Jump to content

Uchanda wa moyo

Kufuma Wikipedia
(Kufumila ku Uchanda)

Uchanda wa moyo uli na ng'anamulo zinandi izo zagwiliskirika ntchito pa vilato vyakupambana mu nyengo zakupambana, ndipo ni ghanoghano ilo lili na vigaŵa vinandi. Kanandi ukung'anamula umoyo uwemi wa thupi na wa mtima. Uchanda uwemi ukukolerana na kugwira ntchito makola kwa thupi la munthu pa umoyo wa zuŵa na zuŵa, kwambura nthenda, kupweteka (kusazgapo kupweteka kwa mahara), panji vilonda.

Uchanda ungakhozgeka mwa kukhumbiska vyakucita viwemi, nga ni kucita maseŵero gha thupi nyengo zose na kugona kwakukwana, na mwa kucepeska panji kuleka vyakucita viheni, nga ni kukweŵa fodya panji kuŵa na njuŵi comene.[1] Uchanda ukukhwaskika na vyakusankha vya munthu, nga ni nkhalo ya ngozi, kweniso na umo wupu wa ŵanthu ukunozgekera, nga ni kupambanyizga ŵanthu pa mtundu mu ucizgi. Ici cikung'anamula kuti wupu wa ŵanthu wanozgeka mwakuti ŵanthu ŵanyake ŵakufikira ucizgi panji kucita vyakukhozga uchanda mwakupepuka, ndipo ŵanyake mwakusuzga. Uchanda ungakhwaskika so na vinthu vya mu thupi nga ni nthenda zakuharika.

Kagwiliskiro ka Lizgu

[lembaso | kulemba source]

Vyakucita vyandondomeko vya kuvikilira panji kucizga masuzgo gha umoyo na kukhozga uchanda uwemi mwa ŵanthu vikucitika na ŵantchito ŵa ucizgi, nga ni pa kupima nthenda panji kulemba mankhwala, apo uchanda wa vinyama ukupwelelereka na kasandiro ka ucizgi wa vinyama. Lizgu lakuti "wa uchanda uwemi" likugwiliskirika ntchito so comene pa mawupu ghambura umoyo na pa ivyo ghakucitira ŵanthu, nga ni mu ng'anamulo la mizi ya uchanda uwemi, misumba ya uchanda uwemi, panji malo ghakuzingilizga gha uchanda uwemi.

Kupatula ucizgi na malo agho munthu wakukhala, vinthu vinyake vinandi vikumanyikwa kukhwaska uchanda wa ŵanthu. Ivi vikuchemeka "vyakusimikizga uchanda", ndipo vikusazgapo kuŵa wanalume panji wanakazi, mtundu, nkhalo, na vyacuma vya munthu. Kusanda kwalongora kuti kufipa mtima kukulu kungakhwaska uchanda wa ŵanthu.[2]

Ng'anamulo la Wupu wa Uchanda wa Caro Cose (WHO)

Uchanda ni kuŵa makora kwakukwana mu thupi, mu mahara, na pakati pa ŵanthu, ndipo nkhwambura nthenda panji kutomboroka pera yayi.

"Constitution". World Health Organization. Retrieved 25 September 2024.

Ng'anamulo la uchanda lasintha mu nyengo. Kuyana na kalaŵiskiro ka kasandiro ka thupi, ng'anamulo zakwamba za uchanda zikalaŵiskanga nkhongono ya thupi kugwira ntchito; uchanda ukawonekanga nga ni kugwira ntchito makola uko kungasokonezgeka nyengo zinyake na nthenda. Ciyelezgero ca ng'anamulo lantheura ni: "kuŵa makola kwa thupi, umo likugwilira ntchito, na mahara; nkhongono ya kucita ntchito zakuzirwa mu mbumba, pa ntchito, na mu muzi; nkhongono ya kuzizipizga kufipa mtima kwa thupi, kwa mahara, na kwa ubale na ŵanthu".[3] Pamanyuma, mu 1948, mwakupambana comene na ng'anamulo za kale, Wupu wa Uchanda wa Caro Cose (WHO) ukasacizga ng'anamulo lapacanya, ilo likakoleranya uchanda na umoyo uwemi, nga ni "umoyo uwemi wa thupi, wa mahara, na wa ubale na ŵanthu, kwambura kuŵa waka kusoŵa kwa nthenda na kutomboroka".[4] Nangauli ng'anamulo ili likapokereka makola na ŵanyake nga ni liphya, likasuskika so kuti ndambura kulunjika, ndikulu comene, ndipo ndambura kupimika. Kwa nyengo yitali likasiyika nga ni ghanoghano lambura kufiskika, ndipo mphindano zinandi za uchanda zikawelera ku ciyelezgero ca kasandiro ka thupi.[5]

Nga umo ŵanthu ŵakasinthira kuwona nthenda kufuma ku kuŵa cakucitika cimoza kuya ku kuŵa ndondomeko, ndimo zikasinthira ng'anamulo za uchanda. WHO yikalongozga so apo yikakhozga kukura kwa ndondomeko ya kukhozga uchanda mu ma 1980. Ici cikiziska ghanoghano liphya la uchanda, kwambura kuŵa cakucitika cimoza, kweni nkhongono ya kuzizipizga na kuwelera, mu mazgo ghanyake, "cuma ca kukhalira umoyo". Mu 1984, WHO yikasintha ng'anamulo la uchanda kuŵa "umo munthu panji gulu lingafiskira ivyo likukhumba, kukwaniska vyakukhumbikwa vyake, na kusintha panji kuzizipizga malo ghake. Uchanda ni cuma ca umoyo wa zuŵa na zuŵa, kwambura kuŵa cilato ca umoyo; ni ghanoghano liwemi, ilo likulaŵiska vyuma vya ŵanthu na vya munthu, na nkhongono za thupi."[6] Ntheura, uchanda ukang'anamulanga nkhongono ya kusunga thupi kuŵa makola na kuwelera pamanyuma pa vyakucitika viheni. Uchanda wa mahara, wa vinjeru, wa mtima, na wa ubale ukang'anamulanga nkhongono ya munthu kuzizipizga kufipa mtima, kusambira luso, na kusunga ubale, ivyo vyose ni vyuma vya kuzizipizga na kujikhalira.[5] Ici cikujula nthowa zinandi za kusambizga, kukhozga, na kusambira uchanda.

