İçeriğe atla

Tercime

QIRIMTATAR VİKİPEDİYASINIÑ MALÜMATI

Tercime (arapça ترجمة‎) — bir tilde aytılğan ya da yazılğan sözlerniñ manasını başqa tilde ifade etüv. Tercime sayesinde çeşit tillerde laf etken adamlar bir-birini añlay, başqa halqlarnıñ kitaplarını oquy, filmlerini seyir ete ve bilgilerinden faydalana bileler.

Tercime etilgen metinniñ ya da sözlerniñ asıl manası saqlanmalı. Amma bunıñ içün er bir sözni ayrı-ayrı tercime etmek şart degil. Çeşit tillerniñ sözleri, grammatikası ve ifade usulları farqlı olğanından, aynı fikirni başqa tilde başqa sözler ve cümleler ile ifade etmek kerek ola bile.

Tercime işi ile oğraşqan adamğa terciman ya da tercimeci deyler. Terciman eki ya da daa çoq tilni bilmeknen beraber, bu tillerde sözlerniñ nasıl qullanılğanını ve olarnıñ hususiyetlerini de yahşı añlamalıdır.

«Tercime» sözü arapça ترجمة‎ (tarjama) sözünden kelgen. Arap tilinde bu söz «bir tildeki sözlerni başqa tilge keçirüv», «iza etüv» manalarında qullanıla. Bundan başqa, arap tilinde bu söz bir adamnıñ yaşayışı aqqındaki yazını, yani tercimeialını da bildire bile.[1]

Tercime çeşitleri

[deñiştir | kodunı deñiştir]

Tercime esasen eki çeşitke bölüne: yazılı ve ağızdan tercime.

Yazılı tercime

[deñiştir | kodunı deñiştir]

Yazılı tercime — bir tilde yazılğan metinni başqa tilge tercime etüv. Kitap, maqale, mektüp, vesiqa, internet saytı ve başqa yazılar böyle tercime etile.

Yazılı tercimeci metinni diqqatnen oqup, onıñ manasını añlay ve başqa tilde yañıdan yaza. O, kerekli sözlerni ve terminlerni luğatlardan qıdıra, başqa menbalarğa baqa ve azırlağan metnini tekrar teşkere bile.

Yazılı tercimeniñ bir qaç çeşiti bar:

  • Edebiy tercime — roman, ikâye, şiir, pyesa ve başqa bediiy edebiyat eserlerini tercime etüv;
  • İlmiy tercime — ilmiy maqale, kitap ve başqa ilmiy metinlerni tercime etüv;
  • Tehnikiy tercime — cihazlarnıñ tarifleri, qullanuv qılavuzları ve başqa tehnikiy vesiqalarnı tercime etüv;
  • Resmiy ve uquqiy tercime — qanun, muqavele, şahadetname ve başqa resmiy vesiqalarnı tercime etüv;
  • Audiovizual tercime — film, teleyayın ve videolarnıñ sözlerini başqa tilge tercime etüv. Bu çeşit tercimede subtitrler ya da tercime etilgen ses yazıları qullanıla.

Er bir çeşitniñ öz hususiyetleri bar. Meselâ, ilmiy ve tehnikiy metinlerde terminlerni doğru tercime etmek pek müim. Edebiy eserlerde ise manadan başqa, müellifniñ üslübini ve eser yarattığı tesirni de saqlamağa tırışmaq kerek.[2]

Ağızdan tercime

[deñiştir | kodunı deñiştir]

Ağızdan tercime — bir adamnıñ sözlerini başqa tilde ağızdan ifade etüv. Böyle tercime halqara konferentsiya, iş körüşüvi, makeme, hastahane ve başqa yerlerde qullanıla.

Ağızdan tercimeniñ eki esas usulı bar:

  • Ard-ardğa tercime — terciman laf etken adamnı diñley. O, sözlerini bitirgen ya da biraz toqtağan soñ terciman olarnı başqa tilde ayta. Bu usul iş körüşüvleri, intervyü ve başqa küçük tedbirlerde sıq qullanıla.
  • Sinhron tercime — terciman laf etken adamnı diñlep, onıñ sözlerini pek az keçiküvnen başqa tilde ayta. Bu usul büyük konferentsiyalarda ve halqara toplantılarda qullanıla. Sinhron tercimanlar adetince mahsus cihazlardan faydalana.

