Hegazti
 |
Artikulu hau hobetzeko lanean ari da wikilari bat. Hori dela eta, beharbada hutsuneren batzuk izango dira edukian edo formatuan. Mesedez, aldaketa handi bat egin baino lehen, eztabaida ezazu haren lankide orrian edo artikuluaren eztabaida orrian, erredakzioa koordinatzeko. |
| Hegazti | |
|---|---|
| Aptiar-Gaur[1] | |
 | |
| Sailkapen zientifikoa | |
| Superklasea | Tetrapoda |
| Klasea | Aves |
| Gaur egungo kladoak | |
| Datu orokorrak | |
| Gizakiak ateratzen dizkion produktuak | arrautza, luma, haragi, zirin eta bird skin (en)  |
Hegaztiak edo txoriak (izen zientifikoa: Aves) animalia ornodunen klase bat dira. Haien ezaugarri nagusiak dira lumak, hortzik gabeko baraila mokodunak, oskol gogorreko arrautzak erruten dituztela, tasa metaboliko altua, lau ganbarako bihotza eta hezurdura sendo baina arina. Odol beroko animaliak dira, mundu osoan bizi dira, eta tamainaz 5,5 cm-ko Mellisuga helenae kolibritik 2,8 m-ko ostruka arruntera bitartekoak dira. 11.000 espezie bizidun baino gehiago daude, 44 ordenatan sailkatuak. Munduko hegazti espezieen erdiak baino gehiago paseriformeak dira, hau da, adarretan pausatzen diren txoriak. Ia hegazti guztiek dituzte hegalak, eta horien garapena espezie bakoitzaren bizimoduaren araberakoa da. Hegalek, aurreko gorputz-adar eraldatuak baitira, hegan egiteko gaitasuna eman zieten hegaztiei, nahiz eta geroagoko eboluzioaren ondorioz hegazti batzuek gaitasun hori galdu duten, hala nola ratiteek, pinguinoek eta uharte askotako espezie endemikoek. Hegalik gabeko talde ezagun bakarrak desagertutako moak eta elefante txoriak dira. Hegaztiak dinosauroen gaur egun bizi diren kide bakarrak dira, eta Paraves teropodoen mota bat. Hegaztien digestio-aparatua eta arnas aparatua modu berezian moldatuta daude hegaldirako. Ingurune urtarretako espezie batzuk, bereziki itsas hegaztiak eta zenbait ur-hegazti, igeri egiteko ere egokitu dira. Hegaztiak aztertzen dituen zientziari ornitologia deritzo.
Hegaztiak lehenagoko teropodoetatik eboluzionatu ziren, eta, beraz, gaur egun bizi diren dinosauro ezagun bakarrak dira. Lineoren taxonomia tradizionalak beren klase propioan kokatu zituen (morfologia bereziagatik eta, ugaztunez gain, espezie guztiak odol beroko dituen animalia talde bakarra izateagatik), baina kladistikaren zentzu modernoan narrastitzat hartzen dira. Gaur egungo ahaiderik hurbilenak krokodiloak dira, eta haiekin batera arkosauroen kladoa osatzen dute. Hegaztiak Goi Jurasikoan agertu ziren Avialae primitiboen ondorengoak dira (horien artean dago Archaeopteryx). Zenbait kalkuluren arabera, hegazti modernoak (Neornithes) Goi Kretazeoan edo Behe eta Goi Kretazeoaren artean (duela 100 milioi urte inguru) eboluzionatu ziren, eta izugarri dibertsifikatu ziren duela 66 milioi urteko Kretazeo-Paleogenoko iraungipenaren garaian; iraungipen horretan desagertu ziren pterosauroak eta ornituro ez ziren dinosauro guztiak.[3][4]
Zenbait hegazti, bereziki korbidoak eta loroak, animalia adimentsuak dira; espezie askok tresnak sortu eta erabiltzen dituzte, eta espezie sozial askok ezagutza belaunaldietan zehar transmititzen dute, kultura motatzat hartzen dena. Espezie askok urteroko migrazioak egiten dituzte, distantzia handiak zeharkatuz. Hegaztiak animalia sozialak dira: seinale bisualekin, deiekin eta kantuekin komunikatzen dira, eta talde-jokabideetan hartzen dute parte, hala nola hazkuntza kooperatiboan eta ehiza kooperatiboan, andanak osatzean edo harrapariak zirikatzean. Hegazti espezie gehien-gehienak sozialki (ez nahitaez sexualki) monogamoak dira, normalean kumaldi baterako, batzuetan urte batzuetarako eta oso gutxitan bizitza osorako. Beste espezie batzuek poliginiazko (ar bat eme askorekin) edo, gutxitan, poliandriazko (eme bat ar askorekin) ugaltze-sistemak dituzte. Hegaztiek ugalketa sexual bidez ernaldutako arrautzak errunez sortzen dituzte ondorengoak. Normalean habia batean erruten dituzte, eta gurasoek txitatzen dituzte. Hegazti gehienek gurasoen zaintza luzea jasotzen dute arrautzatik atera ondoren. Batzuek, oiloak kasu, arrautzak erruten dituzte ernaldu gabe ere, baina arrautza horiek ez dute txitarik sortzen.