Kufuma pakumalira kwa ma 1970, ndondomeko ya Healthy People ya ulongozgi wa United States yaŵa cigaŵa cikulu ca umo United States yikukhozgera uchanda wa ŵanthu.[7] Vyaka khumi vyaliwose, ndondomeko yiphya ya Healthy People yikufumiskika, na vilato viphya na vyakufiska vyakupimika pa kukhozga uchanda mu vyaka khumi vyakulondezga, ndipo pakumalira pakupendeka usange pali kuluta panthazi panji yayi. Kuluta panthazi kwaŵa kucoko pa vilato vinandi, ndipo ici capangiska ŵanthu kukayikira usange Healthy People yikugwira ntchito makola mu ndondomeko ya uchanda ya U.S. yambura kukolerana. Healthy People 2020 yikulaŵiska comene kukhozga uchanda na kuvikilira, ndipo yikusazgapo kuzirwa kwa kumazga vyakusimikizga uchanda vya mu wupu wa ŵanthu. Nthowa yiphya ya pa intaneti yikupepuska kagwiliskiro na kuthandazgika m'malo mwa mabuku ghakulu ghakudindika gha kale. Vyakufumapo vya kusintha uku vizamumanyikwa mu vyaka vyakwiza.[8]

Kufuma pa kwamba kwa vyaka vya m'ma 2000, uchanda wawonekera comene nga ni udindo wa munthu yumoza, apo luso la kukhozga uchanda lakura. Uchanda ungang'anamulika nga ni nkhongono, ndipo kujipenda kwa munthu kungaŵa cimanyikwiro ca kupima umo ntchito za kukhozga uchanda zikwendera.[9] Ici cikapeleka so mwaŵi ku munthu waliyose kujipulika wa uchanda uwemi, nanga ni apo wali na nthenda zinandi za nyengo yitali panji nthenda yambura kucizgika, na kupenda so vyakusimikizga uchanda (kufuma ku nthowa ya kale iyo yikulaŵiska kucepeska nthenda pera).[10]

Vyakusimikizga Uchanda

[lembaso | kulemba source]

Malo agho munthu wakukhalira ghangakhwaska uchanda wake na umo umoyo wake uliri. Ŵanandi ŵakuti uchanda ukusungika na kukhozgeka kwizira mu kuluta panthazi na kugwiliskira ntchito kasandiro ka uchanda pera yayi, kweni so kwizira mu ntchito na vyakusankha vya nkhalo vya munthu na wupu wa ŵanthu. Kuyana na WHO, vyakusimikizga uchanda vikulu ni malo gha ŵanthu na gha vyacuma, malo gha thupi, na vimanyikwiro na nkhalo za munthu.[11]

Donald Henderson (ku mazere) wakaŵa mu gulu la CDC ilo likamazga nthenda ya nthomba (smallpox) mu 1966

Kufumba maghanoghano gha ŵanthu kukulongora kuti ŵanthu ŵakuwona kufikira ucizgi, kusambizga za uchanda, na malo gha muzi nga ni vyakusimikizga vikulu comene vya uchanda uwemi.[12] Kusanda kunandi na malipoti kufuma ku mawupu ghakupambana ghakupenda ubale pakati pa uchanda na vinthu vyakupambana, kusazgapo nkhalo, malo, kanozgero ka ucizgi, na ndondomeko za uchanda. Ndondomeko yimoza ya uchanda iyo yanjizgika mu vyaro vinandi mu vyaka vya sonosono ni msonkho wa shuga. Msonkho wa vyakumwa ukaŵako apo ŵanthu ŵakafipa mtima comene na kututuŵa, comene mwa ŵacoko. Vyakumwa vya shuga vyaŵa cilato ca ntchito za kucepeska kututuŵa, cifukwa ukaboni ukusazgikira wa ubale wawo na kututuŵa. Viyelezgero vinyake ni lipoti la Lalonde la 1974 la ku Canada; kusanda kwa Alameda County ku California; na malipoti gha WHO gha uchanda wa caro cose, agho ghakulaŵiska nkhani za uchanda wa caro cose kusazgapo kufikira ucizgi na kukhozga uchanda wa ŵanthu wose, comene mu vyaro vyakukura.[13][14][15][16]

Ghanoghano la "cigaŵa ca uchanda", lakupambana na ucizgi, likafuma ku lipoti la Lalonde la ku Canada. Lipoti ili likalongora vigaŵa vitatu vyakukolerana nga ni vyakusimikizga vikulu vya uchanda wa munthu. Ni ivi:[14]

  • Vya thupi: vigaŵa vyose vya uchanda, vya thupi na vya mahara, ivyo vikukura mu thupi la munthu kuyana na vyakuhara.
  • Vya malo: nkhani zose za uchanda za kuwaro kwa thupi la munthu, izo munthu wakuzilaŵilira pacoko panji yayi;
  • Vya nkhalo: vyakusankha vyose vya munthu (ivyo munthu wakuvilaŵilira) ivyo vingovwira panji kwiziska ulwari panji nyifwa;

Kusunga na kukhozga uchanda kukufiskika kwizira mu kusazga kwakupambana kwa umoyo uwemi wa thupi, wa mahara, na wa ubale, kusazga uko nyengo zinyake kukuchemeka "makona ghatatu gha uchanda". Kalata ya Ottawa ya WHO ya 1986 ya Kukhozga Uchanda yikayowoya so kuti uchanda ni cakucitika pera yayi, kweni so "cuma ca umoyo wa zuŵa na zuŵa, kwambura kuŵa cilato ca umoyo. Uchanda ni ghanoghano liwemi ilo likulaŵiska vyuma vya ŵanthu na vya munthu, na nkhongono za thupi."[17]

Kulaŵiska comene nkhalo na ubale wake na uchanda, vyakusangika vya kusanda kwa Alameda County vikulongora kuti ŵanthu ŵangakhozga uchanda wawo kwizira mu maseŵero gha thupi, kugona kwakukwana, kukhala nyengo mu malo gha kawiro, kusunga kuzitika kwiwemi kwa thupi, kucepeska kumwa moŵa, na kuleka kukweŵa fodya.[18] Uchanda na ulwari vingaŵako pamoza, cifukwa nanga ni ŵanthu ŵa nthenda zinandi za nyengo yitali panji nthenda zambura kucizgika ŵangajiwona kuŵa ŵa uchanda uwemi.[19]

Malo ghakuzingilizga kanandi ghakuyowoyeka nga ni cinthu cakuzirwa ico cikukhwaska uchanda wa ŵanthu. Ici cikusazgapo vimanyikwiro vya malo gha kawiro, malo ghakuzengeka, na malo gha ubale na ŵanthu. Vinthu nga ni maji na mphepo zakutowa, nyumba zakukwana, na mizi na misewu yakuvikilirika vyasangika kuti vikovwira uchanda uwemi, comene uchanda wa ŵana ŵacoko na ŵana.[11][20] Kusanda kunyake kwalongora kuti kusoŵa kwa malo gha kupumulira mu muzi, kusazgapo malo gha kawiro, kukupangiska kusoŵa kukondwa na kututuŵa kukulu, ivyo vikukolerana na uchanda uheni.[21] Kwalongoreka kuti kukhala nyengo yinandi mu malo gha kawiro kukukolerana na uchanda uwemi uwo ŵanthu ŵakujiyowoyera, ntheura uwemi wa malo gha kawiro mu misumba ukwenera kulaŵiskika mu ndondomeko za ulongozgi na kagwiliskiro ka malo.[22]

Vyakuhara, panji vimanyikwiro vyakuharika kufuma ku ŵapapi, navyo vikugwira ntchito pa kusimikizga uchanda wa ŵanthu. Ici cingasazgapo kuŵa pa ngozi ya nthenda zinyake, kweniso nkhalo izo ŵanthu ŵakusambira mu mbumba zawo. Mwaciyelezgero, vyakuhara vingakhwaska umo ŵanthu ŵakuzizipizgira kufipa mtima, kwa mahara, kwa mtima, panji kwa thupi. Kututuŵa ni suzgo likulu mu United States ilo likovwira uchanda uheni wa mahara na kufipa mtima kwa ŵanthu ŵanandi.[23] Suzgo limoza ni mphindano pa nkhongono ya vyakuhara kuyaniska na vinthu vinyake; kukolerana pakati pa vyakuhara na malo kungaŵa kwakuzirwa comene.

