Radom
| Radom | |||
|---|---|---|---|
| Radom | |||
 | |||
|
|||
| 51°25′ şm. e. 21°09′ ş. u.HGYO | |||
| Ölkə | |||
| Tarixi və coğrafiyası | |||
| Sahəsi |
|
||
| Əhalisi | |||
| Əhalisi |
|
||
| Rəqəmsal identifikatorlar | |||
| Telefon kodu | +48 48 | ||
| Poçt indeksi | 26-600–26-621 | ||
| Nəqliyyat kodu | WR | ||
| Digər | |||
| radom.pl | |||
  Radom | |||
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |||
Radom idiş ראָדעם — Polşanın şərq-mərkəzi hissəsində yerləşən şəhərdir.[2] Şəhər paytaxt Varşavadan təxminən 100 kilometr (62 mil) cənubda, Mleçna çayı sahilində, Mazoviya voyevodalığı ərazisində yerləşir. Radom əhalisinin sayına görə Polşanın on altıncı ən böyük şəhəri və voyevodalığın ikinci ən böyük şəhəridir. 31 dekabr 2025-ci il məlumatına görə əhalisi 191,819 nəfər olmuşdur.[2][3]
Radom tarixən mühüm inzibati mərkəz olmuşdur. 1401-ci ildə Litva Böyük Hersoqluğu ilə Polşa arasında bağlanmış Vilnüs və Radom Paktını təsdiqləyən Polşa Tac Şurasının iclası burada keçirilmişdir. 1505-ci ildə Seym tərəfindən Nihil novi aktı və Laski Statutu Radom Kral qalasında qəbul edilmişdir. 1976-cı ildə şəhər 1976-cı il iyun etirazlarının əsas mərkəzlərindən biri olmuşdur. İnzibati baxımdan Mazoviya voyevodalığına daxil olsa da, tarixən Kiçik Polşa bölgəsinə aid edilir.
Şəhər hər iki ildən bir keçirilən və ölkənin ən böyük aviaşousu sayılan Radom Air Show tədbirinə ev sahibliyi edir. “Radom” adı həmçinin 1935–1944-cü illərdə şəhərdəki Luçnik silah fabriki tərəfindən istehsal olunan yarıavtomatik FB Vis tapançasının qeyri-rəsmi adı kimi tanınır. Şəhərdə hazırda da Polşa Silahlı Qüvvələri üçün hərbi silah istehsalı davam etdirilir.
Radomda həmçinin beynəlxalq Radom Caz Festivalı və Beynəlxalq Qombroviç Teatr Festivalı keçirilir.
Tarixi
[redaktə | vikimətni redaktə et]
Radomun ilk yaşayış məskəni VIII–IX əsrlərə aid edilir. Şəhər ilkin orta əsrlərdə Mleçna çayı vadisində yerləşən yaşayış məntəqəsi kimi formalaşmışdı. X əsrin ikinci yarısında burada müdafiə divarları və xəndəklərlə qorunan Piotrówka qalası adlı qorod yaradıldı. Şəhərin böyük meşəlik ərazinin kənarında və Kiçik Polşa ilə Mazoviya sərhədinə yaxın yerləşməsi onun erkən Polşa Krallığı dövründə mühüm inzibati mərkəzə çevrilməsinə səbəb olmuşdur.
Piotrówka adı ehtimal ki, Müqəddəs Pyotr kilsəsindən götürülmüşdür. Həmin kilsə 1222-ci ildə yaxınlıqdakı Sieciechówdakı Benedikt ordeni abbatlığının tabeliyinə verilmişdi. Bu kilsə günümüzə gəlib çatmasa da, Radomda qorunan ən qədim məbəd XIII əsrdə I Ağ Leszek tərəfindən inşa etdirilmiş Müqəddəs Vatslav kilsəsidir. Radom haqqında ilk yazılı məlumat 1155-ci ildə Papa IV Adrianın bullasında qeyd edilmişdir.
1233-cü ildə Radom kastelyanlıq mərkəzi olmuşdur. Şəhərin adı qədim slavyan kişi adı olan Radomirdən yaranmış və “Radomirə məxsus qalalı şəhər” mənasını vermişdir.[4]
.jpg)
XIII əsrin ikinci yarısında knyaz V Boleslav İffətli Radoma Şroda Şlaska hüququ verdi, baxmayaraq ki, bunun dəqiq tarixini təsdiq edən sənəd qorunmamışdır. XIV əsrdə şəhər daha da inkişaf etdi. 1350-ci ildə kral III Kazimir “Yeni Şəhər”i təsis etdi; burada kral qalası, müdafiə divarları və şəhər ratuşası tikildi. Şəhərin küçələri alman qotik şəhərləri üslubunda planlaşdırılmışdı. Radomun üç əsas qapısı vardı: İlza, Pyotrkuv Tribunalski və Lublin qapıları.
1364-cü ildə şəhərin köhnə hüquqları daha müasir Maqdeburq hüququ ilə əvəz edildi və sakinlər yeni imtiyazlar əldə etdilər.[5] Həmin dövrdə Radom Ruteniya ilə Sileziya arasında yerləşən mühüm ticarət yolu üzərində yerləşirdi. 1376-cı ildə şəhər starosta iqamətgahına çevrildi və ən böyük inkişaf dövrünə qədəm qoydu.
Polşanın “Qızıl dövrü”
[redaktə | vikimətni redaktə et]Kral II Vladislav Yagello şəhərə bir sıra imtiyazlar verdi. O, Krakovdan Vilnüsə gedərkən tez-tez Radom qalasında dayanırdı. 18 mart 1401-ci ildə Vilnüs və Radom Paktı burada imzalandı və bu sənəd Polşa-Litva ittifaqını gücləndirdi. Bundan dərhal sonra Polşa–Litva–Tevton müharibəsinə hazırlıq başlandı.
