Flamenko

Flamenko (ispanca flamenco) — İspaniyanıñ cenübinde, esasen Andalusiyada, inkişaf etken yır, muzıka ve oyun sanatı. Onıñ inkişafında Andalusiyada yaşağan çingeneler emiyetli rol oynağan. Flamenkoda yırlav, gitara çaluv ve oyun bir-biri ile yaqından bağlıdır.^[1]

Flamenkoğa ait ilk yazılı malümatlar XVIII asırğa aittir. Başta onı aile ve dostlar toplaşuvlarında, bayramlarda ve iş vaqtında icra etkenler.

XIX asırnıñ ekinci yarısında yır ve oyun temaşaları ötkerilgen mahsus qavehaneler keniş tarqalğan. Bu yerlerde icracılar ücret içün çıqışlar yapqan, flamenko ise daa büyük bir diñleyici toplulığına belli olğan.^[2]

2010 senesi flamenko UNESCOnıñ ğayrımaddiy medeniy miras cedveline qayd etilgen.^[1]

Flamenko yırlarında quvanç, ğam-qasevet ve başqa duyğular ifade etile. Oyuncı elleri, qolları ve kevdesi ile ifadeli areketler yapa, ayaqlarınen ise vezinli sesler çıqara. İcra vaqtında el çırpuvdan ve bazı oyunlarda kastanyetlerden de faydalanalar.^[1]

Yır ve gitara muzıkası oyun olmadan da icra etile. Bazı yırlar ise çalğı aleti olmadan yırlana.

İspancada flamenko yırcısına kantaor, oyuncısına baylaor, gitaracısına ise tokaor deyler. Qadın yırcı içün kantaora, qadın oyuncı içün ise baylaora sözleri qullanıla.^[3]

Flamenkonıñ er bir üslübine palo deyler. Solea, buleriyas ve alegriyas — böyle üslüplerniñ bazılarıdır. Olar avası, ritmi ve icra tarzı ile bir-birinden ayırıla.^[3]

Muzıkada tekrarlanıp turğan ritm tertibine kompas (ispanca compás) deyler. Üslüpke köre uruvlarnıñ sayısı ve urğularnıñ yerleri deñişe. Bazı üslüplerde ise serbest ritm qullanıla.^[4]

1. 1 2 3 Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity. — UNESCO. — P. 136–137.
2. ↑ Historia del cante(isp.). Instituto Andaluz del Flamenco.
3. 1 2 Vocabulario básico(isp.). Instituto Andaluz del Flamenco.
4. ↑ Francisco Antonio Linares Lucena Diccionario flamenco. Léxico del cante, toque y baile andaluces. — Junta de Andalucía, 2022. — P. 245.