Masuzgo Agho Ghangaŵako

[lembaso | kulemba source]

Masuzgo ghanandi gha uchanda ghali pa caro cose. Nthenda ni limoza mwa masuzgo ghanandi comene. Kuyana na GlobalIssues.org, ŵanthu pafupifupi miliyoni 36 ŵakufwa caka ciliconse na nthenda zambura kuyambukira, kusazgapo nthenda za mtima, kansa, shuga, na nthenda za maphapo za nyengo yitali.[24]

Mwa nthenda zakuyambukira, za tubungulu na za mabakiteriya, Edesi/HIV, TB, na malungo ndizo zinandi comene, ndipo zikukoma ŵanthu mamiliyoni caka ciliconse.[24]

Suzgo linyake la uchanda ilo likukoma panji kovwira masuzgo ghanyake ni kusoŵa vyakulya vyakukwana, comene mwa ŵana. Ŵana ŵacoko ndiwo ŵakukhwaskika comene. Ŵana pafupifupi miliyoni 7.5 ŵa pasi pa vyaka 5 ŵakufwa na kusoŵa vyakulya vyakukwana, kanandi cifukwa ca kusoŵa ndalama za kusanga panji kupanga vyakulya.[24]

Vilonda vya thupi navyo ni suzgo la uchanda pa caro cose. Vilonda ivi, kusazgapo kuphwanyika kwa viwanga na kupsa, vingacepeska uwemi wa umoyo wa munthu panji kumukoma, kusazgapo nthenda izo zikufuma ku cilonda.[24]

Vyakusankha vya nkhalo vikovwira uchanda uheni kanandi. Ivi vikusazgapo kukweŵa fodya, na so vyakulya viheni, kwali kurya comene panji kurya pacoko comene. Kuleka kucita maseŵero gha thupi nako kungovwira masuzgo gha uchanda, pamoza na kusoŵa tulo, kumwa moŵa comene, na kuleka kupwelelera mino. Pali so nthenda zakuharika izo munthu wakuhara, ndipo zingapambana pa umo zikukhwaskira munthu (na apo zikuwonekera).[25][26]

Nangauli masuzgo ghanandi agha ghangavikilirika, cifukwa cikulu ca uchanda uheni pa caro cose ni kuti ŵanthu pafupifupi biliyoni yimoza ŵalije nthowa ya kufikira ucizgi.[24] Suzgo likulu comene na liheni comene lingaŵa kuti ŵanthu ŵanandi comene ŵalije nthowa ya kusanga ucizgi uwemi.

Uchanda wa Mahara

[lembaso | kulemba source]

WHO yikulongosora uchanda wa mahara kuŵa "umoyo uwemi umo munthu wakumanya nkhongono zake, wangazizipizga kufipa mtima kwa umoyo kwa nyengo zose, wangagwira ntchito makola na mwakupindura, ndipo wangovwira muzi wake".[27] Uchanda wa mahara ni kusoŵa ulwari wa mahara pera yayi.[28]

Ulwari wa mahara ukulongosoreka kuŵa "vyakucitika vya maghanoghano, vya mtima, na vya nkhalo ivyo vikusokonezga umoyo uwemi wa ubale na wa mtima na umoyo na ntchito za ŵanthu".[29] Kuŵa na ulwari wa mahara kungananga comene, kwa kanyengo panji kwa muyirayira, umo mahara gha munthu ghakugwilira ntchito.[30]

Pafupifupi magaŵa 20 pa 100 gha ŵalara wose mu U.S. ŵangasangika na ulwari wa mahara. Ulwari wa mahara ndiwo cifukwa cikulu ca kutomboroka mu United States na Canada. Viyelezgero vya ulwari uwu ni schizophrenia, ADHD, kufipa mtima kukulu, bipolar disorder, ulwari wa wofi, ulwari wa pamanyuma pa cakucitika ciheni, na autism.[31]

Vinthu vinandi vikovwira masuzgo gha uchanda wa mahara, kusazgapo:[32]

  • Vinthu vya thupi, nga ni vyakuhara panji usungunu wa wongo
  • Mbiri ya mbumba ya masuzgo gha uchanda wa mahara
  • Vyakucitika vya umoyo, nga ni vyakucitika viheni panji kuvukika

Kusunga Uchanda

[lembaso | kulemba source]

Kufiska na kusunga uchanda ni ndondomeko yakulutilira, iyo yikupangika na kukura kwa vinjeru na kacitiro ka ucizgi, na nthowa za munthu na ntchito zakunozgeka za kukhala na uchanda uwemi.

Magaŵa pa 100 gha ŵanthu ŵakututuwa panji ŵakututuwa comene mu 2010. Uthenga ukufuma ku OECD iLibrary.[33][34]
Magaŵa pa 100 gha ŵanthu ŵakututuwa comene mu 2010. Uthenga ukufuma ku OECD iLibrary.[33][35]

Nthowa yakuzirwa ya kusunga uchanda wa munthu ni kurya vyakulya viwemi. Vyakulya viwemi vikusazgapo vyakulya vyakupambana vya vyakumera na vya vinyama ivyo vikupeleka vyakukhozga thupi.[36] Vyakukhozga ivi vikupeleka nkhongono ku thupi na kulisunga kugwira ntchito. Vikovwira kuzenga na kukhozga viwanga, minofu, na misipa ndipo vikulongozga so ntchito za thupi (mwaciyelezgero, kukanikizga kwa ndopa). Maji ngakukhumbikwa pa kukura, kuŵaba, na uchanda uwemi. Vyakukhozga vikulu vikurika vinandi, ndipo vikusazgapo purotini, shuga na vyakulya vya nkhongono, na mafuta.[37] Vyakukhozga vicoko, mavitamini na vinthu vinyake, vikurika vicoko, kweni nvyakukhumbikwa pa ntchito za thupi.[38] Ciyelezgero ca vyakulya ca mawonekero gha pyramid ni cakulongozgera ca vyakulya viwemi cakugaŵika mu vigaŵa. Cigaŵa ciliconse cikulongora unandi wakwenelera wa gulu la vyakulya ilo (mwaciyelezgero purotini, mafuta, vyakulya vya nkhongono na shuga). Kusankha vyakulya viwemi kungacepeska ngozi ya nthenda za mtima na ya mitundu yinyake ya kansa, ndipo kungovwira munthu kusunga kuzitika kwake kwiwemi.[39]

