Gard

Gard (téż: miasto) – zesadzonô, historiczno ùsztôłconô òsadniczô jednostka, jakô wëapartniwô sã wiôlgą intensywnotą zabùdowaniô, wësoką gãscëzną lëdztwa (zalëdnieniô) a téż òsoblëwą spòlëznowò-warkòwą strukturą, w chtërny bezògôdkòwò dominëje zatrudnienié w pòzarolniczich sektorach: industrije, ùsłëgach, hańdlu ë administracje^[1]. W prawno-administracyjnym ùjãcym gardã je môl, jaczi dostôł gardowé prawa na spòdlim pasownégò prawnégò aktu wëdónégò przez państwòwé władze.

Gardë stanowią centralné wãzłë w globalny ë namôlny òsedliéńczi sécë. Są òstrzódkama kòncentracji kapitału, technologòwëch innowacjów, kùlturowégò, nôùkòwégò a téż pòliticznégò żëcégò. Proces pòwstôwaniégò, rozwiju ë przestrzénnégò rozrôstaniégò sã gardów, a téż rozkòscérzaniô sã gardowégò sztilu żëcégò, nosy miono ùrbanizacje^[2].

Etimòlogiô ë ewòlucjô pòchwôtu

Kaszëbsczé słowò gard wëwòdzy sã z prasłowiańsczégò drëżenia *gordъ ë ùchòwało dôwną pòmòrską fòrmã bez przestôwki płynny spółzwãczi (*TorT przechodzącé w TarT, przër. pòlsczé gród, czesczé hrad, rusczé город – gorod). Z pòczątkù słowò to òznôczało ògardzony, òbarnny môl (òd czasnika gardzëc, ògardzëc; z tim samim rdzeniã sparłãczoné je kaszëbsczé słowò ògard), a z czasã zaczãło òznôczac całé zòrganizowóné sedlëszcze ò miejsczim charakterze (stądka miona taczich pòmòrsczich gardów jak Stôrogarda, Biôłogarda czë Nowògard)^[3]. Obòk słowa gard w kaszëbiznie brëkùje sã téż słowa miasto (z prasłowiańsczégò *město – pierwòtno môl, przestrzéń, w chtërny chtos je abò cos sã nachôdô), jaczé z czasã zawãzëło swój znaczënk do òsadów ò tôrgòwim ë rwarkòwnym charakterze, stôwającë sã procëmstójnoscą „wsë”

W klasyczny socjologie gardu nen pòchwôt definiowano wielowymiarowò. Max Weber wskôzywôł, że fùndamentã gardu je jegò markòwô (rënkòwô) fùnkcjô ë ekònomicznô samòstójnota^[4]. Zôs Louis Wirth w swòji słôwny prôcë Urbanism as a Way of Life (1938) zdefiniowôł gard jakno dosc wiôlgą, gãsto zalëdnioną ë stałą òsadã, zamieszkóną przez spòlëznowò niejednôczné (heterogeniczné) jednostczi, co prowadzy do òsoblëwégò, anonimòwégò ë zracjonalizowónégò sztilu żëcégò^[5].

Kriteria wëapartniwaniégò gardów

Z pòzdrzatkù na rozmajitosc geògrafnëch, historicznëch ë prawnëch ùwarunkòwaniów, nie jistnieje jedna ùniwersalnô, midzënôrodnô definicjô gardu. Òrganizacjô Zjednónëch Nôrodów rekòmendëje, żebë pòjedinczné państwa brëkòwałë gwôsné kriteria, jaczé nôczãscy òpiérają sã na trzech filarach^[6]:

Prawno-administracjowé kriterium: Môl je gardã, jeżlë mô fòrmalny sztatus nadóny przez państwòwé òrgana (w Pòlsce prawa gardu nadôwô Radzëzna Ministrów w drodze rozpòrządzeniégò).
Statisticzno-demògrafné kriterium: Ùznanié za gard zanôlégô òd przekroczeniégò progù wielënë mieszkańców – òd 200 w Skandinawie, przez 2000 w Miemcach ë Francje, jaż pò 50 000 w Japònie^[7].
Fizjonomiczné ë fùnkcjonalné kriterium: Bôczi sã na zwarté zabùdowanié, wëznôczoné darżëce, place, kòmùnalną infrastrukturã ë przewôgã pòzarolniczich warków.