Hegazti espezie asko ekonomikoki garrantzitsuak dira gizakientzat, elikagai gisa zein manufakturarako lehengai gisa: etxekotutako hegaztiak eta basatiak arrautza, haragi eta luma iturri garrantzitsuak dira. Txori kantariak, loroak eta beste espezie batzuk konpainia-animalia gisa oso hedatuak daude. Guanoa (txorien kaka) ongarri gisa erabiltzeko biltzen da. Hegaztiak giza kultura osoan agertzen dira. Gizakien jarduerak 120-130 espezie inguru desagerrarazi ditu XVII. mendetik hona, eta beste ehunka batzuk aurretik. Giza jarduerak 1.200 hegazti espezie inguru jartzen ditu desagertzeko arriskuan, haiek babesteko ahaleginak egiten diren arren. Aisialdirako hegaztiak behatzea ekoturismoaren zati garrantzitsua da. Txoriak.eus datu basea Euskal Herriko hegaztiei buruzko gunea da. Txoritokiak, albisteak, hemeroteka, bideoak, audioak eta bereziki izenak erakusten ditu (latinez, frantsesez, gaztelaniaz eta euskarazkoak ere hainbat eta hainbat herritako izenekin). Txorien izenak bildu eta sailkatzen dituen diziplinari ornitonimia deritzo.
Eboluzioa eta sailkapena
[aldatu | aldatu iturburu kodea].jpg)
Hegaztien lehen sailkapena Francis Willughbyk eta John Rayk egin zuten, 1676ko Ornithologiae liburukian.[5] Carl Lineokek lan hori aldatu zuen 1758an, gaur egun erabiltzen den sailkapen taxonomikoaren sistema asmatzeko.[6] Taxonomia ebolutibo tradizionalean, hegaztiak klase biologiko gisa sailkatu ohi dira. Taxonomia filogenetiko modernoak, berriz, Theropoda kladoaren barruan kokatzen ditu Aves, batzuetan klasea baino maila txikiagoarekin, hala nola subklase[7] edo infraklase gisa.[8]
Definizioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Avesek eta haren ahizpa-taldeak, Crocodilia ordenak, Archosauria narrasti-kladoaren gaur egungo ordezkari bakarrak biltzen dituzte. 1990eko hamarkadaren amaieran, Aves filogenetikoki definitu ohi zen hegazti modernoen eta Archaeopteryx lithographicaren azken arbaso komunaren ondorengo guztiak bezala.[9] Hala ere, Jacques Gauthierrek proposatutako lehenagoko definizio batek zabalkunde handia izan zuen XXI. mendean, eta zientzialari askok erabiltzen dute, PhyloCoderen jarraitzaileek barne. Gauthierrek hegazti modernoen koroa-taldea soilik sartu zuen Avesen barruan. Horretarako, fosil bidez soilik ezagutzen ziren talde gehienak kanpoan utzi eta Avialae talde zabalagoan kokatu zituen,[10] gaur egungo espezieetan oinarritutako klado batek espezie horiek eta haien ahaide desagertu hurbilenak soilik bildu behar dituelako printzipioaren arabera.[10]
Gauthierrek eta de Queirozek "Aves" izen biologiko berarentzat lau definizio desberdin identifikatu zituzten, eta hori arazo bat da.[11] Egileek proposatu zuten Aves terminoa koroa-taldearentzat soilik gordetzea, hau da, gaur egun bizi diren hegazti guztien azken arbaso komunak eta haren ondorengo guztiek osatzen duten taldearentzat,[11] behean dagoen 4. esanahiari dagokiona. Beste taldeei beste izen batzuk eman zizkieten.[11]
|
- Aves-ek adieraz dezake krokodiloei baino hegaztiei hurbilago dauden arkosauro guztiak (bestela, Avemetatarsalia)
- Aves-ek adieraz dezake lumak dituzten arkosauro aurreratuak (bestela, Avifilopluma)
- Aves-ek adieraz dezake hegan egiten duten dinosauro lumadunak (bestela, Avialae)
- Aves-ek adieraz dezake gaur egun bizi diren hegazti guztien azken arbaso komuna eta haren ondorengo guztiak (koroa-talde bat, zentzu honetan Neornithesen sinonimoa)
Laugarren definizioaren arabera, Archaeopteryx, tradizionalki Avesen kide zaharrenetakotzat hartua, talde horretatik kanpo geratzen da, eta hegazti ez den dinosauro bihurtzen da. Proposamen horiek paleontologiako eta hegaztien eboluzioko ikertzaile askok onartu dituzte, nahiz eta erabilitako definizio zehatzak ez diren beti koherenteak izan. Avialae, hasieran Avesen eduki fosil tradizionala ordezkatzeko proposatua, "hegazti" hitz arruntaren sinonimo gisa erabiltzen dute askotan ikertzaile horiek.[12]
