyeti ile hareket etmelidirler.

Neni 1 i Deklaratës Universale të të Drejtave të Njeriut në anglisht:

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.

Transkriptimi në Alfabetin Fonetik Ndërkombëtar:

[byˈt̪ʰyn̪ in̪s̪än̪ˈɫ̪äɾ̞̊ hyɾ̞̊ häjs̪iˈje̞t̪ ve̞ häk̠ˈɫ̪äɾ‿bäk̠ʰɯmɯn̪ˈd̪än̪ e̞ˈʃit̪ d̪o̞.äˈɫ̪äɾ̞̊ ‖ äˈk̠ʰɯɫ̪ ve̞ vid͡ʒd̪äˈn̪ä sä(h)ipt̪ʰiɾˈl̠ɛɾ̞̊ ve̞ biɾbiɾl̠e̞ɾiˈn̪e̞ k̠ʰäɾˈʃɯ k̠ʰäɾd̪e̞ʃˈl̠ik̟ z̪ihn̪ije̞ˈt̪ʰi‿iˈl̠e̞ häɾe̞ˈk̟ʰe̞t̪ e̞t̪me̞l̠id̪iɾˈl̠ɛɾ̞̊ ‖]

Tastiera kompjuterike turke

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Gjuha turke përdor dy skema të standardizuara tastiere, të njohura si tastiera Q turke (QWERTY) dhe tastiera F turke; tastiera Q turke është më e përhapura.[87]

  1. ↑ Gjuha turke është zyrtare në guvernoratin e Kirkukut, guvernoratin e Saladinit dhe në rrethin e Kifrit.[5] Përveç kësaj, ajo është gjuhë zyrtare në njësitë administrative ku turkmenët përbëjnë një densitet të konsiderueshëm popullsie.
  2. ↑ Gjuha turke është aktualisht zyrtare në komunat e Gjilanit, Lipjanit, Mamushës, Mitrovicës, Mitrovicës Veriore, Prishtinës, Prizrenit dhe Vushtrrisë.[9]
  3. ↑ Gjuha turke është aktualisht zyrtare në Zhupë dhe në Pllasnicë.[10]
  4. ↑ Shih Lewis (2002) për një trajtim të plotë të reformës së gjuhës turke.[26]
  5. ↑ Shih Lewis (2002), faqet 2–3.[26] Për dy përkthimet e para. Për të tretin, shih Bedi Yazıcı.[29]
  6. ↑ Shih, për shembull, citimet te Cindark, Ibrahim/Aslan, Sema (2004).[35]
  7. ↑ Vetë emri TDK e ilustron këtë proces. Fjalët tetkik dhe cemiyet në emrin fillestar janë të dyja huazime arabe (ndërsa -i në fund të cemiyeti është prapashtesë pronore turke); kurum është fjalë vendëse turke, e formuar nga folja kurmak, «ngrit», «themelon».[nevojitet citimi]
  8. ↑ /g/ bëhet gjithmonë zero [en] fonetikisht, ğ, midis zanoreve përtej kufijve të morfemave.
  9. ↑ Zanorja e përfaqësuar nga ⟨ı⟩ shpesh transkriptohet edhe si ⟨ɨ⟩ në literaturën gjuhësore.
  10. ↑ Kjo nuk përfshin zanoret që kanë ardhur në kontakt me njëra-tjetrën për shkak të humbjes së /ɣ/ (⟨ğ⟩), si te soğan («qepë»).
  11. ↑ Për termat dyfish dhe katërfish, si dhe për shënimin me eksponent, shih Lewis (1953), faqet 21–22.[61]
  12. ↑ Në drejtshkrimin modern turk, apostrofi përdoret për të ndarë emrat e përveçëm nga çdo prapashtesë.
  13. ↑ Për burimin e kuptimeve të këtyre prapashtesave, shih Lewis 2001, faqet 61, 55, 62, 66, 106, 189 dhe 223.
  14. ↑ Ky seksion mbështetet fuqishëm te Lewis (2001)[52] dhe, në masë më të vogël, te Lewis (1953).[61] Vetëm referencat më të rëndësishme janë shënuar posaçërisht me shënime.