Fùnkcji gardów

Kòżdi gard mô ùstanowioné fùnkcji wzglãdã gwôsnëch mieszkańców a téż òtôczającégò gò regionu. Zgòdno z teòrią ekònomiczny bazë gardu, dzeli sã je na^[8]:

Egzogeniczné (gardotwórczé) fùnkcji: Dzejanié sczerowóné na bùten, jaczé przënôszô dochód gardowi (np. ekspòrt wôrów z namôlnëch fabrików, òbsłëga turistów, wëższé szkòłë).
Endogeniczné (òbsłëgùjącé) fùnkcji: Dzejanié dofùlowiwającé bënowé pòtrzebë mieszkańców gardu (np. namôlné piekarnie, spòdlowé szkòłë, gardowô kòmùnikacjô).

Z pòzdrzatkù na dominëjący profil dzejaniégò wëapartniwô sã m.jin. industrijné gardë (np. Łódz w XIX st., Detroit), transpòrtowé ë pòrtowé (hôwingòwé) wãzłë (np. Rotterdam, Gdiniô), òstrzódczi religijnégò kùltu (np. Mekka, Jasnô Góra w Czãstochòwie, Lourdes), turistno-ùzdrowiskòwé gardë (np. Sopòt, Zakòpané) a téż administracjowò-pòliticzné òstrzódczi ë stolëczné gardë (np. Waszingtón, Brasília).

Historiô rozwiju gardów

Stôrodôwnocs (Antik)

Proces pòwstôwaniégò pierszich gardów zapòczątkòwała neòliticznô rewòlucjô. Nôstarszé znóné protogardë, taczé jak Jerichò (kòl 8000 p.n.e.) czë Çatalhöyük (kòl 7500 p.n.e.), ewòluòwałë dzãka wëtwòrzenim rolniczich nadwëżków żëwnotë, co pòzwòlëło na szpecjalizacjã robòtë. Prôwdzëwé gardowé strukturë ùsztôłcëłë sã w IV ë III tësąclecym p.n.e. w dolëznach wiôldżich rzéków: w Mezopòtamie (Uruk, Ur, Babilón), Egipce, w dolëznie Indusu (Mòhendżo-Daro) a téż w Chinach^[9].

W stôrodôwny Grecje dominowôł mòdel gardu-państwa (pòlis), z centralnym placã (agòrą) ë swiątnicznym wzgórzã (akropòlã). Zastosowano tam téż pò rôz pierszi regùlarny, szachòwnicowi ùkłôd darżëców (tzw. hippòdamejskô séc). Stôrodôwny Rzim wëniósł ùrbanistikã na niespòtikóny inżynieryjny równik (akweduktë, termë, brukòwóné dardżi, wielopòziomòwé kamienice – insule), a jegò stolëczny gard w szczitowim cządze miôł kòl miliona mieszkańców.

Strzédnowiek

Pò ùpôdkù Rzimsczégò Césarstwa na Zôpadze séc gardów ùległa degradacji. Renesans eùropejsczich gardów nastąpił midzë XI a XIII stalatim w związkù z òżëwienim hańdlu. Na Pòmòrzù ë Słowiańszczëznie rozwijałë sã w tim czasu wczesnostrzédnowieczné ksążãcé gardë z pòdgardzama, jaczé pózni przejmòwałë zôpadnoeuropejsczé wzorce. Strzédnowieczné gardë lokòwano na miemiecczim prawie (np. magdebùrsczim, lubecczim, chełmińsczim), co dôwało jima prawną aùtonomiã. Jich mòrfòlogiô òpiérała sã na centralnym rënkù z rôtëszã, farnym kòscołã a téż òtôczającëch gard òbrónnëch mùrach, co zmùszało mieszkańców do gãstégò, pionowégò zabùdowaniégò.

Renesans, Barok ë Òswiécenié

W epòce renesansu wróceno do anticznëch propòrcjów. Pòwstôwałë kòncepcje „idealnëch gardów”, projektowónëch òd spòdlô z geòmetriczną akùratnotą, jaczich przëmiôrama są italskô Palmanova czë pòlsczi Zamòsc. Barok przëniósł rozwój gardów-rezydencjów z szeroczima, reprezentacyjnyma alejama ë wizualnyma perspektywama, skùpionëma wkół pałacu władcë (np. Wersal, Karlsruhe)^[10].

