Autizm

Autizm
Əşyaları təkrarlayaraq bir sıraya düzmək bəzən autizm göstəricisi sayıla bilər
XBT-10	F84.0
XBT-10-KM	F84.0
XBT-9	299.00
XBT-9-KM	299.0[1]
OMIM	209850
DiseasesDB	1142
MedlinePlus	001526
eMedicine	med/3202 ped/180
MeSH	D001321
Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Autizm — həmçinin autizm spektr pozuntusu (ASP) kimi də tanınır — sosial ünsiyyət və qarşılıqlı əlaqədə fərqlər və ya çətinliklər, proqnozlaşdırıla bilənlik və rutininə güclü ehtiyac və ya üstünlük, hiss orqanlarının məlumatı emal etməsində fərqlilikər, müəyyən mövzulara fokuslanmış maraqlar və təkrarlanan davranışlarla xarakterizə olunan bir hal.^[2]

Autizmin xüsusiyyətləri erkən uşaqlıqdan etibarən özünü göstərir və adətən insanın bütün həyatı boyunca davam edir.^[3][4]

Autizm neyroinkişaf pozuntusu kimi təsnif edilir^[5] və rəsmi diaqnozun qoyulması üçün mütəxəssis tərəfindən bu xüsusiyyətlərin insanın gündəlik həyatında, onun yaşı və sosial mühiti ilə müqayisədə, əhəmiyyətli çətinliklər yaratdığının müəyyənləşdirilməsi tələb olunur.^[6][7][8]

Autizm bir spektr pozuntusu olduğu üçün onun təzahür formaları müxtəlifdir və dəstək ehtiyacları minimumdan – danışa bilməməyə və ya 24 saatlıq qayğıya qədər dəyişə bilər.^[9][10]

Autizm diaqnozları 1990-cı illərdən bəri artıb; bunun əsas səbəbləri daha geniş diaqnostik meyarlar, məlumatlılığın yüksəlməsi və qiymətləndirməyə çıxışın genişlənməsidir.^[11][12] Dəyişən sosial tələblər də rol oynaya bilər.^[13][14] Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının hesablamalarına görə, 2012–2021-ci illər arasında hər 100 uşaqdan təxminən 1-inə autizm diaqnozu qoyulub və tendensiyanın artdığı qeyd olunur.^[a][11][12] Müşahidə tədqiqatları göstərir ki, böyüklər arasında da, rəsmi şəkildə qiymətləndirilmələr aparılsa, bir o qədər faiz insan diaqnostik meyarlara cavab verərdi.^[15]

Autizm əsasən irsidir və çoxsaylı genlərlə bağlıdır; ətraf mühit faktorlarının rolu isə daha kiçik görünür və əsasən doğuşdan əvvəlki dövrə aiddir.^{[16][17][18][19]} Oğlanlarda autizm qızlara nisbətən bir neçə dəfə daha çox diaqnoz edilir,^[20][11][21] həmçinin təşviş, depressiya, diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu (DÇHP), epilepsiya və əqli gerilik kimi hallar autizmli insanlarda daha çox müşahidə olunur.^[22][23][24] Müəyyən savant qabiliyyətləri digər qruplara nisbətən autizmli insanlarda daha çox yayılmışdır.^[25]

Autizmin müalicəsi (tam sağalması) yoxdur.^[26] Bir sıra autizm terapiyaları özünəqulluq, sosial və dil bacarıqlarını təkmilləşdirməyə yönəlmişdir.^[27] Ətraf mühit və sosial maneələrin azaldılması autizmli fərdlərin təhsil, məşğulluq və həyatın digər sahələrində daha dolğun iştirakına kömək edir.^[28][29][30] Heç bir dərman preparatı autizmin əsas əlamətlərini aradan qaldırmır, lakin bəzi dərmanlar narahatlıq (təşviş), depressiya, əsəbilik, DÇHP və epilepsiya kimi tez-tez müşayiət olunan halların idarə edilməsinə kömək etmək üçün istifadə olunur.^[31][32]

1. ↑ Bu rəqəm aşağı və orta gəlirli ölkələrdə yayılma dərəcəsinin real göstəricidən daha aşağı qiymətləndirməsini əks etdirə bilər.

• Autism spectrum disorder in under 19s: support and management (ingilis) (Last). National Institute for Health & Care Excellence (NICE). 2021. 36 p. ISBN 978-1-4731-0246-0.