  15. ↑ «Parashtesa, e cila është me theks, modelohet sipas rrokjes së parë të mbiemrit ose ndajfoljes së thjeshtë, por me zëvendësimin e m, p, r ose s për bashkëtingëlloren e fundit të asaj rrokjeje.[52]: 55  Parashtesa ruan zanoren e parë të formës bazë dhe kështu shfaq një formë të harmonisë së zanoreve të kundërt.
  16. ↑ Kjo «fjalë e shkëlqyer» u shfaq në kohën e Bajramit, festës që shënon fundin e muajit të agjërimit.[52]: 287 
  17. ↑ Meqenëse përdoret edhe për kallëzoren e pashquar, Lewis përdor termin «rasë absolute» në vend të «emërores».[52]: 28 
  18. ↑ Lewis vë në dukje se «një grup izafet i pashquar mund të kthehet në anglishte të kuptueshme (edhe pse jo domosdoshmërisht normale) me anë të vizës ndarëse».[52]: 42 
  19. ↑ Për ndërrime të tjera të mundshme të kësaj shprehjeje, shih Lewis (2001):46.[52]
  20. ↑ «Është shumë e rëndësishme të theksohet se prapashtesa e vetës së tretë nuk përsëritet, edhe pse teorikisht mund të pritej Ankara [Kız Lisesi]si.[52]: 45 footnote 
  21. ↑ Vini re ngjashmërinë me shprehjen franceze un m'as-tu-vu «një më-ke-parë?», pra një person kotësirë dhe mendjemadh.
  22. ↑ Termi fjali substantivale është i Lewis-it.[52]: 257 
  23. ↑ Lewis vë re se përkthimi gramatikor i drejtpërdrejtë anglisht «paraja e Mehmetit ekziston» është i gabuar, duke preferuar në vend të tij analizën «paraja e tij ekziston-e Mehmetit»[52]: 145  Këtë pikëpamje ai ia atribuon Mundyt, i cili thekson se në fjalinë Mehmet'in o bankada parası var («Mehmeti ka para në atë bankë»), argumenti i o bankada është parası var, e jo thjesht parası, siç do të ishte në një ndërtim të zakonshëm me izafet.[58]: 295 
  24. ↑ Në turqishten moderne, kopula është një folje defektive [en] që rrjedh nga prototurqishtja ermek (pa lidhje me ermek të turqishtes moderne, «arrij»)[71] dhe që është thjeshtuar në formën *imek. Megjithëse përdoret nga disa gramatikanë, kjo formë nuk ka ekzistuar kurrë në të vërtetë.[52]: 93 
  25. ↑ Përkthimi konvencional i titullit të filmit Dünyayı Kurtaran Adam [en], Njeriu që shpëtoi botën, përdor kohën e shkuar. Semantikisht, megjithatë, shpëtimi i botës prej tij ndodh në të tashmen (narrative).
  26. ↑ Për një trajtim të plotë shihni Lewis (2001):163–165, 260–262.[52]
  27. ↑ Për termat pjesore vetore dhe relative shihni përkatësisht Lewis (1958):98 dhe Lewis (2001):163. Shumica e shembujve janë marrë nga Lewis (2001).[52]
  28. ↑ Ky shembull më kompleks nga romani Kar (Bora [en]) i Orhan Pamukut përmban një strukturë të ndërthurur: [që e kuptoi [po afroheshin]]. Përkthimi më i shkurtër dhe idiomatik i Maureen Freely [en] është the days in prison he knew lay ahead. Pamuk përdor drejtshkrimin hapisane.
  29. ↑ Nga këndvështrimi i gramatikës turke, yaklaştığını anladığı është plotësisht paralel me babasını gördüğüm («babanë e të cilit e pashë»), dhe për këtë arsye mund të parafrazohet si «afrimin e të cilit e kuptoi».
  30. ↑ Në drejtshkrimin modern turk: elma ağaçtan ırak düşmez.
  31. ↑ Në këto raste, aksenti qarkor jep informacion për bashkëtingëlloren paraprake dhe jo për zanoren mbi të cilën shkruhet.