Vyakulya vya Ŵanthu ŵa mu mphepete mwa Mediterranean kanandi vikukolerana na kukhozga uchanda. Ici nyengo zinyake cikufuma ku vinthu vinyake vya vyakumera ivyo vili mu vyakulya ivi.[40]

Maseŵero gha Thupi

[lembaso | kulemba source]

Maseŵero gha thupi ghakukhozga panji kusunga nkhongono za thupi na uchanda wose. Ghakukhozga viwanga na minofu na kunozga mtima na mikoli. Kuyana na National Institutes of Health, pali mitundu yinayi ya maseŵero: gha kuzizipizga, gha nkhongono, gha kupindika, na gha kujikhazga.[41] CDC yikuti maseŵero gha thupi ghangacepeska ngozi ya nthenda za mtima, kansa, shuga, kukanikizga kukulu kwa ndopa, kututuŵa, kufipa mtima, na wofi.[42] Kuti munthu waleke kujipweteka, kanandi kukuyowoyeka kuti wambe maseŵero pacoko pacoko. Kucita maseŵero ghaliwose, kwali ntchito za pa nyumba, za pa luŵazi, kwenda, panji kwimilira apo ukuyowoya pa foni, kukuwonekera kuŵa kwiwemi kuluska kuleka kose.[43]

Tulo ni cigaŵa cakukhumbikwa pa kusunga uchanda. Ku ŵana, tulo ntwakuzirwa so pa kukura. Kusoŵa tulo kwa nyengo yitali kukukolerana na kusazgikira kwa ngozi ya masuzgo ghanyake gha uchanda gha nyengo yitali. Kweniso, kusoŵa tulo kwalongoreka kukolerana na kukora nthenda luŵiro na kucira pacoko pacoko.[44] Mu kusanda kunyake, ŵanthu awo ŵakagonanga maora 6 panji pasi usiku ŵakaŵa pa ngozi kanayi ya kukora cimfine kuluska awo ŵakagonanga maora 7 panji kujumpha.[45] Cifukwa tulo tukulongozga kagayiro ka vyakulya mu thupi, kusoŵa tulo kungovwira kusazgikira kwa kuzitika panji kukanizga kucepa kwa kuzitika.[46] Kweniso, mu 2007, wupu wa kusanda kansa wa WHO ukati "ntchito ya usiku iyo yikusokonezga ndondomeko ya tulo panyake yikwiziska kansa", kulongora ngozi ya ntchito ya usiku ya nyengo yitali.[47] Mu 2015, National Sleep Foundation yikapharazga malangulo ghaphya gha unandi wa tulo kuyana na vyaka, ndipo yikati "ŵanthu awo ŵakugona nyengo zose kuwaro kwa unandi wakwenelera ŵangaŵa na vimanyikwiro vya masuzgo ghakulu gha uchanda, panji, usange ŵakucita mwakukhumba, ŵakunanga uchanda wawo."[48]

Ntchito ya Kasandiro

[lembaso | kulemba source]
Uteŵeti wa Uchanda wa Ŵadatchi ukupeleka cipatala ku ŵanthu ŵa ku Dutch East Indies, Meyi 1946.

Kasandiro ka uchanda ni cigaŵa ca kasandiro ico cikulaŵiska uchanda. Pali nthowa ziŵiri zikulu: kusanda thupi na nkhani za uchanda kuti ŵamanye umo ŵanthu (na vinyama) ŵakugwilira ntchito, na kugwiliskira ntchito vinjeru ivi kukhozga uchanda na kuvikilira na kucizga nthenda na masuzgo ghanyake gha thupi na gha mahara. Kasandiro aka kakuthemba vigaŵa vinandi, kusazgapo kasandiro ka vyamoyo, usungunu wa vyamoyo, kusanda mendero, kasandiro ka kuthandazgika kwa nthenda, kasandiro ka mankhwala, na kasandiro ka ŵanthu mu ucizgi. Kasandiro ka uchanda ka kugwiliskira ntchito kakuyezga kumanya na kukhozga uchanda wa ŵanthu mu vigaŵa nga ni kusambizga za uchanda, luso la vilwero vya ucizgi, na uchanda wa ŵanthu wose.

Ntchito zakunozgeka za kukhozga uchanda kuyana na fundo za kasandiro ka uchanda zikucitika na ŵantchito ŵakusambira kasandiro ka ucizgi, unesi, vyakulya, mankhwala, ntchito ya kovwira ŵanthu, kasandiro ka mahara, na ntchito zinyake za ucizgi. Ŵacizgi ŵakulaŵiska comene uchanda wa munthu yumoza, apo ŵantchito ŵa uchanda wa ŵanthu wose ŵakulaŵiska uchanda wa mizi na ŵanthu wose. Makampani ghakuzomerezga comene ndondomeko za uchanda pa malo gha ntchito cifukwa zikukhozga uchanda wa ŵantchito ŵawo, nga ni ntchito za uchanda za sukulu izo zikukhozga uchanda wa ŵana.

Ucizgi wa mazuŵa ghano kanandi ukucitika mu ndondomeko za ucizgi. Malango, kupeleka ziphaso, na ndondomeko za ndalama vikuŵikika na maulongozgi, nyengo zinyake pamoza na mawupu gha pakati pa vyaro, nga ni mipingo. Vimanyikwiro vya ndondomeko yiliyose ya ucizgi vikukhwaska comene umo ucizgi ukupelekekera.

Kufuma kale, Ŵakhristu kulaŵiska lusungu lwakucitika kukapangiska kukura kwa unesi wakunozgeka na vipatala, ndipo Mpingo wa Katolika mazuŵa ghano ukucali wupu ukulu comene wambura kuŵa wa ulongozgi wakupeleka ucizgi pa caro cose. Vyaro vya mafakitale (kupatula United States) na vyaro vinandi vyakukura vikupeleka ucizgi kwizira mu ndondomeko ya ucizgi wa ŵanthu wose, iyo yikukhumba kusimikizga ucizgi wa ŵanthu wose kwizira mu ndondomeko ya mulipiri yumoza, panji inshuwalansi yakukakizga. Ici cikusimikizga kuti ŵanthu wose ŵakufikira ucizgi kuyana na ivyo ŵakukhumba, kwambura kuthemba nkhongono ya kulipira. Ucizgi ungapelekeka na ŵacizgi ŵa paŵekha, vipatala vya ulongozgi, panji mawupu gha lusungu, kanandi na vyose vitatu pamoza.

