Uling

Ang uling usa ka masunog nga itom o brownish-black nga sedimentary rock, nga naporma isip mga lut-od nga gitawag og coal seams . Ang karbon kasagaran karbon nga adunay lain-laing gidaghanon sa ubang mga elemento, labi na ang hydrogen, sulfur, oxygen, ug nitrogen. ^[1] Kini usa ka fossil fuel, nga maporma kon ang mga tanom madunot ngadto sa peat nga mahimong karbon pinaagi sa kainit ug presyur sa lawom nga paglubong sulod sa minilyon ka tuig. ^[2] Dakong mga deposito nga naporma gikan sa mga basang yuta nga gitawag og mga kalasangan sa karbon nga mitabon sa kadaghanan sa mga tropiko atol sa ulahing Carboniferous ug sayong Permian. ^[3]

Ang uling gigamit panguna isip sugnod. Samtang ang karbon nailhan ug gigamit sulod sa liboan ka tuig, ang paggamit niini limitado hangtod sa Rebolusyong Industriyal . Uban sa pag-imbento sa steam engine, misaka ang konsumo sa karbon. ^[4] Niadtong 2020, ang karbon nagsuplay og mga ikaupat nga bahin sa pangunang enerhiya sa kalibutan ug kapin sa ikatulo nga bahin sa kuryente niini. ^[5] Ang ubang proseso sa paghimo og puthaw ug asero ug uban pang mga proseso sa industriya nagsunog og karbon.

Ang pagkuha ug pagsunog sa karbon makadaot sa kalikopan ug panglawas sa tawo, hinungdan sa sayo nga kamatayon ug sakit, ^[6] ug mao ang pinakadako nga tinubdan sa carbon dioxide nga nakatampo sa pagbag-o sa klima . Kapin sa kinse bilyon ka tonelada nga carbon dioxide ang gipagawas sa pagsunog sa karbon niadtong 2024, ^[7] nga labaw sa ikaupat nga bahin sa kinatibuk- ang emisyon sa greenhouse gas sa tibuok kalibutan. ^[8] Isip kabahin sa tibuok kalibutan nga transisyon sa enerhiya, daghang mga nasud ang mikunhod o miwagtang sa ilang paggamit sa kuryente sa karbon . ^[9][10] Ang Kalihim Heneral sa Hiniusang Kanasuran mihangyo sa mga gobyerno nga hunongon ang pagtukod og bag-ong mga planta sa karbon sa tuig 2020. ^[11]

Usa ka rekord nga gidaghanon sa karbon ang nasunog niadtong 2024, ^[12] apan ang konsumo gilauman nga moabot sa kinapungkayan sa dili pa ang 2030. ^[13] Aron matuman ang target sa Kasabutan sa Paris nga magpabilin ang pag-init sa kalibutan ubos sa 2 °C (3.6 °F) ang paggamit sa karbon kinahanglan nga mokunhod sa katunga gikan sa 2020 hangtod 2030, ^[14] ug ang "phasing down" sa karbon nauyonan sa Glasgow Climate Pact .

Ang Tsina ang pinakadakong konsumidor ug tig-angkat og karbon, nga nagmina og halos katunga sa karbon sa kalibutan, gisundan sa India nga adunay mga ikanapulo. Ang Indonesia ug Australia ang pinakadaghang nag-eksport, gisundan sa Russia . ^[15][16]

1. ↑ Blander, M. "Calculations of the Influence of Additives on Coal Combustion Deposits" (PDF). Argonne National Laboratory. p. 315. Archived from the original (PDF) on 28 May 2010. Retrieved 17 December 2011.
2. ↑ "Coal Explained". Energy Explained. US Energy Information Administration. 21 April 2017. Archived from the original on 8 December 2017. Retrieved 13 November 2017.
3. ↑ Feulner, Georg (2017-10-24). "Formation of most of our coal brought Earth close to global glaciation". Proceedings of the National Academy of Sciences. 114 (43): 11333–11337. Bibcode:2017PNAS..11411333F. doi:10.1073/pnas.1712062114. PMC 5664543. PMID 29073052.
4. ↑ Wilde, Robert (2019-06-30). "How the Demand for Coal Impacted the Industrial Revolution". ThoughtCo (in English). Retrieved 2024-05-02.
5. ↑ "Global energy data". International Energy Agency.
6. ↑ "Lignite coal – health effects and recommendations from the health sector" (PDF). Health and Environment Alliance. December 2018. Archived from the original (PDF) on 11 December 2018. Retrieved 12 February 2024.
7. ↑ "Annual CO₂ emissions from coal". Our World in Data (in English). Archived from the original on 2025-04-29. Retrieved 2025-12-16.
8. ↑ "Global greenhouse gas emissions hit a record high in 2024".
9. ↑ "Analysis: The global coal fleet shrank for first time on record in 2020". Carbon Brief (in English). 2020-08-03. Retrieved 2021-11-09.
10. ↑ Simon, Frédéric (2020-04-21). "Sweden adds name to growing list of coal-free states in Europe". www.euractiv.com (in English (British)). Retrieved 2021-11-09.
11. ↑ "Tax carbon, not people: UN chief issues climate plea from Pacific 'frontline'". The Guardian. 15 May 2019.
12. ↑ "Global use of coal hit record high in 2024". The Guardian (in English (British)). 2025-10-22. ISSN 0261-3077. Retrieved 2025-12-16.
13. ↑ "Executive summary – World Energy Outlook 2025 – Analysis". IEA (in English (British)). Retrieved 2025-12-16.
14. ↑ {{cite web}}: Empty citation (help)
15. ↑ "Exports – Coal Information: Overview – Analysis". IEA (in English (British)). Retrieved 2022-01-20.
16. ↑ Overland, Indra; Loginova, Julia (2023-08-01). "The Russian coal industry in an uncertain world: Finally pivoting to Asia?". Energy Research & Social Science. 102 103150. Bibcode:2023ERSS..10203150O. doi:10.1016/j.erss.2023.103150. ISSN 2214-6296.