  1. ↑ Karcı, Durmuş (2018), "The Effects of Language Characters and Identity of Meskhetian Turkish in Kazakhstan", Kesit Akademi Dergisi (në anglisht), 4 (13)
  2. ↑ Behnstedt, Peter (2008). "Syria". përmbledhur nga Versteegh, Kees; Eid, Mushira; Elgibali, Alaa; Woidich, Manfred; Zaborski, Andrzej (red.). Encyclopedia of Arabic Language and Linguistics (në anglisht). Vëll. 4. Brill. fq. 402. ISBN 978-90-04-14476-7.
  3. ↑ "Bosnia and Herzegovina", The European Charter for Regional Or Minority Languages: Collected Texts (në anglisht), Council of Europe, 2010, fq. 107–108, ISBN 9789287166715
  4. ↑ Trudgill, Peter; Schreier, Daniel (2006), "Greece and Cyprus / Griechenland und Zypern", përmbledhur nga Ulrich, Ammon (red.), Sociolinguistics / Soziolinguistik (në anglisht), Walter de Gruyter, fq. 1886, ISBN 3110199874
  5. 1 2 Güçlü, Yücel (2007). "Who Owns Kirkuk? The Turkoman Case". Middle East Quarterly (në anglisht): 79–86. Arkivuar nga origjinali më 2019-09-10. Article 1 of the declaration stipulated that no law, regulation, or official action could interfere with the rights outlined for the minorities. Although Arabic became the official language of Iraq, Kurdish became a corollary official language in Sulaimaniya, and both Kurdish and Turkish became official languages in Kirkuk and Kifri.
  6. 1 2 3 4 Lars Johanson (2021), Turkic (në anglisht), Cambridge University Press, ISBN 9781009038218, arkivuar nga origjinali më 2023-01-15, marrë më 2021-09-07, Turkish is the largest and most vigorous Turkic language, spoken by over 80 million people, a third of the total number of Turkic-speakers... Turkish is a recognized regional minority language in North Macedonia, Kosovo, Romania, and Iraq.
  7. ↑ "Türkmenler, Türkçe tabelalardan memnun – Son Dakika" (në turqisht). 2008-12-24. Arkivuar nga origjinali më 2020-07-09. Marrë më 2019-11-30.
  8. ↑ "Constitution of Iraq" (në anglisht).[lidhje e vdekur]
  9. ↑ "Municipal language compliance in Kosovo" (në anglisht). OSCE Minsk Group. Arkivuar nga origjinali më 2021-03-05. Marrë më 2019-11-30. Turkish language is currently official in Prizren and Mamuşa/Mamushë/Mamuša municipalities. In 2007 and 2008, the municipalities of Gjilan/Gnjilane, southern Mitrovicë/Mitrovica, Prishtinë/Priština and Vushtrri/Vučitrn also recognized Turkish as a language in official use.
  10. ↑ "Languages spoken in Macedonia – North Macedonia" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2022-01-27. Turkish is co-official in Centar Zupa and Plasnica
  11. ↑ "Romania", The European Charter for Regional Or Minority Languages: Collected Texts (në anglisht), Council of Europe, 2010, fq. 135–136, ISBN 9789287166715
  12. ↑ Balci, Bayram (2018). Islam in Central Asia and the Caucasus Since the Fall of the Soviet Union (në anglisht). Oxford University Press. fq. 36. ISBN 978-0-19-005030-6.
  13. 1 2 Boeschoten, Hendrik; Johanson, Lars; Milani, Vildan (2006). Turkic Languages in Contact (në anglisht). Otto Harrassowitz Verlag. ISBN 978-3-447-05212-2.
  14. ↑ "The Muslim Minority of Greek Thrace" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2017-07-01.
  15. ↑ "A Student Grammar of Turkish". Cambridge University Press & Assessment (në anglisht). Marrë më 2026-07-28.
  16. ↑ Aalto, P. “Iranian Contacts of the Turks in Pre-Islamic times”, te Studia Turcica, red. L. Ligeti, Budapest, 1971, f. 29–37. |language=en
  17. ↑ Benzing, J. (1953). Einführung in das Studium der altäischen Philologie und der Turkologie (në gjermanisht). Wiesbaden: Harrassowitz.
