A
 | |
| Enghraifft o: | llythyren  |
|---|---|
| Math | Latin-script letter, vowel letter |
| Rhan o | ISO basic Latin alphabet, German alphabet, Dano-Norwegian alphabet, Czech alphabet, Esperanto alphabet, wyddor Llydaweg, Icelandic alphabet, English alphabet, yr wyddor Ladin, French alphabet, Polish alphabet, Romanian alphabet, Slovak alphabet, Vietnamese alphabet, Turkish alphabet, Italian alphabet, Finnish alphabet, African reference alphabet, Africa Alphabet, Benin National Alphabet, General Alphabet of Cameroon Languages, Kazakh Latin alphabet, 2017 version, Dutch alphabet, Latvian alphabet, Igbo alphabet |
| Yn cynnwys | A, a |
| System ysgrifennu | y sgript Ladin |
| Dynodwyr | |
| Freebase | /M/0gy0 |
 Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia | |
A yw’r llythyren a’r llafariad gyntaf yn yr wyddor Gymraeg a’r wyddor Ladin. Mae hi’n debyg i’r llythyren alffa o’r hen Roeg. Mae fersiwn bras y llythyren yn cynnwys dwy linell ar osgo fel triongl, gyda bar llorweddol yn eu cysylltu yn y canol. Gellir ysgrifennu'r llythyren fach ar ddwy ffurf: fel a neu fel ɑ.
Hanes
[golygu | golygu cod]Hynafiad cynharaf y lythyren A yw aleff, sef lythyren gyntaf yr wyddor Phoenicaidd. Mae'n bosib bod aleff wedi tarddu o bictogram o ben ychen yn ysgrif hieroglyffig yr Hen Aifft a'r wyddor proto-Sinaïtig.
| Hieroglyff pen ychen yr Eifftwyr | Pen ychen Proto-Sinaïtig | Aleff | Alffa Groeg | A Etrwscaidd | A Rhufeinig |
|---|---|---|---|---|---|
 |
 |
 |
 |
 |
 |
Defnyddio mewn systemau ysgrifennu
[golygu | golygu cod]
Saesneg
[golygu | golygu cod]Mewn orgraff Saesneg fodern, mae'r llythyren ⟨a⟩ yn cynrychioli o leiaf saith sain llafariad gwahanol:
- y llafariad blaen agored bron heb ei /æ/ fel mewn pad;
- y llafariad cefn agored heb ei /ɑː/ fel yn y tad, sy'n nes at ei sain Lladin a Groeg gwreiddiol; [1]
- y deuphthong /eɪ/ fel yn ace a mwyaf (fel arfer pan fydd ⟨a⟩ yn cael ei dilyn gan un, neu weithiau dwy, gytsain ac yna llythyren llafariad arall) – mae hyn yn deillio o ymestyn Saesneg Canol ac yna'r Great Vowel Shift;
- ffurf addasedig y sain uchod sy'n digwydd cyn ⟨r⟩, fel yn sgwâr a Mary;
- y llafariad gron o ddwfr;
- y llafariad gron fyrrach (nad yw yn bresennol yn General American) yn oedd a beth; [2]
- a schwa, mewn llawer o sillafau dibwys, megis mewn am, coma, solar.
Nid yw'r dilyniant dwbl ⟨aa⟩ yn digwydd mewn geiriau Saesneg brodorol , ond fe'i ceir mewn rhai geiriau sy'n deillio o ieithoedd tramor megis Aaron ac aardvark. [3] Fodd bynnag , ⟨a⟩ a yn digwydd mewn llawer o ddeugraffau cyffredin , pob un â'i sain neu ei synau ei hun, yn enwedig ⟨ai⟩, ⟨au⟩, ⟨aw⟩ au, ⟨ay⟩, ⟨ea⟩ ⟨oa⟩
Ieithoedd eraill
[golygu | golygu cod]Yn y rhan fwyaf o ieithoedd sy'n defnyddio'r wyddor Ladin ,⟨a⟩ a yn dynodi llafariad heb ei dalgrynnu agored , fel /a/, /ä/ , neu /ɑ/ . Eithriad yw Saanich , lle ⟨a⟩ a ( a'r glyff Á ) yn sefyll am llafariad blaen canol clos heb ei dalgrynnu /e/.
Systemau eraill
[golygu | golygu cod]Mewn nodiant ffonetig a ffonemig:
- yn yr Wyddor Seinegol Ryngwladol , defnyddir Nodyn:Angbr IPA ar gyfer y llafariad blaen agored heb ei dalgrynnuc, defnyddir Nodyn:Angbr IPA ar gyfer y llafariad canol agored heb ei dalgrynnu , a defnyddir Nodyn:Angbr IPA ar gyfer y llafariad heb ei dalgrynnu cefn agored.
- yn X-SAMPA , defnyddir ⟨a⟩ ar gyfer y llafariad blaen agored heb ei dalgrynnu a ⟨A⟩ ar gyfer llafariad heb ei dalgrynnu cefn agored.
Cyfeiriadau
[golygu | golygu cod]- ↑ Hall-Quest 1997, t. 1
- ↑ Hoiberg 2010
- ↑ Gelb & Whiting 1998, t. 45