Hâcib
Hâcib ( Arapça: الحاجب, Arapça telaffuz: [æl ˈħæːdʒib] Erken İslam dünyasında, saray görevlisi (vezir) sıfatıyla görev yapan ve çeşitli işlevleri yerine getirmek üzere evrimleşen bu makam, genellikle başbakanlık görevini üstlenmiş veya diktatörlük yetkilerine sahip olmuştur. Bu makam Emevi Halifeliği döneminde ortaya çıkmış, ancak daha istikrarlı bir yapıya sahip olan Abbâsîler sarayında nüfuz ve prestij kazanmış ve vezir ile birlikte devletin en üst düzey makamlarından biri olarak kabul edilmiştir. İlk halifeliklerden itibaren bu makam Müslüman egemenliği altındaki diğer bölgelere de yayılmıştır: Endülüs'te hâcib her zaman vezirden üstün konumdaydı ve 10. yüzyıla gelindiğinde fiili bir şansölye olarak muazzam bir güce sahip olmuştu; doğu hanedanlıklarında, Sâmânîler, Büveyhîler ve Gazneliler döneminde, bu unvan ağırlıklı olarak askeri bir rol üstlenmiş; Selçuklular, İlhanlılar ve Timur İmparatorluğu döneminde saray görevlisi rolüne geri dönmüş; Fâtımî Mısır'ında, sâhib el-bâb ('Kapı Efendisi') veya hajib al-hujjab ('zâhyaların zâhyası, baş zâhya') olarak adlandırılan baş hâcib da önemli bir görevliydi; Memlûk Devleti döneminde ise önemli yargısal görevler üstlendiler.
Kökeni
[değiştir | kaynağı değiştir]Bu makamın kökeni, kapı bekçiliğinin (ḥicâba, "gizleme") Arap hane halkının kölelerinin (Mevâlî, tekil mevlâ) görevlerinden biri olduğu İslam öncesi Arabistan'a dayanmaktadır.[1] Modern bilim insanları geleneksel olarak saray ortamındaki hâcib makamını Emevi Halifeliği'nin (661-750) bir yeniliği olarak kabul etmişlerdir,[2] ancak gerçekte bu makam, İslam öncesi Gassânî ve Lahmî kralları, Muhammed, Secah, çeşitli erken dönem Müslüman eyalet valileri ve siyasi şahsiyetler, Hasan bin Ali ve Abdullah bin Zübeyr gibi tüm erken dönem halifeler ve halife karşıtları da dahil olmak üzere kaynaklarda yaygın olarak belgelenmiştir.[1] Ancak Arap tarih yazımında, bu makamın varlığı genellikle gizlenir veya örtük bir şekilde ifade edilir, zira bu makam, güçlü eşitlikçi eğilimleri olan erken Müslüman toplumunda pek saygı görmüyordu.[1]
Gerçekten de, yöneticinin yönetilenlerden ayrılmaya başladığı ve büyük ölçüde Sasanî Pers uygulamalarından ödünç alınan giderek daha ayrıntılı bir törenle çevrelendiği erken Müslüman fetihlerinden sonra Müslüman toplumunun konsolidasyon ve tabakalaşma sürecinin bir parçası olarak hicâb resmileşmiştir.[1]
Emevi ve Abbasi halifelikleri
[değiştir | kaynağı değiştir]Emevîler ve erken Abbâsîler dönemlerinde, 9. yüzyılın başlarına kadar hâciblik makamı büyük ölçüde mevâlî kökenli kişiler tarafından üstlenilmiştir.[1][2] Bu dönemde hâcib, saray hiyerarşisinde Arap aristokrasisinin ve devletin önde gelen yüksek rütbeli görevlilerinin altında yer almaktaydı.[1][2] Hâcibin temel görevleri, halifenin huzurunda gerçekleştirilen toplantı ve kabulleri düzenlemek, bunların işleyişini denetlemek, ziyaretçilerin halifenin huzuruna çıkışını sağlamak ve saray törenlerini yönetmekti.[2] Bunun yanı sıra saray personelinin idaresinden de sorumlu olan hâcib, halifenin yakın ve güvenilir görevlilerinden biri olarak zaman zaman hükümdarın muhalif veya sakıncalı gördüğü kişilerin ortadan kaldırılması gibi özel görevlerle de görevlendirilebilirdi.[2]