Industrijnô rewòlucjô (XIX wiek)

XIX wiek radikalno zmienił skalã gardów. Rozwij fabriczny industrije (parowô maszina) wëwòłôł masowé migracje ze wsë (agrarny eksodus). Pòwstôwałë stolemné industrijné òstrzódczi z gãstą czinszową ë robòtniczą zabùdową (tzw. familoczi, fabriczné slumsë). Katastrofalné sanitarné warënczi w chùtkò rosnącëch metropòliach (np. epidemie chòlerë w Londinie) wëmùsëłë bùdowã nowòczesnëch wòdoprowôdników, kanalizacji a téż pòwstanié planisticznëch rësznotów, taczich jak kòncepcjô „gardu-ògardu” Ebenezera Howarda.

XX ë XXI wiek

XX wiek ùpłynął pòd znanką mòdernizmù (inspirowónégò m.jin. Ateńską Kartą Le Corbusiera), jaczi zakłôdôł akùratné òddzelenié mieszkaniowëch, industrijnëch ë rekreacyjnëch conów, bùdowã wiôldżich òsedlów z wiôldżi platë a téż przëpòsobiénié gardów do aùtowégò rëchù. Doprowadzëło to w drëdżi pòłowie stalatégò do mòcny subùrbanizacji – ùcekù strzédny klasë na pòdgardza. W XXI wiekù przédnym wëzwanim stôł sã zrównoważony rozwij, rewitalizacjô zdegradowónëch centrów a téż wprowadzanié kòncepcji smart city (inteligentnégò gardu) òpiartëch na cyfrizacje^[11].

Fazë ùrbanizacje

Zgòdno z cyklã żëcégò gardu (mòdelã van den Berga), proces ùrbanizacji przebiégô w sztërzech etapach^[1]:

Włôscëwô ùrbanizacjô: Centralizacjô lëdztwa ë kapitału, napłiw mieszkańców ze wsë do centrum rozwijającégò sã gardu.
Subùrbanizacjô: Rozléwanié sã gardu na bùten ë przenoszenié sã bògatszégò lëdztwa na pòdgardza, òb czas czej centrum tracy mieszkaniową fùnkcjã na rzecz ùsłëgòwi.
Dezùrbanizacjô: Faza krizysu centralnégò gardu, w chtërny lëdztwò òdpłiwô z całégò gardowégò zespòłu do mniészich òstrzódków, a centrum ùlégô degradacje.
Reùrbanizacjô: Renesans centrum gardu dzãka rewitalizacje ë przebùdowie dôwnëch pòindustrijnëch terenów, co znowa robi westrzódk atrakcyjnym do żëcégò.

Przestrzénné mòdele ë zùrbanizowóné ùkładë

Badérowie z chicagòwsczi szkòłë socjologie òprôcowelë w pierszi pòłowie XX st. klasyczné mòdele mòrfòlogie gardu^[12]:

Kòncentriczny mòdel (E. Burgess, 1925): Gard rozwijô sã w sztôłce wespółstrzódkòwëch pierszczeniów wkół Centralnégò Biznesowégò Òkrãgù (CBD).
Sektorowi mòdel (H. Hoyt, 1939): Conë ò rozmajitym przeznaczenim rozwijają sã wzdłuż przédnëch kòmùnikacyjnëch szlaków, twòrzącë klinë wëchòdzącé z centrum.
Wielocentriczny mòdel (C. Harris, E. Ullman, 1945): Miast jednégò CBD, gard mô wiele wëszpecjalizowónëch rdzeniów (np. kampùs, finansowô dzelnica, pòrt), wkół chtërnëch narôstô gardowô tkanka.

Gardë rzôdkò fùnkcjonëją w izolacje, twòrzącë rozległé zùrbanizowóné ùkładë:

Mònocentricznô aglomeracjô: Jeden wërazno dominëjący centralny gard òtoczony satelitama (np. londinskô, pariskô, warszawskô aglomeracjô).
Kònùrbacjô (pòlicentricznô aglomeracjô): Zespół gardów ò szlachòwny wiôlgòscë, bez dominëjącégò centrum, zrosłëch przestrzénno ë gòspòdarczo (np. górnoszląskô kònùrbacjô, Trzëgard, Zagłãbié Ruhrë).
Megalopòlis: Wiôldżé, cągłé zùrbanizowóné òbrëmié pòwstałé z pòłączeniô wiele aglomeracjów (np. BosWash w USA, pas Taiheiyō w Japònie czë Mòdri Banan w Eùropie).