Mawupu ghanandi gha mafuko ghakusimikizga ucizgi wa ŵanthu wose yayi.[49] Mu ŵanthu ŵantheura, ucizgi ukupelekeka ku awo ŵangalipira panji awo ŵali na inshuwalansi, panji awo ucizgi wawo ukulipirika na ulongozgi panji fuko.

mabotolo gha galasi gha ukulu wakupambanapambana
Tumabotolo twa mankhwala twa mazuŵa ghano

Kuŵa pakweru kwa mauthenga ni cinthu cinyake ico cikupambanyizga ndondomeko ya kupeleka ucizgi. Kufikira mauthenga pa nthenda, ucizgi, uwemi, na mitengo kukukhwaska comene kusankha kwa ŵalwari, ndipo ntheura vifukwa vya ŵacizgi. Nangauli ndondomeko ya ucizgi ya U.S. yasuskika cifukwa ca kusoŵa kuŵa pakweru, malango ghaphya ghangakhozga kuŵa pakweru.[50] Pali kususkana pakati pa khumbo la kuŵa pakweru na nkhani nga ni kusunga vya ŵalwari mwakubisika na kugwiliskira ntchito mauthenga pa malonda.

Kapelekero

[lembaso | kulemba source]

Kapelekero ka ucizgi kakugaŵika mu vigaŵa vitatu: ucizgi wakwamba, waciŵiri, na wacitatu.[51]

cithuzi ca ŵalezi ŵatatu
Ŵalezi mu Kokopo, East New Britain, Papua New Guinea

Ucizgi wakwamba ukupelekeka na ŵacizgi, ŵakovwira ŵacizgi, manesi, panji ŵantchito ŵanyake ŵa ucizgi awo ŵakukumana dankha na mulwari uyo wakupenja ucizgi.[52] Ici cikucitika mu vipinda vya ŵacizgi, makiliniki, nyumba za ŵalara, sukulu, kuyendera pa nyumba, na malo ghanyake ghapafupi na ŵalwari. Pafupifupi magaŵa 90 pa 100 gha kuyendera ucizgi ghangacizgika na ŵacizgi ŵakwamba. Ici cikusazgapo kucizga nthenda zaluŵiro na za nyengo yitali, kuvikilira, na kusambizga za uchanda ku vyaka vyose na ŵanalume na ŵanakazi.

Ucizgi waciŵiri ukupelekeka na ŵacizgi ŵapadera mu vipinda vyawo panji mu vipatala vya muzi ku mulwari uyo watumika na mucizgi wakwamba.[53] Ŵalwari ŵakutumika para ŵakukhumba luso panji ntchito za ŵacizgi ŵapadera. Ici cikusazgapo ucizgi wa kuwelera ku nyumba na wa kugona mu cipatala, vigaŵa vya ngozi, ucizgi wapadera wa ŵalwari ŵakulu, vya kupanda, kucizga minofu, kubaba, kupima nthenda, kujambura thupi, na malo gha kupwelelera ŵalwari ŵakufwa.

Ucizgi wacitatu ukupelekeka na vipatala vyapadera panji malo ghakulu gha vigaŵa agho ghali na vilwero vya kupima na kucizga ivyo vikusangika kanandi yayi mu vipatala vya muzi. Ici cikusazgapo malo gha ngozi zikulu, malo gha kucizga kupsa, ucizgi wapadera wa ŵana ŵakubabika, kuŵika viŵaro, nthumbo za ngozi, na kucizga kansa na nkhongono.

Ucizgi wa mazuŵa ghano ukuthemba so mauthenga, agho mu malo ghanandi ghacali kulembeka pa mapepala, kweni comene sono mwa nthowa za magesi.

Mu vyaro vyakavu, ucizgi wa mazuŵa ghano kanandi ngwakudura comene ku munthu wapakati. Ŵasandi ŵa ndondomeko za ucizgi ŵakuti malipiro gha ŵalwari ghawuskike mu vigaŵa ivi, nangauli nanga pamanyuma pa kughawuskapo, mitengo na vikanizgo vikulu vikucalipo.[54]

Kupatula kulemba mankhwala na kupeleka mankhwala ni kacitiro mu ucizgi umo mucizgi uyo wakulemba mankhwala ngwakupambana na uyo wakupeleka mankhwala. Ku Kumanjiliro kuli mdawuko wa vyaka mahandiredi wa kupatula ŵakupeleka mankhwala na ŵacizgi. Mu vyaro vya Asiya, ŵacizgi kanandi ŵakupeleka so mankhwala.[55]

Ntchito ya Uchanda wa Ŵanthu Wose

[lembaso | kulemba source]
Cidindo ca kalata, New Zealand, 1933. Uchanda wa ŵanthu wose walongoreka na kujambulika mu nthowa zinandi.

Uchanda wa ŵanthu wose walongosoreka kuŵa "kasandiro na luso la kuvikilira nthenda, kutalikiska umoyo na kukhozga uchanda kwizira mu ntchito zakunozgeka na vyakusankha vyavinjeru vya wupu wa ŵanthu, mawupu gha ulongozgi na gha paŵekha, mizi na ŵanthu."[56] Ukukhwaskana na ngozi ku uchanda wa muzi wose kuyana na kupenda uchanda wa ŵanthu. Ŵanthu ŵangaŵa ŵacoko pera panji ŵanandi nga ni ŵanthu wose ŵa vigaŵa vikulu vya mtunda vinandi (mwaciyelezgero, pa nthenda yakuthandazgika pa caro cose). Uchanda wa ŵanthu wose uli na vigaŵa vinandi, kweni kanandi vikusazgapo kasandiro ka kuthandazgika kwa nthenda, viŵerengero vya uchanda, na ntchito za uchanda. Uchanda wa malo ghakuzingilizga, wa muzi, wa nkhalo, na wa pa ntchito nawo ni vigaŵa vyakuzirwa.

Cilato ca ntchito za uchanda wa ŵanthu wose ni kuvikilira na kulongozga nthenda, vilonda na masuzgo ghanyake gha uchanda kwizira mu kulondezga ŵalwari na kukhozga nkhalo, mizi, na malo ghawemi. Ukukhumba kuvikilira masuzgo gha uchanda kuti ghaleke kucitika panji kuwerezgeka mwa kupanga ndondomeko za kusambizga, kupanga ndondomeko za ulongozgi, kwendeska ntchito na kusanda.[57] Kanandi, kucizga nthenda panji kulaŵilira tuzirombo kungaŵa kwakuzirwa pa kuvikilira ŵanyake, nga ni pa kuthandazgika kwa nthenda. Ndondomeko za katemera na kupeleka makondomu kuvikilira kuthandazgika kwa nthenda zakuyambukira ni viyelezgero vya ntchito za kuvikilira za uchanda wa ŵanthu wose, nga umo ziliri ntchito za kusambizga za kukhozga katemera na kagwiliskiro ka makondomu.