Abbasilerin yükselişiyle birlikte, çoğu zaman çok mütevazı kökenlerine rağmen, mevâlîler sarayda prestij kazandılar.[2] Vezirin hükümet başı olarak atanmasıyla bir tür güçler ayrılığı ortaya çıkmıştır, burada genellikle sekreter sınıfından seçilen vezir idari işlerin başındayken, hâcib saray işlerini kontrol ediyordu.[1] Bu iki makamın sahipleri genellikle yönetimin kontrolü için rekabet ederdi; bu nedenle, daha önce bu makamı elinde bulunduran rakiplerinin görevden alınmasının ardından, Hâcib el-Rabi' ibn Yunus ve oğlu Fazl bin Rebî her ikisi de vezir oldular. Bu bölünme ve iki makam arasındaki rekabet, hâcib makamının "bürokratik vezirinkinden, geçmişinden, eğitiminden ve çıkarlarından belirgin şekilde farklı" Türk köle askerler (Gulâm, tekil ghulam) atanmaya başlandığı " Sâmerrâ dönemi" sürecinde daha da güçlendi.[1][2] Halife Mütevekkil döneminde, Halife bir vezir atamadığı için Türk hâcib İnak başbakan olarak görev yaptı.[2]
9. yüzyılın sonlarında, vezirin konumu güçlenmiştir; makamın yetkileri daha da resmileşmiş ve vezir, son derece uzmanlaşmış bir sekreterya sınıfı tarafından desteklenen sivil yönetimin başı olarak ortaya çıkmıştır. Ordunun başkomutanı da otorite için bir başka rakip olarak ortaya çıkmıştır.[2] Ancak, hâcib özellikle saray darbeleri sırasında güçlü bir yetkili olarak kalmıştır, zira halifenin muhafızlarının bir kısmını, özellikle de Maṣāffiyya'yı kontrol ediyordu.[2] [Muktedir (h. 908-932) yılları arasında, hâcib Nasr el-Kuşuri, 908-929 yılları arasında kesintisiz olarak görevini sürdürdüğü için önemli bir güç simsarı haline gelmiştir; oysa bu dönemde vezirler hızla değişiyordu. Çeşitli vezirlerin seçilmesinde rol oynamasının yanı sıra, görevden alındıklarında tutuklanmalarından da sorumluydu.[2]
929 yılından sonra başkomutanlıklar vezirlerin yerini alarak iktidara geldiler ve hükümete hakim olmaya başladılar; böylece artık daha askeri bir karaktere bürünmüş olan hâciblerin başlıca rakipleri oldular. Böylece hâcib Yakut, başkomutan Mu'nis el-Muzaffar ile olan rekabetinde oğlu Muhammed ibn Yaqut'u sahib el-şurta olarak atamıştır; ancak daha sonra ikisi de Mu'nis el-Muzaffar'ın ısrarı üzerine görevden alınmıştır.[3] Kahir döneminde (h. 932-934) Hâcib İbn Yalbak, halifeye Şii yanlısı inançlarını dayatmaya çalışan bir askerdi.[3] Râzî döneminde Muhammed bin Yakut, Hâcib ve başkomutanlık görevlerini birleştirerek yeniden iktidara gelmiştir; ancak Bağdat'taki baskın konumlarına rağmen, mali kaynak yetersizliği, hâcibin gelir kaynaklarını kontrol eden eyalet valileriyle rekabet edememesine yol açmıştır. Böylece 936 yılında İbn Râik Emîrü’l ümerâ olarak seçilmiş ve halifeliğin fiili yöneticisi olmuştur.[3] İktidar mücadelesini kaybeden saray görevlilerine, unvanlarında bir artışla tazminat ödenmiştir: 941'den itibaren baş saray görevlisi, hâcib el-hucab ("saray görevlilerinin saray görevlisi") olarak biliniyordu.[3]
Endülüs
[değiştir | kaynağı değiştir]Emevi Kurtuba Emirliği'nde ve ardından gelen Kurtuba Halifeliği'nde, hâcib, başından itibaren devletin en kıdemli bakanı olmuş ve kendi sarayının (meclis) başında, dilekçe sahiplerini ve elçileri kabul ediyordu.[3][4] Hâcib, emir veya halifenin baş yardımcısı ve idarenin başıydı; idarenin bölündüğü üç ana dalı denetliyordu: kraliyet sarayı, şansölyelik ve maliye departmanı.[3] Bu görevi üstlenenlerin birçoğu aynı zamanda ordulara da komuta ediyordu.[5] İslam Doğusu'nun aksine, vezir unvanı, çeşitli konulardan sorumlu ve hâcibe bağlı olan alt rütbeli danışmanlara verilirdi; hâcib neredeyse her zaman vezirler arasından seçilirdi.[3][5] Birçok sıradan hâcib, kapı bekçiliği ve saray törenlerinin yönetimi görevleriyle görevlendirilmişti.[1]