Ağızdan tercime yazılı tercimeden farqlı olaraq, tez çalışmaqnı talap ete. Terciman sözlerniñ manasını birden añlap, başqa tilde ifade etmeli. Çoqusı allarda onıñ luğatqa baqmağa ya da aytqanını tüzetmege vaqtı olmaz.[3]

Yahşı tercimeniñ hususiyetleri

[deñiştir | kodunı deñiştir]

Yahşı tercimede asıl metinniñ manası doğru ve añlayışlı şekilde berilmeli. Bunıñ içün terciman faqat sözlerniñ luğattaki manalarını bilmeknen sıñırlanmamalı, bütün cümleniñ ne añlatqanını da añlamalıdır.

Bir tildeki söz ya da ibare başqa tilde er vaqıt aynı şekilde qullanılmay. Bazı ibarelerni sözme-söz tercime etken vaqtımızda olarnıñ manası yoqala ya da deñişe.

Meselâ, bir tilde mecaziy manada qullanılğan ibareni başqa tilge tercime etkende, oña uyğun kelgen ifade tapmaq kerek. Bazan asıl metindeki bir sözni başqa tilde bir qaç söznen añlatmaq zarur olur.

Terciman metinniñ nasıl maqsatnen yazılğanını da köz ögünde tutmalı. İlmiy maqaleniñ tili ile balalar ikâyesiniñ tili bir degil. Resmiy vesiqada anıqlıq müim olsa, edebiy eserde müellifniñ üslübi ve duyğuları da büyük emiyetke saiptir.

Yahşı tercime adetince şu şartlarğa uymalı:

  • Asıl metinniñ manası doğru berilmeli;
  • Müim malümat tüşürilip qaldırılmamalı ve asıl metinde olmağan malümat qoşulmamalı;
  • Tercime etilgen tilniñ grammatika ve yazuv qaidelerine riayet etilmeli;
  • Metin añlayışlı ve tabiiy olmalı;
  • Mümkün olğanı qadar asıl metinniñ üslübi saqlanmalı.

Bazı allarda bu şartlarnıñ episini yerine ketirmek qıyın ola. Meselâ, şiirniñ manasını, qafiyesini ve veznini bir vaqıtta saqlamaq er vaqıt mümkün degil. Böyle allarda terciman neni saqlamaq daa müim olğanını saylamalıdır.

Edebiy tercime

[deñiştir | kodunı deñiştir]

Edebiy tercime başqa tillerde yazılğan edebiy eserlerniñ oquyıcılarğa yetişmesine yardım ete. Onıñ sayesinde bir halqnıñ roman, ikâye, şiir ve pyesaları başqa halqlarğa da belli ola.

Edebiy terciman asıl eserniñ manasını saqlamaqnen beraber, müellifniñ üslübini, şahıslarnıñ laf etüv tarzını ve eserdeki duyğularnı da yetkizmege tırışa.

Bu vazife bazan pek qıyın ola. Çünki er bir tilniñ öz ibareleri, atalar sözleri, söz oyunları ve şiiriy vastaları bar. Bir tilde yahşı yañğırağan ibare başqa tilde tabiiy yañğıramay bile.

Bundan başqa, edebiy eserlerde belli bir halqnıñ medeniyeti, yaşayışı ve adetleri tasvir etile. Oquyıcılarğa tanış olmağan şeylerni añlatmaq içün terciman bazan izaatlar qoşa bile.

Edebiy tercimeler dünya edebiyatınıñ inkişafına büyük tesir ete. Başqa tillerde yazılğan eserlerni oqumaq sayesinde yazarlar yañı fikir ve bediiy usullarnen tanış olalar.[4]

Tercimeniñ tarihı

[deñiştir | kodunı deñiştir]

Tercime işi pek eski zamanlarda peyda oldı. Qadimiy devletler arasında ticaret, diplomatik alâqalar ve cenkler olğanı içün, çeşit tillerde laf etken adamlarnıñ bir-birini añlamasına yardım etken tercimanlar kerek edi.

Yazuv peyda olğan soñ, bir tildeki yazılı metinlerni başqa tillerge tercime etmege başladılar.