|
Ikertzaile gehienek Avialae adarrean oinarritutako klado gisa definitzen dute, nahiz eta definizioak aldatu egiten diren. Autore askok "Deinonychusetik baino hegaztiengandik hurbilago dauden teropodo guztiak" bezalako definizio bat erabili dute,[14][15] eta batzuetan Troodon gehitzen da bigarren kanpo-zehaztaile gisa, Deinonychusetik baino hegaztiei hurbilago egongo balitz ere.[16] Batzuetan Avialae apomorfian oinarritutako klado gisa ere definitzen da (hau da, ezaugarri fisikoetan oinarritua). Jacques Gauthierrek, 1986an Avialae izendatu zuenak, 2001ean berriro definitu zuen: hegalak astinduz egiten den hegaldirako erabilitako hegal lumadunak zituzten dinosauro guztiak eta haietatik datozen hegaztiak.[11][17]
Gaur egun gehien erabiltzen direnetako bat izan arren, Avesen koroa-taldeko definizioa kritikatu egin dute zenbait ikertzailek. Lee eta Spencerrek (1997) argudiatu zuten, Gauthierrek defendatzen zuenaren aurka, definizio horrek ez zuela kladoaren egonkortasuna handituko eta Avesen eduki zehatza beti izango zela zalantzazkoa, edozein klado definitu (koroakoa edo ez) bere ahaide hurbilenetatik bereizten duten sinapomorfia gutxi izango dituelako. Haien ordezko definizioa Avifiloplumaren sinonimoa da.[18]
Dinosauroak eta hegaztien jatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
|
Fosiletan eta ebidentzia biologikoan oinarrituta, zientzialari gehienek onartzen dute hegaztiak teropodo dinosauroen azpitalde espezializatu bat direla[21] eta, zehazkiago, Maniraptoraren kideak, dromeosauridoak eta obiraptorosauroak, besteak beste, biltzen dituen teropodo taldearenak.[22] Zientzialariek hegaztiekin ahaidetasun estua duten teropodo gehiago aurkitu ahala, hegaztien eta hegazti ez direnen arteko bereizketa, lehen argia, lausotu egin da. 2000ko hamarkadan, Txina ipar-ekialdeko Liaoning probintzian egindako aurkikuntzek, dinosauro lumadun teropodo txiki asko erakutsi zituztenek, anbiguotasun hori areagotu zuten.[23][24][25]
Gaur egungo paleontologian adostasuna dago teropodo hegalariak, hau da, abialoak, deinonikosauroen ahaide hurbilenak direla, eta azken horien artean daude dromeosauridoak eta troodontidoak.[27] Elkarrekin Paraves izeneko taldea osatzen dute. Deinonikosauroen kide basal batzuek, Microraptorek esaterako, planeatzeko edo hegan egiteko aukera eman ziezaieketen ezaugarriak zituzten. Deinonikosauro basalenak oso txikiak ziren. Ebidentzia horrek iradokitzen du parabiar guztien arbasoa zuhaiztarra izan zitekeela, planeatzeko gai, edo biak.[28][29] Archaeopteryxek eta abialoak ez ziren dinosauro lumadunek ez bezala, batez ere haragia jaten baitzuten, ikerketek iradokitzen dute lehen abialoak orojaleak zirela.[30]
Goi Jurasikoko Archaeopteryx aurkitutako lehen trantsizio-fosiletako bat izan zen, eta XIX. mendearen amaieran eboluzioaren teoriari babesa eman zion. Archaeopteryx izan zen narrastien ezaugarri tradizionalak (hortzak, atzapardun hatzak eta sugandilarena bezalako isats luzea) eta hegazti modernoenen antzeko hegaldi-lumak zituzten hegalak argi eta garbi erakutsi zituen lehen fosila. Ez da hegaztien arbaso zuzentzat hartzen, baina litekeena da benetako arbasoarekin ahaidetasun estua izatea.[31]
Lehen eboluzioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Hegazti modernoetan aurkitzen diren funtsezko ezaugarrien % 40 baino gehiago 60 milioi urteko trantsizioan eboluzionatu ziren, hegazti-leinuko arkosauro goiztiarrenetatik lehen maniraptoromorfoetara bitartean, hau da, Tyrannosaurus rexi baino gaur egungo hegaztiei hurbilago zeuden lehen dinosauroetara arte. Arkosauroetan bestela ohikoak diren osteodermoen galera eta luma primitiboen eskuratzea fase horren hasieran gertatu ziren agian.[13][33] Maniraptoromorfoak agertu ondoren, hurrengo 40 milioi urteetan gorputzaren tamaina etengabe txikitu zen eta ezaugarri neotenikoak (gaztearen antzekoak) metatu ziren. Hiperharaginjaletasuna gero eta gutxiago ikusten zen, garezurrak handitu egin ziren eta aurreko gorputz-adarrak luzatu.[13] Integumentua luma penazeo konplexu bihurtu zen.[33]