  18. ↑ Starostin, George (2016-04-05), "Altaic Languages", Oxford Research Encyclopedia of Linguistics (në anglisht), doi:10.1093/acrefore/9780199384655.013.35, ISBN 978-0-19-938465-5, marrë më 2023-07-11
  19. 1 2 Gandjeï, T. “Über die türkischen und mongolischen Elemente der persischen Dichtung der Ilchan-Zeit”, te Ural-altaische Jahrbücher 30, 1958, f. 229–31. |language=de
  20. ↑ Erdal, Marcel (mars 2004). A Grammar Of Old Turkic (në anglisht).{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  21. ↑ "A Database of Turkic Runiform Inscriptions" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2017-03-26. Marrë më 2017-03-26.
  22. ↑ Findley, Carter V. (tetor 2004). The Turks in World History (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 0-19-517726-6.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  23. ↑ Soucek, Svat (2000). A History of Inner Asia (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-65169-1.
  24. ↑ Glenny, Misha (2001). The Balkans: Nationalism, War, and the Great Powers, 1804-1999 (në anglisht). New York: Penguin. fq. 99.
  25. ↑ Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: III (në turqisht). fq. 174–175. Marrë më 2022-10-17.
  26. 1 2 3 Lewis, Geoffrey (2002). The Turkish Language Reform: A Catastrophic Success (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 0-19-925669-1.
  27. 1 2 Turkish Language Association. "Türk Dil Kurumu – Tarihçe (History of the Turkish Language Association)" (në turqisht). Arkivuar nga origjinali më 2007-03-16. Marrë më 2007-03-18.
  28. ↑ Szurek, Emmanuel (2015-02-17). Aymes, Marc (red.). Order and Compromise: Government Practices in Turkey from the Late Ottoman Empire to the Early 21st Century (në anglisht). shtëpia botuese Brill. fq. 94. ISBN 978-90-04-28985-7. Arkivuar nga origjinali më 2023-01-15. Marrë më 2021-08-03.
  29. ↑ Bedi Yazıcı. "Nutuk: Özgün metin ve çeviri (Atatürk's Speech: original text and translation)" (në turqisht). Arkivuar nga origjinali më 2007-09-28. Marrë më 2007-09-28.
  30. ↑ "Öz Türkçeleştirme Çalışmaları". Çok Bilgi (në turqisht). Arkivuar nga origjinali më 2019-07-14. Marrë më 2014-05-29.
  31. ↑ "Uçak". EtimolojiTürkçe (në turqisht). Marrë më 2026-04-21.
  32. ↑ Mütercim Asım (1799). Burhân-ı Katı Tercemesi (në turqisht). İstanbul.
  33. ↑ "Iraq". Encyclopedia Britannica (në anglisht). 2016. Arkivuar nga origjinali më 2017-10-31. Marrë më 2017-03-25.
  34. 1 2 Kurdish, Northern
  35. ↑ Deutschlandtürkisch? Arkivuar 2019-10-29 tek Wayback Machine. Institut für Deutsche Sprache, f. 3.
  36. ↑ European Commission (2006). "Special Eurobarometer 243: Europeans and their Languages (Survey)" (PDF) (në anglisht). Europa. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 2016-04-14. Marrë më 2010-02-14.
  37. ↑ Safarova, Durna (2017-02-28). "Azerbaijan Grapples With the Rise of Turkish Language". Eurasianet (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2022-10-23. Marrë më 2022-08-18.
  38. ↑ "Kosovo". Encyclopedia Britannica (në anglisht). 2016. Arkivuar nga origjinali më 2015-06-19. Marrë më 2017-03-25.
  39. ↑ "Kosovo starts using Turkish as fifth official language in documents". Daily Sabah (në anglisht). 2015-07-09. Arkivuar nga origjinali më 2017-03-26. Marrë më 2017-03-25.
  40. ↑ "Official regional languages" (në anglisht). CIA World Factbook. 2002. Arkivuar nga origjinali më 2007-06-13. Marrë më 2016-02-10.
  41. ↑ "As the E.U.'s Language Roster Swells, So Does the Burden", The New York Times (në anglisht), 2017-01-04, arkivuar nga origjinali më 2019-10-28, marrë më 2017-03-17
  42. ↑ Campbell, George (1995). "Turkish". Concise compendium of the world's languages (në anglisht). London: Routledge. fq. 547.
  43. ↑ "En iyi İstanbul Türkçesini kim konuşur?" [Kush e flet më mirë turqishten e Stambollit?]. Milliyet (në turqisht). 2012-11-18. Arkivuar nga origjinali më 2018-11-11. Marrë më 2017-12-30.