Uchanda wa ŵanthu wose ukucita so ntchito zakupambana kucepeska kupambana kwa uchanda pakati pa vigaŵa vyakupambana vya caro, ndipo nyengo zinyake vya caro cose. Nkhani yimoza ni kufikira ucizgi kwa ŵanthu na mizi pa ndalama, malo, panji midawuko.[58] Kagwiliskiro ka ndondomeko ya uchanda wa ŵanthu wose kakusazgapo uchanda wa ŵamama na ŵana, kwendeska ntchito za uchanda, kuzgora ngozi, na kuvikilira na kulaŵilira nthenda zakuyambukira na za nyengo yitali.

Uwemi ukulu wa ndondomeko za uchanda wa ŵanthu wose ukumanyikwa comene. Cigaŵa cifukwa ca ndondomeko na ntchito izo zikapangika kwizira mu uchanda wa ŵanthu wose, vyaka vya m'ma 1900 vikawona kucepa kwa nyifwa za ŵana ŵacoko na ŵana na kusazgikira kwa utali wa umoyo mu vigaŵa vinandi vya caro cose. Mwaciyelezgero, kukughanaghanirika kuti utali wa umoyo wa Ŵaamerika wasazgikira na vyaka 30 kufuma 1900, ndipo pa caro cose na vyaka 6 kufuma 1990.[59][60]

Nthowa za Kujipwelelera

[lembaso | kulemba source]
Mwanakazi wakusamba mawoko c. 1655

Uchanda wa munthu ukuthemba pacoko vimanyikwiro ivyo ŵanthu ŵakuwona na kulondezga pa uchanda wawo. Ivi vikusazgapo ntchito za munthu za kuvikilira panji kucepeska vyakufumapo vya nthenda, kanandi nthenda ya nyengo yitali. Vikusazgapo so ukhondo wa munthu pa kuvikilira nthenda, nga ni kugeza na kusamba mawoko na sopo; kutozga mino; kusunga, kuphika na kugwira vyakulya makola; na vinyake vinandi. Mauthenga agho munthu wakusanga pa kujilaŵiska pa umoyo wa zuŵa na zuŵa, nga ni pa tulo, maseŵero, vyakulya na malo, ghangagwiliskirika ntchito pa vyakusankha na vyakucita vya munthu (mwaciyelezgero, "Nkhupulika kuvuka mlenji ntheura nizamuyezga kugona pa mtsamiro unyake"), na so pa vyakusankha vya ucizgi (mwaciyelezgero, mulwari uyo wakuwona kuti skapato zake zikumufinya kuluska kale wangaŵa na suzgo la mtima, ndipo wangakhumba mankhwala gha kucepeska maji mu thupi).[61]

Uchanda wa munthu ukuthemba so pacoko ubale wa munthu na ŵanthu. Kusunga ubale wankhongono, kugwira ntchito zakwambura malipiro, na ntchito zinyake za pamoza na ŵanthu vikukolerana na uchanda uwemi wa mahara na umoyo utali. Kusanda kunyake kwa ku Amerika kwa ŵalara ŵa vyaka kujumpha 70 kukasanga kuti kugwira ntchito zambura malipiro kanandi kukakolerana na kucepa kwa ngozi ya nyifwa, kwambura kulaŵiska uchanda wa thupi.[62] Kusanda kunyake kwa ku Singapore kukasanga kuti ŵalara ŵakupumula ŵakugwira ntchito zambura malipiro ŵakaŵa na vinjeru viwemi, kufipa mtima kucoko, na umoyo uwemi wa mahara kuluska awo ŵakagwiranga yayi.[63]

Kufipa mtima kwa nyengo yitali kungananga uchanda, ndipo kwayowoyeka nga ni cifukwa ca kunangika kwa vinjeru apo munthu wakukota, kufipa mtima kukulu, na nthenda.[64] Kulongozga kufipa mtima ni kugwiliskira ntchito nthowa za kucepeska kufipa mtima panji kusazgira nkhongono ya kukuzizipizga. Nthowa za kupumuzga thupi ni nthowa za thupi za kucepeska kufipa mtima. Nthowa za mahara zikusazgapo ucizgi wa maghanoghano, kughanaghana mwakupumula, na kughanaghana viwemi, izo zikucepeska umo munthu wakuzgorera kufipa mtima. Kukhozga luso nga ni kumazga masuzgo na kulongozga nyengo kukucepeska kusoŵa kusimikizga na kukhozga kujigomezga, ndipo ici cikucepeska so kufipa mtima.

Uchanda pa Ntchito

[lembaso | kulemba source]

Kupatula ngozi, ntchito zinandi zili so na ngozi ya nthenda, ulwari, na masuzgo ghanyake gha uchanda gha nyengo yitali. Nthenda zinandi za pa ntchito ni mitundu yakupambana ya nthenda za maphapo za fuvu, kusazgapo ya fuvu la malibwe na ya ŵantchito ŵa makala gha pasi (nthenda ya maphapo ghakufipa). Asima ni nthenda yinyake ya kupuma iyo ŵantchito ŵanandi ŵali pa ngozi yake. Ŵantchito ŵangaŵa so pa ngozi ya nthenda za cikumba, kusazgapo kuyabwa, kupsa na zuŵa, na kansa ya cikumba. Nthenda zinyake za pa ntchito ni nthenda ya kupweteka kwa woko na poizoni wa mtovu.

Apo ntchito za kuteŵetera ŵanthu zasazgikira mu vyaro vyakukura, ntchito zinandi zaŵa za kukhala pasi, ndipo zikwiziska masuzgo gha uchanda ghakupambana na gha ntchito za mafakitale na za ulimi. Masuzgo gha mazuŵa ghano, nga ni kusazgikira kwa kututuŵa na masuzgo gha kufipa mtima na kugwira ntchito comene mu vyaro vinandi, ghasuzgiska so ubale pakati pa ntchito na uchanda.

Maulongozgi ghanandi ghakuwona uchanda wa pa ntchito nga ni suzgo la wupu wa ŵanthu, ndipo ghapanga mawupu gha ulongozgi kuti ghasimikizge uchanda na civikiliro ca ŵantchito. Viyelezgero ni Health and Safety Executive ya Britain, na mu United States, National Institute for Occupational Safety and Health, iyo yikusanda uchanda na civikiliro pa ntchito, na Occupational Safety and Health Administration, iyo yikulongozga malango na ndondomeko za civikiliro na uchanda wa ŵantchito.