Parabiar ezagun zaharrenen fosilak (eta ziurrenik abialo goiztiarrenenak) Txinako Tiaojishan formazioatik datoz, Jurasiko berantiarrekoa (Oxfordiar estaia), duela 160 milioi urte ingurukoa. Garai horretako espezie abialoen artean daude Anchiornis huxleyi, Xiaotingia zhengi eta Aurornis xui.[12]
Abialo goiztiar ezaguna ziurrenik, Archaeopteryx, Alemaniako arroka jurasiko apur bat berriagoetakoa da (155 milioi urte ingurukoak). Abialo goiztiar horietako askok ezaugarri anatomiko bitxiak zituzten, hegazti modernoen arbasoenak izan zitezkeenak baina geroago hegaztien eboluzioan galdu zirenak. Ezaugarri horien artean daude bigarren behatzeko atzapar handituak, bizitzan lurretik jasota eraman zitzaketenak, eta atzeko gorputz-adarrak eta oinak estaltzen zituzten luma luzeak edo "atzeko hegalak", airean maniobratzeko erabil zitzaketenak.[34]
Abialoak forma askotara dibertsifikatu ziren Kretazeoan. Talde askok ezaugarri primitiboak gorde zituzten, hala nola atzapardun hegalak eta hortzak, nahiz eta azken horiek modu independentean galdu ziren zenbait talde abialotan, hegazti modernoetan (Aves) barne.[35] Maniraptoromorfoen eboluzioan isats gero eta zurrunagoak ikus daitezke (batez ere kanpoko erdia), eta prozesu horren gailurra pigostiloaren agerpena izan zen, isatseko ornoak elkartuz sortutako hezurtzea.[13] Kretazeo berantiarrean, duela 100 milioi urte inguru, hegazti moderno guztien arbasoek pelbis irekiagoa garatu zuten, eta horri esker gorputzaren tamainarekiko arrautza handiagoak errun zitzaketen.[36] Duela 95 milioi urte inguru, usaimen hobea garatu zuten.[37]
Hegaztien eboluzioaren hirugarren etapa bat, Ornithothoracesekin ("hegazti-bularreko" abialoekin) hasten dena, aerodinamikaren eta hegaldi-gaitasunen hobekuntzarekin lotu daiteke, baita hezurdurako hainbat ezaugarriren galerarekin edo elkarrekin hezurtzearekin ere. Bereziki garrantzitsuak dira bularrezur handitu eta karenaduna eta alularen garapena, eta heltzeko eskuen galera.[13]
|
Hegazti arbasoen lehen aniztasuna
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
|
Eboluzionatu zen isats laburreko abialoen lehen leinu handi eta askotarikoa Enantiornithes edo "aurkako hegaztiak" izan ziren, horrela izendatuak sorbaldako hezurren egitura hegazti modernoenaren alderantzizkoa zelako. Enantiornitoek nitxo ekologiko ugari bete zituzten, hondarrean elikagai bila zebiltzan itsasertzeko hegazti eta arrainjaleetatik hasi eta zuhaitzetan bizi ziren eta haziak jaten zituzten formetaraino. Kretazeoan abialoen talde nagusia izan baziren ere, enantiornitoak beste dinosauro talde askorekin batera desagertu ziren Mesozoikoaren amaieran.[35][39]
Dibertsifikatu zen bigarren abialo leinu handiaren, Euornithesen ("egiazko hegaztiak", hegazti modernoen arbasoak barne hartzen baitituzte), espezie asko erdi-urtarrak ziren eta arrainak eta beste organismo urtar txiki batzuk jateko espezializatuak. Lurreko eta zuhaitzetako habitatak menderatzen zituzten enantiornitoek ez bezala, euornito goiztiar gehienek ez zuten adarretan pausatzeko egokitzapenik, eta ziurrenik itsasertzeko hegaztien antzeko espezieak, ibiltariak eta igerilari eta urpekari espezieak barne hartzen zituzten.[40]