  44. ↑ Johanson, Lars (2001), Discoveries on the Turkic linguistic map (PDF) (në anglisht), Swedish Research Institute in Istanbul, arkivuar nga origjinali (PDF) më 2007-02-05, marrë më 2007-03-18
  45. ↑ Özsoy, A. Sumru; Taylan, Eser E., red. (2000). Türkçe'nin ağızları çalıştayı bildirileri [Workshop on the dialects of Turkish] (në turqisht). Universiteti Boğaziçi Yayınevi. ISBN 975-518-140-7.
  46. ↑ Akalın, Şükrü Halûk (janar 2003). "Türk Dil Kurumu'nun 2002 yılı çalışmaları (Turkish Language Association progress report for 2002)" (PDF). Türk Dili (në turqisht). 85 (613). ISSN 1301-465X. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2007-06-27. Marrë më 2007-03-18.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  47. ↑ Shashi, Shyam Singh (1992). Encyclopaedia of Humanities and Social Sciences (në anglisht). Anmol Publications. fq. 47. Arkivuar nga origjinali më 2023-01-15. Marrë më 2008-03-26.
  48. ↑ Aydıngün, Ayşegül; Harding, Çiğdem Balım; Hoover, Matthew; Kuznetsov, Igor; Swerdlow, Steve (2006), Meskhetian Turks: An Introduction to their History, Culture, and Resettelment Experiences (PDF) (në anglisht), Center for Applied Linguistics, arkivuar nga origjinali (PDF) më 2007-07-14
  49. ↑ Brendemoen, B. (1996). Phonological Aspects of Greek-Turkish Language Contact in Trabzon. Conference on Turkish in Contact, Netherlands Institute for Advanced Study (NIAS) in the Humanities and Social Sciences, Wassenaar, 5–6 February 1996 (në anglisht).
  50. ↑ Balta, Evangelia (vjeshtë 2017). "Translating Books from Greek into Turkish for the Karamanli Orthodox Christians of Anatolia (1718–1856)". International Journal of Turkish Studies (në anglisht). 23 (1–2): 20 – nëpërmjet Ebsco.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  51. 1 2 3 4 5 Zimmer, Karl; Orgun, Orhan (1999). "Turkish" ( (PDF)). Handbook of the International Phonetic Association: A guide to the use of the International Phonetic Alphabet (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press. fq. 154–158. ISBN 0-521-65236-7. Arkivuar nga origjinali më 2018-07-25. Marrë më 2015-04-12.
  52. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 Lewis, Geoffrey (2001). Turkish Grammar (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 0-19-870036-9.
  53. ↑ "Sesler ve ses uyumları "Sounds and Vowel harmony"" (në turqisht). Shoqata e Gjuhës Turke [en]. Arkivuar nga origjinali më 2012-07-28. Marrë më 2013-01-13.
  54. ↑ "Turkish Consonant Mutation". turkishbasics.com (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2018-05-02. Marrë më 2018-05-02.
  55. ↑ Petrova, Olga; Plapp, Rosemary; Ringen, Catherine; Szentgyörgyi, Szilárd (2006). "Voice and aspiration: Evidence from Russian, Hungarian, German, Swedish, and Turkish" (PDF). The Linguistic Review (në anglisht). 23 (1): 1–35. doi:10.1515/tlr.2006.001. ISSN 0167-6318. S2CID 42712078. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2018-09-08.
  56. ↑ Goksel, Asli; Kerslake, Celia (2005). Turkish: A Comprehensive Grammar (në anglisht). Routledge. fq. 24–25. ISBN 0-415-11494-2.
  57. ↑ Khalilzadeh, Amir (dimër 2010). "Vowel Harmony in Turkish". Karadeniz Araştırmaları: Balkan, Kafkas, Doğu Avrupa ve Anadolu İncelemeleri Dergisi (në anglisht). 6 (24): 141–150.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  58. 1 2 3 4 5 6 7 Mundy, C. (1957). Turkish Syntax as a System of Qualification (në anglisht). Oxford: Oxford University Press.
  59. 1 2 3 4 5 Deny, J. (1921). Grammaire de la langue turque (në frëngjisht). Paris: Éditions E. Leroux.
  60. 1 2 von Gabain, A. (1950). Alttürkische Grammatik (në gjermanisht).
