Fluslu Timon
| Fluslu Timon | |
|---|---|
| q.yun. Τίμων ο Φλιάσιος | |
| | |
| Doğum tarixi | təq. e.ə. 320 |
| Doğum yeri | |
| Vəfat tarixi | təq. e.ə. 230 (89–90 yaşında) |
| Vəfat yeri | |
| Dövr | Ellinizm |
| İstiqaməti | Skeptisizm |
| bir silsilənin bir hissəsi |
| Pirronizm |
|---|
|
|
Fluslu Timon (q.yun. Τίμων ὁ Φλιάσιος, Tímōn ho Phliásios, q.yun. Τίμωνος; təq. e.ə. 320, Fliunt, Peloponnes – təq. e.ə. 230, Afina) — ellinizm dövründə yaşamış qədim yunan filosofu və Pirronun şagirdi. Heç bir əsər yazmayan Pirrondan fərqli olaraq, Timon Silloi (q.yun. Σίλλοι) adlanan satirik fəlsəfi poemalar, eləcə də nəsr əsərləri qələmə almışdır. Bu əsərlərin hamısı günümüzə gəlib çatmamışdır, lakin sonrakı müəlliflərin sitat gətirdiyi parçalar onun fəlsəfəsini ümumi şəkildə bərpa etməyə imkan verir.
Həyatı
[redaktə | vikimətni redaktə et]Timonun həyatı haqqında əsas mənbə Laertli Diogenin verdiyi məlumatdır. Diogen bu məlumatları bu günə gəlib çatmayan Nikeyalı Apollonid, Karistli Antiqon və Sotion kimi daha qədim müəlliflərin əsərlərindən götürdüyünü bildirir.[1]
Diogenin yazdığına görə, Timon Flius şəhərində anadan olmuş, əvvəlcə teatrda rəqqas kimi fəaliyyət göstərmiş, daha sonra isə bu sənəti tərk edərək fəlsəfə ilə məşğul olmağa başlamışdır. Meqaraya köçərək bir müddət Stilponun yanında təhsil almış, sonra vətəninə qayıdaraq evlənmişdir. Daha sonra həyat yoldaşı ilə birlikdə Elisə köçmüş və burada Pirronun dərslərində iştirak edərək onun təlimini qəbul etmişdir.
Maddi çətinliklər səbəbindən Elisdən ayrılmağa məcbur olmuş, bir müddət Hellespont və Propontis bölgələrində yaşamış, sonra isə Xalkedonda sofist kimi dərs demişdir. Bu fəaliyyət ona böyük sərvət qazandırmışdır.[1] Daha sonra Afinaya köçmüş və qısa müddət Fivdə yaşaması istisna olmaqla ömrünün sonuna qədər burada qalmışdır.[1]
Diogenə görə, Timon II Antiqon Qonatas və II Ptolemey Filadelf kimi hökmdarlarla tanış idi.[1] Suda ensiklopediyası onun Etoliyalı Aleksandr və Bizanslı Homer kimi ədəbi xadimlərlə əlaqədə olduğunu, onların faciələrinin yazılmasına kömək etdiyini, həmçinin Arata müəllimlik etdiyini bildirir.[2] Timon təxminən doxsan yaşında vəfat etmişdir.[1]
Əsərləri
[redaktə | vikimətni redaktə et]Diogen Laertliyə görə, Timon "lirik və epik şeirlər, faciələr, satirik dramlar, otuz komediya, altmış faciə, Silloi və məhəbbət şeirləri" yazmışdır. Silloi tam şəkildə qorunmasa da, bir sıra antik müəlliflər tərəfindən xatırlanmış və ondan sitatlar gətirilmişdir. Bəzi tədqiqatçılar hesab edirlər ki, pirronizm əslində Pirrondan deyil, məhz Timondan qaynaqlanmışdır.[3]
Silloi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Onun ən məşhur əsərləri Silloi adlanan satirik poemalar idi. Bu sözün etimologiyası tam aydın olmasa da, həm istehzalı, həm də kəskin tənqidi xarakter daşıyan mənzum əsərləri ifadə etdiyi qəbul edilir. Bu janrın yaradıcısı kimi adətən Kolofonlu Ksenofan göstərilir.
Silloi üç kitabdan ibarət idi. Birinci kitabda Timon öz adından danışırdı, ikinci və üçüncü kitablar isə müəlliflə Ksenofan arasında dialoq formasında yazılmışdı. Timon suallar verir, Ksenofan isə uzun cavablarla çıxış edirdi. Əsərin əsas mövzusu keçmiş və müasir filosofların baxışlarının satirik tənqidi idi ki, bu da skeptisizm və satira üçün geniş imkan yaradırdı. Əsər heksametr vəznində yazılmışdı və antik müəlliflərin rəylərindən, eləcə də dövrümüzə gəlib çatan parçalarından onun bu janrın ən uğurlu nümunələrindən biri olduğu məlum olur.[4] Silloiyə Nikeyalı Apollonid və İsgəndəriyyəli Sotion tərəfindən şərhlər yazılmışdır.[5]
Poeziyası
[redaktə | vikimətni redaktə et]İndalmoi adlı elegiya vəznində yazılmış poeması mövzu baxımından Silloiyə bənzəyirdi.[6] Diogen Laertli Timonun yamblarını da qeyd edir,[7] lakin burada bu sözün sadəcə ümumi mənada satirik şeirləri ifadə etməsi də mümkündür.