Azken horien artean zeuden, itxuraz kaioen antzekoa zen Ichthyornis[41] eta Hesperornithiformesak, itsas inguruneetan arrainak ehizatzeko hain ondo egokitu zirenez hegan egiteko gaitasuna galdu eta batez ere urtar bihurtu zirenak.[35] Euornito goiztiarretan hegazti modernoekin lotutako ezaugarri asko garatu ziren, hala nola karena oso nabarmeneko bularrezurrak eta barailen zati hortzik gabe eta mokodunak (nahiz eta hegazti ez ziren euornito gehienek hortzak gorde zituzten barailen beste zati batzuetan).[42] Euornitoen artean egon ziren benetako pigostiloa eta isats-luma haizemaile guztiz mugikorra garatu zituzten lehen abialoak ere,[43] eta litekeena da horrek "atzeko hegala" ordezkatu izana hegaldian maniobratzeko eta balaztatzeko modu nagusi gisa.[34]
Hegaztien garezurraren eboluzio mosaikoari buruzko ikerketa batek aurkitu zuen Neornithes guztien azken arbaso komunak Falculea palliata bangaren antzeko mokoa eta urretxoriarenaren antzeko garezurra izan zitzakeela. Bi espezieak aireko eta zuhaitz-gainetako orojale txikiak direnez, antzeko nitxo ekologikoa egotzi zitzaion arbaso hipotetiko horri.[44]
Hegazti modernoen dibertsifikazioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ikerketa gehienak bat datoz hegazti modernoen azken arbaso komuna Kretazeokoa dela esatean, baina kalkuluak Behe Kretazeotik[45][46] Kretazeoaren amaierara bitartekoak dira.[47][48] Era berean, ez dago adostasunik hegazti modernoen dibertsifikazio goiztiarraren zatirik handiena Kretazeoan gertatu zen eta Gondwana superkontinentearen zatiketarekin lotuta dagoen, edo geroago gertatu zen, agian Kretazeo-Paleogenoko iraungipenaren ondorioz.[49] Desadostasun horren arrazoietako bat ebidentziaren dibergentzia da: datazio molekularreko ikerketa gehienek Kretazeoko erradiazio ebolutibo bat iradokitzen dute, eta ebidentzia fosilak, berriz, Zenozoikoko erradiazio bat adierazten du ("arrokak" versus "erlojuak" deritzon eztabaida).
2005ean Vegavis aurkitu izanak, Goi Kretazeoko azken estaia den Maastrichtiarrekoa, frogatu zuen hegazti modernoen dibertsifikazioa Zenozoiko aroa baino lehen hasi zela.[50] Lehenagoko fosil baten, duela 85 milioi urte inguruko Austinornis lentus galliforme posiblearen,[41] ahaidetasunak eztabaidagarriegiak dira oraindik hegazti modernoen dibertsifikazioaren ebidentzia fosil gisa balio izateko. 2020an Maastrichtiarreko Asteriornis deskribatu zen, eta badirudi Galloanseraeren ahaide hurbila dela, Neognathaeren barruan lehenengo bereizi zen leinuarena.[51]
Ebidentzia molekularra eta fosila bateratzeko saiakerek, genoma-eskalako DNA datuak eta informazio fosil osoa erabiliz, ez dute eztabaida ebatzi.[47][52] Hala ere, erloju molekularrak kalibratzeko metodo berri bat erabili zuen 2015eko kalkulu batek baieztatu zuen hegazti modernoak Goi Kretazeoaren hasieran sortu zirela, ziurrenik Mendebaldeko Gondwanan, baina talde nagusi guztietan dibertsifikazio-bultzada bat gertatu zela Kretazeo-Paleogenoko iraungipenaren inguruan.[3] Hegazti modernoak Mendebaldeko Gondwanatik bi bidetatik hedatuko ziren. Bide bat Antartikako trukea izan zen Paleogenoan. Bestea, ziurrenik, Hego Amerika eta Ipar Amerika lotzen zituzten Paleozenoko lur-zubiak izan ziren, eta horiei esker Neornithes azkar hedatu eta dibertsifikatu ziren Holartikora eta Paleotropikoetara.[3] Bestalde, Asteriornis Ipar Hemisferioan agertzeak iradokitzen du Neornithes Ekialdeko Gondwanatik Paleozenoa baino lehen sakabanatu zirela.[51]
Hegazti-ordenen sailkapena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
|
Hegazti moderno guztiak Aves (bestela, Neornithes) koroa-taldearen barruan daude, eta bi azpitalde ditu: Palaeognathae, hegan egiten ez duten ratiteak (hala nola ostrukak) eta hegaldi ahuleko tinamuak biltzen dituena, eta oso askotarikoa den Neognathae, gainerako hegazti guztiak biltzen dituena.[53] Bi azpitalde horiei goiordena,[54] kohorte[8] edo infraklase[55] lerruna eman zaie. Hegazti espezie bizidun ezagunen kopurua 11.000 ingurukoa da,[56][57] nahiz eta iturrien artean kopuru zehatzak alda daitezkeen.