  1. ↑ "Benefits of Physical Activity". Centers for Disease Control and Prevention (in American English). 5 April 2021. Retrieved 11 September 2021. Archived 15 Vula 2025 at the Wayback Machine
  2. ↑ "How stressed are you?". BBC News. 6 November 2013. Retrieved 1 March 2014.
  3. ↑ Stokes, J.; Noren, J.; Shindell, S. (1 January 1982). "Definition of terms and concepts applicable to clinical preventive medicine". Journal of Community Health. 8 (1): 33–41. doi:10.1007/bf01324395. ISSN 0094-5145. PMID 6764783. S2CID 1748896.
  4. ↑ World Health Organization (1958). The first ten years of the World Health Organization. Geneva: WHO. ISBN 978-92-4-156014-6. {{cite book}}: ISBN / Date incompatibility (help)CS1 maint: date and year (link)
  5. 1 2 "Part 1 – Theory: Thinking About Health Chapter 1 Concepts of Health and Illness". phprimer.afmc.ca. Archived from the original on 12 August 2016. Retrieved 22 June 2016.
  6. ↑ World Health Organization. Regional Office for Europe (1984). Health promotion: a discussion document on the concept and principles: summary report of the Working Group on Concept and Principles of Health Promotion, Copenhagen, 9–13 July 1984 (ICP/HSR 602(m01)5 p). Copenhagen: WHO Regional Office for Europe.
  7. ↑ History & Development of Healthy People Archived 2017-04-27 at the Wayback Machine. U.S. Department of Health and Human Services
  8. ↑ Jonathan, E. Fielding; Shiriki, Kumanyika; Ronald, W. Manderscheid (2013). "A Perspective on the Development of the Healthy People 2020 Framework for Improving U.S. Population Health" (PDF). Public Health Reviews. 35. Archived from the original (PDF) on 2 April 2014.
  9. ↑ Jadad, Alejandro R. (1 November 2016). "Creating a pandemic of health: What is the role of digital technologies?". Journal of Public Health Policy (in English). 37 (2): 260–68. doi:10.1057/s41271-016-0016-1. ISSN 0197-5897. PMID 27899800.
  10. ↑ "Creating a Pandemic of Health: Opportunities and Lessons for a University Initiative at the Intersection of Health, Equity, and Innovation | Harvard Public Health Review: A Student Publication". harvardpublichealthreview.org (in English). 16 April 2015. Archived from the original on 7 March 2019. Retrieved 20 January 2018.
  11. 1 2 World Health Organization. The determinants of health. Geneva. Accessed 12 May 2011.
  12. ↑ Abdalla, Salma M; Hernandez, Mark; Fazaludeen Koya, Shaffi; Rosenberg, Samuel B; Robbins, Grace; Magana, Laura; Nsoesie, Elaine Okanyene; Sabin, Lora; Galea, Sandro (2022). "What matters for health? Public views from eight countries". BMJ Global Health. 7 (6) e008858. doi:10.1136/bmjgh-2022-008858. ISSN 2059-7908. PMC 9204457. PMID 35705225. Retrieved 2026-08-25.
  13. ↑ Andreyeva, Tatiana; Chaloupka, Frank J.; Brownell, Kelly D. (2011). "Estimating the potential of taxes on sugar-sweetened beverages to reduce consumption and generate revenue". Preventive Medicine. 52 (6): 413–16. doi:10.1016/j.ypmed.2011.03.013. PMID 21443899.
  14. 1 2 Lalonde, Marc (1974). "A New Perspective on the Health of Canadians." Ottawa: Minister of Supply and Services. Archived 28 Zimya 2014 at the Wayback Machine
  15. ↑ Housman, Jeff; Dorman, Steve (September–October 2005). "The Alameda County Study: A Systematic, Chronological Review" (PDF). American Journal of Health Education. 36 (5): 302–08. doi:10.1080/19325037.2005.10608200. ISSN 1055-6699. S2CID 39133965. ERIC document number EJ792845. Retrieved 27 December 2011.
  16. ↑ World Health Organization. The world health report. Geneva.
  17. ↑ World Health Organization. The Ottawa Charter for Health Promotion. Adopted at the First International Conference on Health Promotion, Ottawa, 21 November 1986 – WHO/HPR/HEP/95.1.
  18. ↑ Housman & Dorman 2005, pp. 303–04. "The linear model supported previous findings, including regular exercise, limited alcohol consumption, abstinence from smoking, sleeping 7–8 hours a night, and maintenance of a healthy weight play an important role in promoting longevity and delaying illness and death." Citing Wingard DL, Berkman LF, Brand RJ (1982). "A multivariate analysis of health-related practices: a nine-year mortality follow-up of the Alameda County Study". Am J Epidemiol. 116 (5): 765–75. doi:10.1093/oxfordjournals.aje.a113466. PMID 7148802.
  19. ↑ Jadad, A.R. (2013). "On Living a Long, Healthy, and Happy Life, Full of Love, and with no Regrets, until Our Last Breath". Verhaltenstherapie. 23 (4): 287–89. doi:10.1159/000357490.
  20. ↑ UNESCO. The UN World Water Development Report: Facts and Figures – Meeting basic needs. Accessed 12 May 2011.
  21. ↑ Björk J, Albin M, Grahn P, Jacobsson H, Ardö J, Wadbro J, Ostergren PO (2008). "Recreational Values of the Natural Environment in Relation to Neighborhood Satisfaction, Physical Activity, Obesity and Well being" (PDF). Journal of Epidemiology & Community Health. 62 (4): e2. doi:10.1136/jech.2007.062414. PMID 18365329. S2CID 13859588.
  22. ↑ White, Mathew P.; Alcock, Ian; Grellier, James; Wheeler, Benedict W.; Hartig, Terry; Warber, Sara L.; Depledge, Michael H.; Fleming, Lora E. (13 June 2019). "Spending at least 120 minutes a week in nature is associated with good health and wellbeing". Scientific Reports (in English). 9 (1): 7730. Bibcode:2019NatSR...9.7730W. doi:10.1038/s41598-019-44097-3. ISSN 2045-2322. PMC 6565732. PMID 31197192.
  23. ↑ Kantola, Jussi Ilari; Barath, Tibor; Nazir, Salman; Andre, Terence (2017). Advances in Human Factors, Business Management, Training and Education. Advances in Intelligent Systems and Computing (in British English). Vol. 498. doi:10.1007/978-3-319-42070-7. ISBN 978-3-319-42069-1.
  24. 1 2 3 4 5 Shah, Anup (5 January 2014). "Health Issues." Global Issues.
  25. ↑ "What are the different ways a genetic condition can be inherited?: MedlinePlus Genetics". medlineplus.gov (in English). Retrieved 2024-07-17.
  26. ↑ "Genetic Disorders". Cleveland Clinic. August 20, 2021. Retrieved July 17, 2024.
  27. ↑ World Health Organization (2005). Promoting Mental Health: Concepts, Emerging evidence, Practice: A report of the World Health Organization, Department of Mental Health and Substance Abuse in collaboration with the Victorian Health Promotion Foundation and the University of Melbourne. World Health Organization. Geneva.