  61. 1 2 3 Lewis, Geoffrey (1953). Teach Yourself Turkish (në anglisht). English Universities Press. ISBN 978-0-340-49231-4. {{cite book}}: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!)
  62. ↑ Underhill, Robert (1976). Turkish Grammar (në anglisht). Cambridge, Massachusetts: The MIT Press. fq. 25. ISBN 0-262-21006-1.
  63. ↑ Husby, Olaf. "Diagnostic use of nonword repetition for detection of language impairment among Turkish speaking minority children in Norway". Working Papers Department of Language and Communication Studies NTNV (në anglisht). 3/2006: 139–149. Arkivuar nga origjinali më 2022-10-23. Marrë më 2017-07-28 – nëpërmjet Academia.edu.
  64. 1 2 Goksel, Asli; Kerslake, Celia (2005). Turkish: A Comprehensive Grammar (në anglisht). Routledge. ISBN 0-415-11494-2.
  65. 1 2 Underhill, Robert (1976). Turkish Grammar (në anglisht). Cambridge, Massachusetts: The MIT Press. ISBN 0-262-21006-1.
  66. ↑ Thompson, Sandra (prill 1978). "Modern English from a Typological Point of View: Some Implications of the Function of Word Order". Linguistische Berlichte (në anglisht). 1978 (54): 19–35.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  67. ↑ Erguvanlı, Eser Emine (1984). The Function of Word Order in Turkish Grammar. Linguistics Vol. 106 (në anglisht). Berkeley: University of California Press. ISBN 0-520-09955-9.
  68. ↑ Kiliçasaslan, Yılmaz. "A Typological Approach to Sentence Structure in Turkish" (PDF) (në anglisht). Arkivuar (PDF) nga origjinali më 2015-05-30. Marrë më 2017-07-28.
  69. ↑ "İmlâ Kilavuzu" (në turqisht). Dilimiz.com. Arkivuar nga origjinali më 2011-10-06. Marrë më 2011-11-03.
  70. ↑ Demir, Celal (2007). "Türkiye Türkçesi Gramerlerinde İsim Tamlaması Sorunu ve Bir Tasnif Denemesi" [The Problem of Adjective in Turkish: An Attempt of Classification] (PDF). Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi [Journal of Turkish World Studies] (në turqisht). 7 (1): 27–54. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 2013-05-02. Marrë më 2013-03-29.
  71. ↑ Nişanyan, Sevan Nişanyan. "er[mek]". Nişanyan Sözlük (në turqisht). Marrë më 2026-04-27.
  72. ↑ de Haan, Ferdinand (2013). "Coding of Evidentiality". përmbledhur nga Matthew S. Dryer & Martin Haspelmath (red.). WALS Online (v2020.3) (në anglisht). Marrë më 2024-02-03.
  73. ↑ DeLancey, Scott (1997). "Mirativity: The grammatical marking of unexpected information". Linguistic Typology (në anglisht). 1: 33–52. doi:10.1515/lity.1997.1.1.33. S2CID 122264213.
  74. ↑ Göknel, Yüksel (2012). Turkish Grammar Academic Edition (në anglisht). Vivatinell. fq. 123, 125, 127, 141, 159, 167, 171, 205, 416. Arkivuar nga origjinali më 2013-05-16.
  75. ↑ "Turkish Studies Vol 7/3" (PDF) (në turqisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2013-03-13. Marrë më 2013-03-29.
  76. ↑ "Dersimiz Edebiyat Online course" (në turqisht). Dersimizedebiyat.com. Arkivuar nga origjinali më 2013-05-18. Marrë më 2013-03-29.
  77. ↑ "2011 Türkçe Sözlük yenileniyor" (në turqisht). Hürriyet. Arkivuar nga origjinali më 2022-12-06. Marrë më 2016-05-07.
  78. ↑ "Güncel Türkçe Sözlük" (në turqisht). Shoqata e Gjuhës Turke. 2005. Arkivuar nga origjinali më 2007-03-12. Marrë më 2007-03-21.
  79. ↑ Ali, Çiçek (2011). "TÜRKÇENİN SON YÜZYILDAKİ DEĞİŞİM SÜRECİ ÜZERİNE BİR İNCELEME". Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi (në turqisht): 165.