Stiller et al.-ek (2024) familia-mailako genometan oinarrituta egindako azterketak hegazti modernoen arteko ahaidetasunak berrikusi zituen, Nazioarteko Ornitologia Batasunak (IOC) onartzen dituen 44 ordenak kontuan hartuta.[58][56] Behean, hegazti-ordenen arteko ahaidetasunak erakusten dituen kladograma:
_white_background.jpg)
_(Tauraco_persa).jpg)
.jpg){kind=small}
_(Antwerpener_Breiftaube).jpg)
_white_background.jpg)
_(white_background).jpg){kind=small}
_(picchio_verde).jpg){kind=small}
Hegaztien sailkapena gai eztabaidatua da. Sibley-ren eta Ahlquist-en Phylogeny and Classification of Birds (1990) lan mugarria da gai honetan.[60] Ebidentzia gehienak ordenen esleipena zuzena dela iradokitzen du,[61] baina zientzialariak ez datoz bat ordenen arteko ahaidetasunei buruz; hegazti modernoen anatomiatik, fosiletatik eta DNAtik ateratako ebidentziak erabili dira arazoari heltzeko, baina ez da adostasun sendorik sortu. 2010eko hamarkadako ebidentzia fosil eta molekularrek gero eta argiago erakusten dute hegazti-ordena modernoen eboluzioa.[47][52]
Genomika
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2010ean, bi hegaztiren genoma baino ez zegoen sekuentziatuta: oiloarena eta Taeniopygia guttata zebra-pinpinoarena. 2022rako, 542 hegazti espezieren genomak osatuta zeuden. Ordena guztietatik gutxienez genoma bat sekuentziatu da.[62][63] Horien artean dago gaur egungo hegazti familien % 90 inguruko espezie bat gutxienez (Howard and Moore Checklist-ek onartzen dituen 236 familietatik 218).[64]
Genoma osoak sekuentziatu eta alderatu ahal izateak hainbat informazio mota ematen die ikertzaileei: geneei buruzkoa, geneak erregulatzen dituen DNAri buruzkoa eta haien historia ebolutiboari buruzkoa. Horrek proteinak kodetzen dituzten geneen identifikazioan soilik oinarritutako sailkapen batzuk berriz aztertzera eraman du. Ur-hegaztiek, pelikanoek eta flamenkoek adibidez, beren ingurunera egokitutako egokitzapen zehatz batzuk izan ditzakete komunean, modu independentean garatuak.[62][63]
Banaketa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Hegaztiak lurreko habitat gehienetan eta zazpi kontinenteetan bizi eta ugaltzen dira; haien muturrik hegoaldekoena petrel zuriaren ugalketa-koloniak dira, Antartikan 440 kilometro barnealderaino.[66] Hegaztien aniztasun handiena eskualde tropikaletan dago. Lehen uste zen aniztasun handi hori tropikoetako espeziazio-tasa altuagoen ondorioa zela; hala ere, 2000ko hamarkadako ikerketek aurkitu zuten latitude altuetan espeziazio-tasa altuagoak zeudela, baina tropikoetan baino desagertze-tasa handiagoek konpentsatzen zituztela.[67] Espezie askok urtero migrazio luzeak egiten dituzte, ozeanoak zeharkatuz; hegazti familia batzuk munduko ozeanoen gainean zein barruan bizitzera egokitu dira, eta itsas hegazti espezie batzuk lehorrera ugaltzeko baino ez dira ateratzen;[68] pinguino batzuk, berriz, 300 metroko sakoneraraino urpekatzen erregistratu dira.[69]
Hegazti espezie askok ugalketa-populazioak finkatu dituzte gizakiek sartu dituzten eremuetan. Sarrera horietako batzuk nahita egin dira; faisai arrunta, adibidez, mundu osoan sartu da ehiza-hegazti gisa.[70] Beste batzuk ustekabekoak izan dira, hala nola papagai bulargris basatien finkatzea Ipar Amerikako hainbat hiritan, gatibualditik ihes egin ondoren.[71] Espezie batzuk, koartzatxo itzaina,[72] karakara buruzuria[73] eta Eolophus roseicapilla kakatua[74] besteak beste, modu naturalean hedatu dira jatorrizko banaketa-eremutik urrun, nekazaritzaren hedapenak habitat berriak sortu baititu, nahiz eta nekazaritza intentsiboaren praktika modernoek kalte egin dioten nekazaritza-lurretako hegaztien populazioei.[75]
Anatomia eta fisiologia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Beste ornodunekin alderatuta, hegaztiek gorputz-plan berezia dute, egokitzapen ezohiko askorekin, gehienak hegaldia errazteko.