Önemli hâciblerden biri, I. Hişâm'ın (h. 788-796) ardışık I. Hakem (h. 796-822) ve II. Abdurrahman (h. 822-852) saltanat dönemlerinde bu görevde bulunan Abdülkerim bin Abdülvahid ibn Muğit;[5] II. Abdülrahman'den I. Muhammed'e (h. 852-886) kadar hizmet eden, meşhur dürüst İsa bin Şuhayd[6] ve son olarak, hacib olarak yarı kraliyet otoritesini üstlenen ve 1002'deki ölümüne kadar 978'den Kurtuba Halifeliği'nin fiili hükümdarı olan Almanzor'dur.[3][7]
Halifeliğin çöküşü ve Endülüs'ün siyasi olarak birbirleriyle rekabet eden Tavâif-i Mülûk olarak parçalanmasının ardından, Emevi hanedanının üyesi olmayan ve halife unvanını talep edemeyen bazı tavaif hükümdarları, Almanzor'u taklit ederek "melik" yerine " hâcib" unvanını kullandılar ve böylece çoktan ortadan kaybolmuş halifenin temsilcileri oldukları kurgusunu sürdürdüler.[3][8]
Doğu İslam hanedanları
[değiştir | kaynağı değiştir]9. ve 10. yüzyılların ortalarında Abbasi Halifeliği'nin parçalanmasının ardından doğu İslam dünyasında ortaya çıkan hanedanlıkların çoğu, idari ve saray uygulamalarını Abbasi hanedanlığından örnek almıştır. Böylece hâcib unvanı, tören yöneticileri ve hükümdar ile bürokrasi arasındaki aracıların yanı sıra generallere ve eyalet valilerine verilen bir askeri rütbe olarak da kullanılmaya devam etmiştir.[1][3]
Böylece, Türklerin egemen olduğu bir gulâm birliğine dayanan Samani hanedanlığında (819-999), unvan başlangıçta hükümdarın hane halkıyla sınırlıydı, ancak 10. yüzyılın ortalarına doğru askeri bir rol kazanmıştı: "baş" veya "büyük hacib " (el-hâcib el-kebir, hajib al-hudjjab, hâcib-i buzurg), devletteki ikinci adamdı ve şahsında sarayın başı ve başkomutanlık görevlerini birleştiriyordu.[3] Sıradan hâcibler general ve zaman zaman da eyalet valisi olarak görev yaparlardı.[3] Nizâmülmülk'ün gulâm eğitimine ilişkin anlatımına göre, bir gulâm, hicab rütbesine ulaşmadan önce withaq-başı ("çadır lideri"), khayl-başı ("müfreze komutanı") rütbelerine kadar yükselebilir ve daha sonra bir vilayetin emiri olabilir.[1][3] Samani uygulaması, halefleri Gazneli hanedanı (977–1186) tarafından da taklit edildi; Sultan'ın yerine başkomutan olarak hâcib-i buzurg görev yapıyordu ve emrinde birkaç sıradan hâcib general bulunuyordu; bunların hepsi siyah bir pelerin, özel bir kemer ve iki uçlu bir şapka ile ayırt ediliyordu. Ancak Samanilerden farklı olarak, Gaznevi hâcib-i buzurg, saray idaresi üzerinde doğrudan kontrol sahibi değildi; bu, vekil-i has'ın elindeydi; saray muhafızları üzerinde de doğrudan kontrol sahibi değildi; bu da salar-i ghulaman-i saray'a emanet edilmişti.[9] Abbasi tipi gelişmiş bir merkezi hükümete sahip olmayan Büveyhî emirliklerinde (934–1062), hâcib yalnızca askeri bir unvandı. İbn Miskeveyh'in anlatımı, burada da nakîb'den kâid'e ve sonra hâcib'e kadar bir rütbe sıralaması olduğunu ima etmektedir.[3]
