Maarif devri

Aydınlıq çağı
Bulunğan yeri	Batı Avrupa[d]
Evelkisi	klasikçilik[d] ve Grand Siècle[d]
Soñrasında	romantizm[d] ve Romanticism in France[d]
Başlanğan vaqtı	XVII asır
Bitken vaqtı	XIX asır
Tesirlengeni	renaissance humanism[d] ve bilimsel devrim[d]
Tam tersi	disenlightenment[d]
İsimlendirilmesi	Aufklärung
Wikimedia Commons saytındaki Multimedia fayllar

Maarif devri ya da Aydınlıq devri — XVII asırnıñ soñunda başlap esasen XVIII asırda devam etken ilmiy ve medeniy devir. Bu vaqıtta Avropada aqıl, ilim ve tasil yardımınen cemiyetni yahşılaştırmaq ğayesi keñ tarqaldı. Bu ğayelerge esaslanğan areketke maarifçilik, onıñ temsilcilerine ise maarifçiler deyler. Areketniñ müim merkezleri Frenkistan, Büyük Britaniya ve Almaniya edi; o, Şimaliy Amerikağa da tarqaldı. Bu devirge Aqıl devri de deyler.^[1]

Maarifçiler adamlarnı serbest tüşünmege, oqumağa ve fikirlerni deliller yardımınen teşkermege çağıra ediler. Maarifçilerniñ çoqusı caillik ve hurafatlarnı aqsızlıq ve zulumniñ sebepleri dep saya edi. İlim ve tasil tarqalsa, qanunlar yahşılansa, adamlar daa serbest ve bahtlı yaşay bile, dep işana ediler. Bu işanç ilerilev ğayesi ile bağlı edi.^[1]

Çoq maarifçi derebeylik (feodalizm) tertiplerini, asılzadeler ve ruhaniylerniñ imtiyazlarını, mutlaqiyetni tenqit etti. Olar qanun qarşısında teñlikni, söz ve din serbestligini qorçaladılar. Ükümdarlarnıñ akimiyetini qanunlarnen sıñırlamaq, ealiniñ aqlarını qorçalamaq kerek, dep saya ediler.^[2]

Maarifçiler din ve siyaset meselelerinde er vaqıt bir fikirde olmağan. Aralarında dinni qabul etkenler de, onı inkâr etkenler de bar edi. Bazıları islaatçı ükümdarlarğa ümüt bağlağan, başqaları halq akimiyetini qorçalağan.^[1]

• Con Lokk — ingliz mütefekkiri. Adamlarnıñ yaşamaq, serbest olmaq ve mülk sahibi olmaq aqlarını qorçaladı. Ükümetniñ akimiyeti ealiniñ razılığına dayanmalı, dep saya edi.^[2]
• Monteskyö — frenk mütefekkiri. Qanun çıqarıcı, icra ve makeme akimiyetlerini ayırmaq kerek, dep saya edi. Bu, ükümdarlarnıñ akimiyetini sıñırlamağa yardım etmeli edi.^[3]
• Volter — frenk yazıcısı ve mütefekkiri. Diniy fanatizmni ve aqsızlıqnı tenqit etti, adamlarnı dinine köre taqip etüvge qarşı çıqtı. Başqa dinlerni qabul etken adamlarnıñ da serbest yaşamasını qorçaladı.^[4]
• Deni Didro ve Jan Leron Dalamber — frenk mütefekkirleri. 1751–1772 seneleri çıqqan «Entsiklopediya»nı (frenkçe Encyclopédie) azırlamağa yolbaşçılıq ettiler. Bu eser ilim, sanat ve zenaatlar aqqında bilgilerni bir yerge topladı.^[5]
• Jan-Jak Russo — frenk tilinde yazğan mütefekkir. Eñ yüksek akimiyet halqqa ait olmalı, dep saya edi. Tasil ve terbiye aqqında da yazdı. İlim ve sanatnıñ inkişafı er vaqıt ahlâqnı yahşılaştırmay, dep saya edi.^[6]
• Devid Yum — iskoç mütefekkiri. Tecribeniñ bilgi aluvdaki rolüni ögrendi, adamlarnıñ fikirleri, inamları ve ahlâqı aqqında yazdı.^[7]
• Adam Smit — iskoç mütefekkiri ve iqtisadiyatçı. Emek bölünmesi, ticaret ve iqtisadiy serbestlikni ögrendi; ahlâq ve adamlarnıñ bir-birine munasebetleri aqqında da eserler yazdı.^[8]
• İmmanuel Kant — alman mütefekkiri. 1784 senesi yazğan eserde maarifni adamnıñ başqalarnıñ yol köstermesine bağlı olmadan aqlını qullanması ile añlattı. Serbest fikir yürsetmege emiyet berdi.^[9]

Maarifçilik tasilniñ keniş tarqalmasına, ilim ve felsefeniñ inkişafına tesir etti. Onıñ serbestlik ve tabiiy aqlar aqqındaki ğayeleri 1776 senesi qabul etilgen Amerika Birleşken Devletleriniñ mustaqillik beyannamesinde akis olundı.^[10] Bu ğayeler 1789 senesi başlağan Büyük Frenk inqilâbına da tesir etti. Maarif devirinde keñ tarqalğan insan aqları, qanun qarşısında teñlik ve akimiyetni sıñırlav aqqındaki fikirler zemaneviy demokratik devletlerniñ qurulışında müim yer aldı.^[1]

1. 1 2 3 4 Enlightenment. Stanford Encyclopedia of Philosophy.
2. 1 2 Locke’s Political Philosophy. Stanford Encyclopedia of Philosophy.
3. ↑ Baron de Montesquieu, Charles-Louis de Secondat. Stanford Encyclopedia of Philosophy.
4. ↑ About Voltaire. Voltaire Foundation, University of Oxford.
5. ↑ The ARTFL Encyclopédie. University of Chicago.
6. ↑ Jean Jacques Rousseau. Stanford Encyclopedia of Philosophy.
7. ↑ David Hume. Stanford Encyclopedia of Philosophy.
8. ↑ Adam Smith’s Moral and Political Philosophy. Stanford Encyclopedia of Philosophy.
9. ↑ What Is Enlightenment?. Columbia University.
10. ↑ The Declaration of Independence: How Did it Happen?. U.S. National Archives.