Hezur-sistema
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Hezurdura oso hezur arinez osatuta dago. Hezurrek airez betetako barrunbe handiak dituzte (barrunbe pneumatikoak deritze), arnas aparatuarekin lotzen direnak.[76] Helduen garezur-hezurrak elkartuta daude, eta ez dute garezur-josturarik erakusten.[77] Begi-globoak hartzen dituzten orbita-barrunbeak handiak dira, eta hezurrezko septu (trenkada) batek bereizten ditu. Bizkarrezurak eskualde zerbikala, torazikoa, lunbarra eta kaudala ditu; ornodun zerbikalen (lepokoen) kopurua oso aldakorra da eta bereziki malguak dira, baina mugimendua murriztuta dago aurreko orno torazikoetan eta ez dago atzekoetan.[78] Azken ornoak pelbisarekin elkartuta daude eta sinsakroa osatzen dute.[77] Saihetsak lauak dira, eta bularrezurak karena du hegaldi-giharrak lotzeko, hegan egiten ez duten hegaztien ordenetan izan ezik. Aurreko gorputz-adarrak hegal bihurtu dira.[79] Hegalak gutxi-asko garatuta daude espeziearen arabera; hegalak galdu dituzten talde ezagun bakarrak desagertutako moak eta elefante txoriak dira.[80]
Iraitz-sistema
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Narrastiak bezala, hegaztiak batez ere urikotelikoak dira; hau da, haien giltzurrunek hondakin nitrogenatuak odoletik atera eta azido uriko gisa kanporatzen dituzte, ez urea edo amoniako gisa, ureterren bidez hesteetara. Hegaztiek ez dute maskuririk ez kanpoko uretra-irekidurarik. Ostruka salbu, azido urikoa gorotzekin batera kanporatzen da, hondakin erdi-solido gisa.[81][82][83] Hala ere, kolibriak bezalako hegaztiak aukeran amoniotelikoak izan daitezke, eta hondakin nitrogenatu gehienak amoniako gisa kanporatzen dituzte.[84] Gainera, kreatina kanporatzen dute, ez ugaztunek bezala kreatinina.[77] Material hori, hesteetako hondakinekin batera, hegaztiaren kloakatik ateratzen da.[85][86] Kloaka erabilera anitzeko irekidura da: hondakinak haren bidez kanporatzen dira, hegazti gehienak kloakak elkartuz estaltzen dira, eta emeek handik erruten dituzte arrautzak. Horrez gain, hegazti espezie askok pelletak botatzen dituzte.[87]
Paseriformeen txita altrizialen (babesik gabe jaio eta gurasoen etengabeko zaintza behar dutenen) ezaugarri ohikoa da, baina ez unibertsala, zuzenean habian kaka egin beharrean gorotz-zaku bat sortzea. Mukiz estalitako poltsa bat da, eta gurasoei aukera ematen die hondakinak habiatik kanpo botatzeko edo beren digestio-aparatuaren bidez birziklatzeko.[88]
Ugaltze-aparatua
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Hegazti ar gehienek ez dute zakil intromitenterik,[89] baina espezie batzuek kopulazio-organoak edo "falo"ak dituzte.[90] Palaeognathaeren arrek (kiwiak salbu), Anseriformesenek (anhimidoak salbu) eta, forma ez-garatuan, Galliformesenek (baina krazidoetan guztiz garatua) zakila dute, Neoavesen inoiz agertzen ez dena.[91][92] Haren luzera espermatozoideen lehiarekin lotuta dagoela uste da,[93] eta tentetzen denean linfaz betetzen da, ez odolez.[94] Estaltzen ari ez denean, kloakaren barruko proktodeo konpartimentuan ezkutatuta dago, irekiduraren barrualdean. Hegazti emeek esperma biltegiratzeko tubuluak dituzte,[95] eta horiei esker espermak bizirik iraun dezake estalketaren ondoren denbora luzez, espezie batzuetan ehun egunez.[96] Hainbat arren espermak lehia dezake mekanismo horren bidez. Hegazti eme gehienek obulutegi bakarra eta obiduktu bakarra dituzte, biak ezkerraldean,[97] baina salbuespenak daude: gutxienez 16 ordena desberdinetako espezieek bi obulutegi dituzte. Espezie horiek ere, ordea, obiduktu bakarra izan ohi dute.[97] Hegaldirako egokitzapena izan daitekeela uste izan da, baina arrek bi barrabil dituzte, eta bi sexuetan gonadak izugarri txikitzen dira ugalketa-garaitik kanpo.[98][99] Gainera, lurreko hegaztiek ere obulutegi bakarra izan ohi dute, arrautzak erruten dituen ugaztun den ornitorrinkoak bezala. Azalpen sinesgarriagoa da arrautzak oskola garatzen duela obiduktutik igarotzean, egun bat inguruan, eta, beraz, bi arrautza aldi berean garatuko balira, biziraupena arriskuan egongo litzatekeela.[97] Arraroa eta gehienetan abortiboa bada ere, partenogenesia ez da ezezaguna hegaztietan, eta arrautzak diploideak eta automiktikoak izan daitezke, ondorengo arrak sortuz.[100]
