Fonograf

Fonograf (od grč. phōnē — „zvuk, glas“ i gráphein — „pisati“) je uređaj za snimanje i reprodukciju glasa i zvuka, prvobitno na rotirajućem cilindru (valjku). Zvuk se bilježio tako što su vibracije iz zraka (preko lijevka i membrane) mehanički prenošene na iglu koja je urezivala/utiskivala trag u podlogu na valjku, a pri reprodukciji je igla pratila te tragove i ponovo pobuđivala membranu. Prvi uspješan fonograf razvio je Thomas A. Edison 1877. godine.^[1][2]

Fonograf se često navodi kao nasljednik fonoautografa i prethodnik gramofona.^[3][4]

U ranoj fazi Edison je eksperimentisao s bilježenjem vibracija i na parafinskom papiru, a zatim je razvio varijantu s valjkom obloženim tankom metalnom folijom (staniolom), na koji se zapis mehanički utiskivao. Zbog ograničenja medija i mehanike, snimci na cilindru su u praksi trajali tek nekoliko minuta (u literaturi se često navodi 2–4 minute).^[2][5][6]

Fonograf je u početku zamišljen i kao praktičan uređaj za poslovnu komunikaciju (npr. diktiranje), odnosno kao „mašina“ koja može snimati izgovorene riječi umjesto stenografa.^[7]

Da bi se zvuk snimio, operater bi govorio (ili vikao) u lijevak nalik megafonu i istovremeno okretao ručicu. Vibracije bi se prenosile preko membrane i igle na foliju/medij na valjku u vidu niza sitnih tragova. Prilikom reprodukcije, igla je pratila već urezane/utisnute tragove i prenijela vibracije nazad na membranu, čime se zvuk ponovo pretvarao u akustične valove.^[2][5]

Amerikanac njemačkog porijekla Emil Berliner razvio je uređaj za snimanje i reprodukciju zvuka iz drugačije perspektive i patentirao gramofon. Fonograf i gramofon rade na bitno različitim principima (cilindar naspram ploče, drugačiji način formiranja i čitanja zapisa).^[8][9]

• Mary had a little lamb — Edisonova rana demonstracija zvučnog zapisa (1878).
• Au clair de la lune — jedan od najstarijih poznatih razumljivih snimaka ljudskog glasa (1860).

Tolstojev glas snimljen je 1908. godine,^[10] dok je čitao pismo Tatjani Kumizinskoj u fonograf koji mu je poklonio Thomas Edison.^[11] Poklanjajući mu primjerak svog izuma, Edison je Tolstoju poslao i pismo (prema navodima iz izvora):

Najstariji poznati razumljivi snimak ljudskog glasa vezuje se za francusku pjesmu Au clair de la lune, zabilježenu 9. aprila 1860. godine zahvaljujući francuskom izumitelju Édouard-Léon Scottu de Martinvilleu i njegovom fonoautografu.^[12][13] Iako je snimak nastao 17 godina prije Edisonovog fonografa, Edison se često pamti kao ključna figura u razvoju snimanja zvuka zbog praktične izrade uređaja i njegove kasnije komercijalizacije.

1. Fonoautograf (Édouard-Léon Scott de Martinville, 1857)
2. Paleofon (nije patentiran) (Šarl Kros, 1877)
3. Fonograf (Thomas A. Edison, 1877)
4. Grafofon (Charles Sumner Tainter i Chichester Bell, 1886)
5. Gramofon (Emil Berliner, 1887)

Commons ima datoteke na temu: Fonograf

• The Phonograph – Stranica Nacionalnog parka Thomas Edison (engleski)
• Historija zvučnog zapisa – Austrijska medijateka (njemački)