  80. ↑ Türk Dil Kurumu (2005). Türkçe Sözlük (në turqisht) (bot. 10). Ankara: Türk Dil Kurumu. Arkivuar nga origjinali më 2011-09-29.
  81. ↑ Goksel, Asli; Kerslake, Celia (2005). Turkish: A Comprehensive Grammar (në anglisht). Routledge. fq. 43–48. ISBN 0-415-11494-2.
  82. ↑ Baş, Melike (2017). "The metaphoric conceptualization of emotion through heart idioms in Turkish". Cognitive Semiotics (në anglisht). 20 (2): 121–139. doi:10.1515/cogsem-2017-0006. Marrë më 2026-04-21.
  83. ↑ Baş, Melike (2022). Baş, Melike; Kraska-Szlenk, Iwona (red.). Embodiment in Cross-Linguistic Studies The 'Eye' (në anglisht). Brill. fq. 70–92. Marrë më 2026-04-21.
  84. ↑ Dilaçar, Agop (1977). "Atatürk ve Yazım". Türk Dili (në turqisht). 35 (307). ISSN 1301-465X. Arkivuar nga origjinali më 2007-02-14. Marrë më 2007-03-19.
  85. ↑ Coulmas, Florian (1989). Writing Systems of the World (në anglisht). Blackwell Publishers Ltd, Oxford. fq. 243–244. ISBN 0-631-18028-1.
  86. ↑ Celia Kerslake; Asli Goksel (2014-06-11). Turkish: An Essential Grammar (në anglisht). Routledge. fq. 12. ISBN 978-1-134-04218-0. Arkivuar nga origjinali më 2023-01-15. Marrë më 2018-06-11.
  87. ↑ TurkishClass101.com (2020-10-16). "Turkish Keyboard: How to Install and Type in Turkish". TurkishClass101.com Blog (në anglisht). Marrë më 2026-02-07.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Emra shifrorë: lista e autorëve (lidhja)
  • Bazin, Louis (1975). "Turcs et Sogdiens: Les Enseignements de L'Inscription de Bugut (Mongolie), Mélanges Linguistiques Offerts à Émile Benveniste". Collection Linguistique, Publiée Par la Société de Linguistique de Paris (në frëngjisht) (LXX): 37–45.
  • Encyclopaedia Britannica, Expo 70 Edition Vol 12 (në anglisht). William Benton. 1970.
  • Ergin, Muharrem (1980). Orhun Abideleri (në turqisht). Boğaziçi Yayınları. ISBN 0-19-517726-6.
  • Ishjatms, N. (tetor 1996). "Nomads In Eastern Central Asia". History of civilizations of Central Asia (në anglisht). Vëll. 2. UNESCO Publishing. ISBN 92-3-102846-4.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  • Vaux, Bert (2001). "Hemshinli: The Forgotten Black Sea Armenians" (PDF) (në anglisht). Universiteti i Harvardit. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2007-03-15. Marrë më 2007-04-24.

Burime në internet

Lexim i mëtejshëm

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
  • Eyüboğlu, İsmet Zeki (1991). Türk Dilinin Etimoloji Sözlüğü (Fjalori etimologjik i gjuhës turke) (në turqisht). Sosyal Yayınları, İstanbul. ISBN 978975-7384-72-4.
  • Özel, Sevgi; Haldun Özen; Ali Püsküllüoğlu, red. (1986). Atatürk'ün Türk Dil Kurumu ve Sonrası (Shoqata e Gjuhës Turke e Ataturkut dhe trashëgimia e saj) (në turqisht). Bilgi Yayınevi, Ankara. OCLC 18836678.
  • Püsküllüoğlu, Ali (2004). Arkadaş Türkçe Sözlük (Fjalori turk Arkadaş) (në turqisht). Arkadaş Yayınevi, Ankara. ISBN 975-509-053-3.
  • Rezvani, B. «Türkçe Mi: Türkçe’deki İrani (Farsca, Dimilce, Kurmançca) Orijinli kelimeler Sözlüğü» [titulli në turqisht, përafërsisht: A është turke? Fjalor etimologjik i fjalëve me origjinë iraniane (persisht, zazaki dhe kurdishte kurmanxhi)]. (2006).

Lidhje të jashtme

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]