Qadimiy dünyanıñ eñ belli tercimelerinden biri — Tevratnıñ yunan tiline tercimesidir. Bu tercime milâttan evel III asırda Mısırda azırlanmağa başlandı. Soñraları başqa diniy metinler de yunancağa tercime etildi. Bu metinler toplumına Septuaginta deyler.[5]

Orta asırlarda tercime ilim ve medeniyetniñ yayılmasında müim rol oynadı. Hususan, VIII–X asırlarda Abbasiy halifeliginde qadimiy yunan, fars ve ind tillerindeki ilmiy eserler arap tiline tercime etildi. Bağdat bu işniñ büyük merkezlerinden biri oldı. Tercimeler sayesinde tibbiyet, matematika, astronomiya ve felsefe aqqındaki eski bilgiler qorçalandı ve başqa ilim adamlarına yetişti.[6] Soñraki asırlarda arap tilindeki çoq ilmiy eserler latin ve başqa Avropa tillerine tercime etildi. Bu tercimeler Avropada ilimniñ inkişafına yardım etti.

Matbaacılıqnıñ inkişaf etmesi tercime eserlerni çoq miqdarda basıp tarqatmağa imkân berdi. XIX ve XX asırlarda kitap, gazeta, ilmiy eser ve resmiy vesiqalarnı tercime etüv kenişçe tarqaldı.

Bugün tercime dünya memleketleri arasında ilim, ticaret, medeniyet ve başqa saalardaki alâqalar içün zarurdır.

Maşna tercimesi

[deñiştir | kodunı deñiştir]

Maşna tercimesi — kompyuter programması yardımınen bir tildeki metinni başqa tilge avtomatik tercime etüv.

Maşna tercimesi üzerinde çalışmalar XX asırnıñ ortalarında başlandı. Başta kompyuterler metinlerni mahsus luğat ve grammatika qaideleri yardımınen tercime ete edi. Soñraları statistik usullar, XXI asırda ise suniy zekâ ve neyron ağları esasında çalışqan sistemalar inkişaf etti.

Zemaneviy maşna tercimesi programmalarnıñ yardımınen metinlerni pek tez tercime etmek mümkün. Bazı programmalarda sesli sözlerni ve resimlerdeki yazılarnı da tercime etmek imkânı bar.

Amma maşna tercimesi er vaqıt doğru netice bermey. Programma bazı sözlerniñ manasını yañlış añlay, ibarelerni sözme-söz tercime ete ya da cümledeki müim malümatnı deñiştire bile. Hususan, edebiy, uquqiy ve tibbiy metinlerinde böyle hatalar ciddiy neticelerge alıp kele bile.

Bu sebepten müim metinlerniñ maşna tercimesini adam tarafından teşkermek kerek. Kompyuter programmalarnı tercimanğa yardım etken vasta olaraq da qullanmaq mümkün.[7]

Tercimeniñ emiyeti

[deñiştir | kodunı deñiştir]

Tercime çeşit tillerde laf etken adamlar arasında alâqa qurmağa yardım ete. O, halqlarnıñ bir-biriniñ medeniyeti ve tarihınen tanış olmasına, ilmiy bilgilerniñ tarqalmasına ve halqara işbirliginiñ inkişafına imkân bere.

Tercime sayesinde adamlar başqa tillerde yazılğan kitap ve maqalelerni oquy, filmlerni añlay ve dünya haberlerini takip ete bileler. Tercimanlar halqara toplantı, makeme, hastahane ve başqa yerlerde çeşit tillerde laf etken adamlarnıñ bir-birini añlamasına yardım eteler.

Tercime az sayılı adam laf etken tiller içün de müimdir. Başqa tillerdeki ilmiy ve edebiy eserlerni böyle tillerge tercime etmek, o tillerniñ söz baylığını arttırmağa ve olarda yañı mevzular aqqında yazmağa yardım ete.

  1. ↑ ترجم(arp.). Qaire Arap Tili Akademiyası.
  2. ↑ Translation explained(ing.). European Commission.
  3. ↑ What is the Difference Between Translation and Interpreting?(ing.). American Translators Association.
  4. ↑ Translation: From one world to another(ing.). UNESCO (25 March 2022).
  5. ↑ Septuagint(ing.). Oxford Bibliographies. Oxford University Press.
  6. ↑ Astronomy and Astrology in the Medieval Islamic World(ing.). The Metropolitan Museum of Art.
  7. ↑ Use of machine translation on Europa(ing.). European Commission.