Timon filosofları "çoxlu müdrik kəlamların son dərəcə hiyləgər qatilləri" adlandırırdı (sətir 96). Onun tənqidindən yalnız iki filosof — Ksenofan ("Homerin yalanlarının təvazökar tənqidçisi", sətir 29) və Pirron ("heç bir ölümlü onunla yarışmağa cəsarət etməz", sətir 126) kənarda qalırdı.[8]
Onun dramlarından heç biri günümüzə çatmamışdır. Epik əsərləri haqqında da az məlumat mövcuddur, lakin onların əsasən yumoristik və ya satirik xarakter daşıdığı güman edilir. Arkesilausun dəfn ziyafəti adlı əsərinin də epik vəzndə yazılmış satirik poema olduğu ehtimal edilir.[9] Timon həmçinin Homerə parodiyalar yazmışdır. Skeptisizm mövzusunda elegiya vəznində yazdığı bir poemadan və mənsubiyyəti dəqiq müəyyən edilməyən bir neçə başqa şeir parçası da dövrümüzə gəlib çatmışdır.[8]
Nəsr əsərləri
[redaktə | vikimətni redaktə et]Diogen Laertliyə görə, Timon ümumilikdə iyirmi min sətirdən ibarət nəsr əsərləri də yazmışdır. Bu əsərlər əsasən fəlsəfəyə həsr olunmuşdu. Diogen onun Duyğular haqqında, Araşdırmalar haqqında və Müdrikliyə doğru adlı əsərlərini qeyd edir. İtirilmiş əsərləri arasında Fiziklərə qarşı da vardır; burada o, hipotezlərin irəli sürülməsinin əsaslılığını şübhə altına almışdır.[10]
Onun əsərlərindən qorunub qalmış ən uzun sitat Evseviyin Praeparatio evangelica əsərində Messenalı Aristokldan gətirdiyi parçadır. Bu sitat Timonun Python adlı əsərindəndir və burada Delfi kahininə edilən səfər zamanı Pirronla baş vermiş söhbət təsvir olunur.[11]
"Əşyaların özləri eyni dərəcədə fərqsiz, dəyişkən və qeyri-müəyyəndir; buna görə də nə hisslərimiz, nə də mühakimələrimiz nə doğru, nə də yanlışdır. Elə buna görə də onlara etibar etməməli, mühakiməsiz, qərəzsiz və tərəddüdsüz olmalı, hər bir şey haqqında onun nə var, nə də yoxdur, yaxud həm var, həm də yoxdur, yaxud nə var, nə də yoxdur deməliyik."[12]
İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- 1 2 3 4 5 Bett, 2002
- ↑ Suda, Aratos.
- ↑ Brunschwig, (1999), pp. 249–251.
- ↑ Diogenes Laërtius, ix. 115; Suda, Sillainei, Timon; Athenaeus, passim; Aulus Gellius, iii. 17.
- ↑ Athenaeus, viii. 336.
- ↑ Diogenes Laërtius, ix. 65.
- ↑ Diogenes Laërtius, ix. 110.
- 1 2 Chisholm, 1911
- ↑ Diogenes Laërtius, ix. 115; Athenaeus, ix. 406.
- ↑ Sextus Empiricus, Against the Geometers, 2. in Sextus Empiricus IV: Against the Professors. R.G. Bury (trans.) (Harvard University Press, 1949/2000). p. 244 (Greek); 245 (English). ISBN 0-674-99420-5
- ↑ Aristocles ap. Eusebius of Caesaria Praeparatio Evangelica Chapter 18.
- ↑ Eusebius. "Praeparatio Evangelica Book XIV". Tertullian Project. 21 sentyabr 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27 yanvar 2023.
Əlavə ədəbiyyat
[redaktə | vikimətni redaktə et]- Bett, Richard. Pyrrho, His Antecedents, and His Legacy (ingilis). Oxford University Press. 2003. ISBN 978-0-19-925661-7. İstifadə tarixi: 29 yanvar 2023.
- Clayman, Dee L. Timon of Phlius: Pyrrhonism into Poetry (ingilis). Walter de Gruyter. 15 dekabr 2009. ISBN 978-3-11-022081-0. İstifadə tarixi: 29 yanvar 2023.
- Long, A. A. Hellenistic Philosophy: Stoics, Epicureans, Sceptics (ingilis). University of California Press. 20 avqust 1986. ISBN 978-0-520-05808-8. İstifadə tarixi: 29 yanvar 2023.
- Long, A. A.; Sedley, D. N. The Hellenistic Philosophers: Volume 1, Translations of the Principal Sources with Philosophical Commentary (ingilis). Cambridge University Press. 9 aprel 1987. ISBN 978-0-521-27556-9. İstifadə tarixi: 29 yanvar 2023.
- Long, A. A. 4.Timon of Phlius: Pyrrhonist and satirist // From Epicurus to Epictetus: Studies in Hellenistic and Roman Philosophy (ingilis). Clarendon Press. 14 sentyabr 2006. ISBN 978-0-19-927911-1. İstifadə tarixi: 29 yanvar 2023.