Globalné gardë ë terôczasné wëzwania

W erze globalizacje wësztôłcëła sã elita tzw. globalnëch gardów (wedle terminologie Saskii Sassen). Są to òstrzódczi (np. Nowi Jork, Londin, Tokio, Pariz), jaczé pełnią fùnkcjã wãzłów dowòdzeniô swiatową gòspòdarką, skùpiającë sedzbë midzënôrodnëch kòrpòracjów, nôwôżniészé giełdë ë finansowé institucje^[11].

Terôczasné gardë mierzą sã z wielnyma problemama ë procesama, taczima jak:

Urban sprawl (rozléwanié sã gardów): Żëwiołowi rozrost przedmiesców, jaczi generëje stolemné kòsztë, niszczy rolniczi krôjòbrôz ë pòtãgùje zanôleżnosc òd aùtowégò transpòrtu.
Gentrifikacjô: Przesztôłcanié sã zdegradowóny dzelnice gardu w òbrëmié zamieszkóné przez bògatszą strzédną klasã, co prowadzy do zrostu cenów ë wëpiéraniô ùbòższich mieszkańców.
Klimaticzné ë ekòlogiczné problemë: Gardowô wëspa cepła, smòg ë słabô retencjô wòdë, na co òdpòwiedzą je m.jin. ùdba „15-minutowégò gardu” Carlosa Moreno (wszëtczé pòtrzebë w zasygù 15 minut szpacéru abò jazdë kòlã).
Slumsë: W krajach Globalnégò Pòłniô niekòntrolowóny ùrbanizacji towarzëszi rozrost dzelniców biédë (np. fawele w Brazylie), bez przëstãpù do wòdë, elektricznoscë ë spòdlowi infrastrukturë.

Przëpisë

1 2 Szymańska, D. (2013). Geografia osadnictwa. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
↑ Liszewski, S. (2008). Geografia urbanistyczna. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
↑ Boryś, W. (2005). Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków: Wydawnictwo Literackie; Trepczyk, J. (1994). Słownik polsko-kaszubski. Gdańsk: Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie.
↑ Weber, M. (1921). Die Stadt. Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik.
↑ Wirth, L. (1938). Urbanism as a Way of Life. The American Journal of Sociology, 44(1), 1-24.
↑ Kwiatek-Sołtys, A. (2004). Kryteria wyodrębniania miast w różnych państwach na świecie. Prace Geograficzne, Zeszyt 113, Kraków: IGiGP UJ.
↑ Jałowiecki, B., Szczepański, M. S. (2006). Miasto i przestrzeń w perspektywie socjologicznej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
↑ Suliborski, A. (2010). Funkcje i struktura funkcjonalna miast. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
↑ Morris, A.E.J. (1994). History of Urban Form: Before the Industrial Revolutions. Londyn: Longman.
↑ Ostrowski, W. (1975). Urbanistyka współczesna. Warszawa: Arkady.
1 2 Sassen, S. (2001). The Global City: New York, London, Tokyo. Princeton: Princeton University Press.
↑ Pacione, M. (2009). Urban Geography: A Global Perspective. Nowy Jork: Routledge.

Bùtnowé pòwrózczi

Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

[:1-1] 1 2 Szymańska, D. (2013). Geografia osadnictwa. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

[2] Liszewski, S. (2008). Geografia urbanistyczna. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

[3] Boryś, W. (2005). Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków: Wydawnictwo Literackie; Trepczyk, J. (1994). Słownik polsko-kaszubski. Gdańsk: Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie.

[4] Weber, M. (1921). Die Stadt. Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik.

[5] Wirth, L. (1938). Urbanism as a Way of Life. The American Journal of Sociology, 44(1), 1-24.

[6] Kwiatek-Sołtys, A. (2004). Kryteria wyodrębniania miast w różnych państwach na świecie. Prace Geograficzne, Zeszyt 113, Kraków: IGiGP UJ.

[7] Jałowiecki, B., Szczepański, M. S. (2006). Miasto i przestrzeń w perspektywie socjologicznej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

[8] Suliborski, A. (2010). Funkcje i struktura funkcjonalna miast. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

[9] Morris, A.E.J. (1994). History of Urban Form: Before the Industrial Revolutions. Londyn: Longman.

[10] Ostrowski, W. (1975). Urbanistyka współczesna. Warszawa: Arkady.

[:2-11] 1 2 Sassen, S. (2001). The Global City: New York, London, Tokyo. Princeton: Princeton University Press.

[12] Pacione, M. (2009). Urban Geography: A Global Perspective. Nowy Jork: Routledge.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]