Ancak Selçuklu İmparatorluğu'nda (1037–1194), baş hâcibin esasen askeri rolü bir nebze geriledi; yine de Selçuklu sarayının askeri karakteri göz önüne alındığında, bu makamı işgal eden kişi çoğunlukla gulâmlardan oluşan bir kadroya sahip bir Türk komutanı (emir) idi.[9] Emir hâcib hâlâ seferlere katılabilir ve ordunun bir kısmına komuta edebilirdi, ancak yine çoğunlukla saray görevlisiydi ve komutan generaller Sipehsâlâr olarak adlandırılıyordu.[9] Bu makamın Selçuklular dönemindeki rolü, Nizâmülmülk ve Muhammed bin Ali Ravandi'nin yazılarında anlatılmaktadır. Anakronik bir şekilde varlığını Sasani sarayının uygulamalarına bağlayan yazar, hacibinin cezayı uygulamaktan sorumlu memur olduğunu yazmaktadır. Emir hâcib, sarayın en yüksek rütbeli görevlisiydi ve törenler ve protokolün yanı sıra askeri disiplinden de sorumluydu.[9] Muhammed Tapar döneminde, emir hâcibin Selçuklu sultanı ile vezir de dahil olmak üzere yetkilileri arasında aracı olarak hareket ettiği kaydedilmiştir.[9] Nizâmülmülk ayrıca sarayda törenlerden ve düzenden sorumlu bir hâcib-i dergâh'ın varlığından da bahseder; bunun emir hâcib'den ayrı bir makam olup olmadığı belirsizdir.[9]} Rawandi'nin verdiği emir hâcib isimlerinden anlaşıldığı üzere, bu makam kalıtsal değildi—sadece bir istisna dışında: I. Muhammed'in hâcib Ali Bar'ın yerine II. Mahmud döneminde oğlu Muhammed geçti—ve genellikle dönemin en güçlü emirlerinden bazıları tarafından tutulurken, diğerleri oldukça bilinmiyor.[9] Selçuklu sarayında ayrıca sadece hajib unvanına sahip bir dizi genç saray görevlisi de vardı.[9] Zamanla, en önemli generaller ve eyalet valileri ile birlikte ülkenin diğer önde gelen adamları da maiyetlerine hâcib edinmeye başladılar. Bunlar her zaman asker değildi.[9]
İlhanlılar döneminde (1256–1357), hâcib yine bir saray görevlisiydi, ancak hem kraliyet sarayında hem de daha küçük taşra saraylarında bu kişiler askeri sınıftan seçiliyordu.[9] Hâcibler Timur İmparatorluğu döneminde saray görevlisi olarak kalırken, Safevîler döneminde baş kâhya Işık-ağasi başı olarak biliniyordu ve hâcib-i dergah'a benzer bir tören yöneticisinin görevlerini üstleniyordu.[9]
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- Özel
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Morris 2017.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Sourdel, Bosworth & Lambton 1971, s. 45.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Sourdel, Bosworth & Lambton 1971, s. 46.
- ↑ Kennedy 1996, ss. 44–45.
- 1 2 3 Kennedy 1996, s. 45.
- ↑ Kennedy 1996, ss. 45, 64.
- ↑ Kennedy 1996, ss. 110–122.
- ↑ Kennedy 1996, ss. 131, 135–136.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Sourdel, Bosworth & Lambton 1971, s. 47.
- Genel
- D. Sourdel, Le vizirat 'Abbaside, Damascus 1959-1960.
- El Cheikh, Nadia Maria (2013). "The chamberlains". Crisis and Continuity at the Abbasid Court: Formal and Informal Politics in the Caliphate of al-Muqtadir (295-320/908-32). Leiden: BRILL. ss. 145-163. ISBN 978-90-04-25271-4.
- Kennedy, Hugh (1996). Muslim Spain and Portugal. A political history of al-Andalus. Londra: Longman. ISBN 978-0-582-49515-9.
- Morris, Ian D. (2017). "Ḥājib". Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis; Nawas, John; Stewart, Devin J. (Ed.). Encyclopaedia of Islam, THREE (İngilizce). Brill Online. doi:10.1163/1573-3912_ei3_COM_30196. ISSN 1873-9830.
- Sourdel, D.; Bosworth, C.E.; Lambton, A.K.S. (1971). "Ḥādjib". Lewis, B.; Ménage, V. L.; Pellat, Ch.; Schacht, J. (Ed.). The Encyclopaedia of Islam, New Edition, Volume III: H–Iram (İngilizce). Leiden: E. J. Brill. ss. 45-49. OCLC 495469525.