Kral IV Kazimir Yagellon da həyat yoldaşı Avstriyalı Elizabet ilə birlikdə tez-tez Radoma səfər edirdi. Şəhərdə Krım xanlığı, Bohemiya krallığı və Bavariya hersoqluğundan gəlmiş elçilər qəbul olunurdu. 1489-cu il 18 noyabr tarixində Tevton Ordeninin böyük magistri Johann von Tiefen Radom qalasında kral qarşısında sədaqət andı içmişdi.
1481-ci ildə Radom kral oğlu Müqəddəs Kazimirin iqamətgahına çevrildi. O, sonradan həm şəhərin, həm də Radom Roma-Katolik yeparxiyasının himayədar müqəddəsi elan edildi. Aleksandr Yagellonun hakimiyyəti dövründə Polşa Seymi Radom qalasında keçirilən iclasda Nihil novi aktını qəbul etdi.[6] Burada həmçinin Polşa Krallığında ilk hüquq məcəlləsi sayılan Łaski Statutu təsdiq edildi.
Radom həmin dövrdə Sandomierz voyevodalığının mühüm şəhərlərindən biri idi və 1613–1764-cü illərdə vergi nəzarətini həyata keçirən Xəzinə Tribunalının yerləşdiyi yer olmuşdur. Şəhərə müxtəlif Polşa kralları, o cümlədən Stefan Batori, Anna Yagellon, III Sigizmund Vaza və III Avqust səfər etmişdir.
Şəhərin rifah dövrü İsveçin Polşaya yürüşü zamanı başa çatdı. İsveç ordusu 1655-ci ilin noyabrında şəhəri müqavimətsiz ələ keçirdi. 1656-cı ilin avqustunda Radom talan edildi və demək olar tamamilə dağıdıldı. Əhali müharibədən əvvəlki təxminən 2,000 nəfərdən 1660-cı ildə 395 nəfərə qədər azaldı; yalnız 37 ev salamat qalmışdı.
Yeni dövr
[redaktə | vikimətni redaktə et]1795-ci ildə baş vermiş Polşanın üçüncü bölüşdürülməsindən sonra Radom Habsburq monarxiyasının Qərbi Qalisiya əyalətinə daxil edildi. 1809-cu ildə Avstriya–Polşa müharibəsində Polşa qələbəsindən sonra şəhər Varşava Hersoqluğunun tərkibinə keçdi və Radom departamentinin paytaxtı oldu.
1815-ci ildən etibarən şəhər Rusiya imperiyasının nəzarətində olan Konqres Polşasına daxil edildi və regional inzibati mərkəz funksiyasını qorudu. XIX əsrdə Radom Polşada fotoqrafiya sənətinin əsas mərkəzlərindən birinə çevrildi. 1885-ci ildə şəhərdən keçən dəmir yolu xətti istifadəyə verildi, XX əsrin əvvəllərində isə elektrik stansiyası tikildi.
İkinci Dünya müharibəsi
[redaktə | vikimətni redaktə et]1939-cu il sentyabrın 1-də Almaniyanın Polşaya hücumu zamanı şəhər bombardman edildi. 8 sentyabrda Radom Vermaxt tərəfindən işğal edildi və sonradan Almaniyanın işğal zonasında yerləşən Baş Qubernatorluqun Radom dairəsinin mərkəzinə çevrildi.
İşğal illərində şəhərdə kütləvi repressiyalar həyata keçirildi. Alman qüvvələri yüzlərlə polyakı həbs etdi, ictimai edamlar təşkil etdi və minlərlə insanı Auşvits kimi düşərgələrə deportasiya etdi. Şəhərdə həmçinin Radom gettosu yaradıldı və burada yaşayan on minlərlə yəhudi daha sonra Treblinka məhvetmə düşərgəsinə göndərildi.
Radom Polşa müqavimət hərəkatının əsas mərkəzlərindən biri idi. Burada Daxili Ordu, Boz Sıralar və digər gizli təşkilatlar fəaliyyət göstərirdi. Müqavimət üzvləri sabotaj əməliyyatları aparır, gizli təhsil təşkil edir və silah istehsal edirdilər.
1945-ci il 16 yanvarda şəhər Qırmızı Ordu tərəfindən ələ keçirildi və yenidən Polşanın tərkibinə daxil edildi. Müharibədən sonra Radom sovet yönümlü kommunist hakimiyyəti altında qaldı.
İkinci Dünya müharibəsinə qədər Radomda böyük yəhudi icması yaşayırdı. 1897-ci il siyahıyaalınmasına əsasən şəhərin 28,700 nəfərlik əhalisinin təxminən 11,200 nəfəri yəhudilərdən ibarət idi ki, bu da ümumi əhalinin təxminən 39%-ni təşkil edirdi.[7]
İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- ↑ zespół autorów. Internetowa encyklopedia PWN (pol.). (İstifadə tarixi: 26 yanvar 2025).
- 1 2 Sitat səhvi: Yanlış
<ref>teqi; "population" adlı istinad üçün mətn göstərilməyib. - ↑ Radom // Lexico UK English Dictionary. Oxford University Press. 22 mart 2020 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
- ↑ "Historia". İstifadə tarixi: 6 aprel 2020.[ölü keçid]
- ↑ "Historia miejscowości". 30 noyabr 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 aprel 2020.
- ↑ "Historia Radomia". 17 noyabr 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 aprel 2020.
- ↑ Joshua D. Zimmerman, Poles, Jews, and the politics of nationality, Univ of Wisconsin Press, 2004.