  28. ↑ Bos, E.H.; Snippe, E.; de Jonge, P.; Jeronimus, B.F. (2016). "Preserving Subjective Wellbeing in the Face of Psychopathology: Buffering Effects of Personal Strengths and Resources". PLOS ONE. 11 (3) e0150867. Bibcode:2016PLoSO..1150867B. doi:10.1371/journal.pone.0150867. PMC 4786317. PMID 26963923.
  29. ↑ "Mental disorders". www.who.int (in English). Retrieved 30 January 2024.
  30. ↑ Long, Steven W. Lifestyle Management: Achieving & Maintaining Good Health. niu.edu.tw
  31. ↑ The numbers count: Mental disorders in America Archived 28 Julayi 2014 at the Wayback Machine. nih.gov
  32. ↑ "What Is Mental Health?" (5 April 2019). MentalHealth.gov. Retrieved 16 November 2019.
  33. 1 2 "OECD Statistics". stats.oecd.org.
  34. ↑ "Health, Non-Medical Determinants of Health, Body weight, Overweight or obese population, self-reported and measured, Total population" (Online Statistics). OECD's iLibrary. 2013. Retrieved 12 December 2013.
  35. ↑ "Health, Non-Medical Determinants of Health, Body weight, Obese population, self-reported and measured, Total population" (Online Statistics). OECD's iLibrary. 2013. Retrieved 13 December 2013.
  36. ↑ "Healthy diet". www.who.int (in English). Retrieved 30 January 2024.
  37. ↑ Alexander, Heather. "What are macronutrients?". MD Anderson Cancer Center (in English). Retrieved 30 January 2024.
  38. ↑ "Nutrients". WHO. Archived from the original on 26 September 2011. Retrieved 24 September 2019.
  39. ↑ "Healthy Eating: Why should I make healthy food choices?". Livelifewell.nsw.gov.au. Archived from the original on 27 February 2014. Retrieved 1 March 2014.
  40. ↑ Garrido M; González-Flores D; Marchena AM; Propr E; García-Parra J; Barriga C; Rodríguez A.B. (2013). "A lycopene-enriched virgin olive oil enhances antioxidant status in humans". Journal of the Science of Food and Agriculture. 93 (8): 1820–26. Bibcode:2013JSFA...93.1820G. doi:10.1002/jsfa.5972. hdl:10662/20105. PMID 23225211.
  41. ↑ "4 Types of Exercise". Go4Life (in English). Go4Life, National Institute on Aging, US National Institutes of Health. 15 May 2014. Archived from the original on 1 July 2018. Retrieved 7 October 2017.
  42. ↑ "Physical Activity Facts". Centers for Disease Control and Prevention (in American English). 21 April 2020. Retrieved 30 May 2021.
  43. ↑ "Health Risks of an Inactive Lifestyle". medlineplus.gov. Retrieved 30 May 2021.
  44. ↑ Pilkington, Stephanie (7 August 2013). "Causes and consequences of sleep deprivation in hospitalized patients". Nursing Standard. 27 (49): 35–42. doi:10.7748/ns2013.08.27.49.35.e7649. PMID 23924135.
  45. ↑ Shilo Rea (31 August 2015). "New Research Confirms Lack of Sleep Connected to Getting Sick". cmu.edu. Retrieved 25 November 2015.
  46. ↑ Patel, Sanjay R.; Hu, Frank B. (17 January 2008). "Short sleep duration and weight gain: a systematic review". Obesity (Silver Spring). 16 (3): 643–53. doi:10.1038/oby.2007.118. PMC 2723045. PMID 18239586.
  47. ↑ "IARC Monographs Programme finds cancer hazards associated with shiftwork, painting and firefighting". International Agency for Research on Cancer. 5 December 2007. Archived from the original on 21 July 2011. Retrieved 25 November 2015.
  48. ↑ Hirshkowitz, Max; Whiton, Kaitlyn; et al. (14 January 2015). "National Sleep Foundation's sleep time duration recommendations: methodology and results summary". Sleep Health. 1 (1): 40–43. doi:10.1016/j.sleh.2014.12.010. PMID 29073412. S2CID 205190733. Retrieved 25 November 2015.
  49. ↑ Sonowal, C.J. (April 2010). "Factors Affecting the Nutritional Health of Tribal Children in Maharashtra". Studies on Ethno-Medicine (in English). 4 (1): 21–36. doi:10.1080/09735070.2010.11886359. ISSN 0973-5070.
  50. ↑ Sipkoff M (January 2004). "Transparency called key to uniting cost control, quality improvement". Managed Care. 13 (1): 38–42. PMID 14763279. Archived from the original on 17 February 2004. Retrieved 16 April 2006.
  51. ↑ "Primary, Secondary and Tertiary HealthCare – Arthapedia". www.arthapedia.in. Archived from the original on 28 January 2021. Retrieved 19 January 2021.
  52. ↑ "Types of health care providers: MedlinePlus Medical Encyclopedia". medlineplus.gov (in English). Archived from the original on 23 January 2021. Retrieved 19 January 2021.
  53. ↑ "Secondary Health Care". International Medical Corps (in English). Archived from the original on 17 January 2021. Retrieved 19 January 2021.
  54. ↑ Laokri S, Weil O, Drabo KM, Dembelé SM, Kafando B, Dujardin B (April 2013). "Removal of user fees no guarantee of universal health coverage: observations from Burkina Faso". Bulletin of the World Health Organization. 91 (4): 277–82. doi:10.2471/BLT.12.110015. PMC 3629451. PMID 23599551.
  55. ↑ Chou YJ, Yip WC, Lee CH, Huang N, Sun YP, Chang HJ (September 2003). "Impact of separating drug prescribing and dispensing on provider behaviour: Taiwan's experience". Health Policy and Planning. 18 (3): 316–29. doi:10.1093/heapol/czg038. PMID 12917273.
  56. ↑ Winslow CE (1920). "The Untilled Fields of Public Health". Science. 51 (1306): 23–33. Bibcode:1920Sci....51...23W. doi:10.1126/science.51.1306.23. PMID 17838891.
  57. ↑ Association of Schools of Public Health. What is Public Health? Retrieved 24 June 2010
  58. ↑ Hispanics and the Future of America. Access to and Quality of Health Care
  59. ↑ Association of Schools of Public Health. Impact of Public Health. Retrieved 24 June 2010.
  60. ↑ World Health Organization. Life expectancy at birth, accessed 20 April 2011.
  61. ↑ Robert Wood Johnson Foundation. (2008). Health in Everyday Living.
  62. ↑ Harris AH, Thoresen CE (2005). "Volunteering is Associated with Delayed Mortality in Older People: Analysis of the Longitudinal Study of Aging" (PDF). Journal of Health Psychology. 10 (6): 739–52. doi:10.1177/1359105305057310. PMID 16176953. S2CID 23314208. Archived from the original (PDF) on 22 July 2011.
  63. ↑ Schwingel A, Niti MM, Tang C, Ng TP (2009). "Continued work employment and volunteerism and mental well-being of older adults: Singapore longitudinal ageing studies". Age and Ageing. 38 (5): 531–37. doi:10.1093/ageing/afp089. PMID 19474036.
  64. ↑ McEwen BS (2006). "Protective and damaging effects of stress mediators: central role of the brain". Dialogues Clin Neurosci. 8 (4): 367–81. doi:10.31887/DCNS.2006.8.4/bmcewen. PMC 3181832. PMID 17290796. open access