Hegaztiak gonokorikoak baino ez dira,[101] hau da, bi sexu dituzte: emea edo arra. Hegaztien sexua Z eta W sexu-determinazio sistemaren araberakoa da, eta obuluak zehazten du ondorengoen sexua. Hegazti arrek bi Z kromosoma dituzte (ZZ), eta emeek W kromosoma bat eta Z kromosoma bat (WZ).[77] Ugaztunetan, aldiz, espermatozoideak zehazten du ondorengoen sexua, X eta Y sexu-determinazio sisteman. Bi morfo dituen estaltze disasortatiboko sistema konplexu bat dago Zonotrichia albicollis txolarre lepazuri amerikarrean: bekain zuriko eta bekain arreko morfoak sexu kontrakoarekin elkartzen dira, eta lau sexu baleude bezala dirudi, edozein indibiduo populazioaren laurdenarekin baino ez delako bateragarria.[102] Hegazti espezie guztietan, indibiduoaren sexua ongarritzean zehazten da. 2007ko ikerketa batek Alectura lathami megapodioan tenperaturaren araberako sexu-determinazioa frogatu zuela esan zuen: txitaldiko tenperatura altuagoek eme/ar sexu-ratio handiagoa eragiten zuten.[103] Hala ere, geroago frogatu zen hori ez zela horrela. Hegazti horiek ez dute tenperaturaren araberako sexu-determinaziorik, tenperaturaren araberako sexu-hilkortasuna baizik.[104]
Arnas eta zirkulazio aparatuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Hegaztiek animalia talde guztien artean konplexuenetako arnas aparatua dute.[77] Arnasa hartzean, aire freskoaren % 75 biriketatik igaro gabe atzeko aire-zaku batera doa zuzenean; zaku hori biriketatik luzatzen da, hezurretako aire-guneekin lotzen da eta airez betetzen ditu. Gainerako % 25 zuzenean biriketara doa. Hegaztiak arnasa botatzean, erabilitako airea biriketatik ateratzen da, eta, aldi berean, atzeko aire-zakuan gordetako aire freskoa biriketara bultzatzen da. Hala, hegaztien birikek aire freskoa jasotzen dute etengabe, arnasa hartzean zein botatzean.[105] Soinua siringearen bidez sortzen da, trakearen beheko muturretik adarkatzen den eta mintz timpaniko ugari dituen ganbera gihartsu baten bidez;[106] espezie batzuetan trakea luzatuta dago, eta horrek ahotsen bolumena eta hegaztiaren tamainaren pertzepzioa handitzen ditu.[107]
Hegaztietan, odola bihotzetik eramaten duten arteria nagusiak eskuineko aorta-arkutik (edo faringe-arkutik) abiatzen dira, ugaztunetan ez bezala, horietan ezkerreko aorta-arkuak osatzen baitu aortaren zati hori.[77] Atzeko kaba zainak gorputz-adarretako odola jasotzen du giltzurrunetako sistema atarikoaren bidez. Ugaztunetan ez bezala, hegaztietan zirkulatzen duten globulu gorriek beren nukleoa gordetzen dute.[108]
Bihotzaren mota eta ezaugarriak
[aldatu | aldatu iturburu kodea].jpg)
Hegaztien zirkulazio-aparatua lau ganbarako bihotz miogeniko batek eragiten du, perikardio-zaku zuntzdun batean dagoena. Perikardio-zaku hori likido serosoz beteta dago, lubrifikatzeko.[109] Bihotza bera eskuineko eta ezkerreko erdietan banatuta dago, bakoitza aurikula eta bentrikulu batekin. Alde bakoitzeko aurikula eta bentrikulua balbula aurikulobentrikularrek bereizten dituzte, uzkurduran ganbera batetik bestera atzera egitea eragozten dutenak. Miogenikoa denez, bihotzaren erritmoa eskuineko aurikulan dagoen nodo sinoaurikularreko taupada-markagailu zelulek mantentzen dute.[110]
Nodo sinoaurikularrak kaltzioa erabiltzen du aurikulatik eskuineko eta ezkerreko sorta aurikulobentrikularretan zehar doan seinale-transdukzio bidearen despolarizazioa eragiteko, eta horrek uzkurdura bentrikuluetara transmititzen du. Hegaztien bihotzak giharrezko arkuak ere baditu, giharrezko geruzen sorta lodiz osatuak. Ugaztunen bihotza bezala, hegaztiena endokardio, miokardio eta epikardio geruzez osatuta dago.[109] Aurikulen hormak bentrikuluenak baino meheagoak izan ohi dira, oxigenodun odola gorputz osora ponpatzeko bentrikuluek egiten duten uzkurdura biziagatik. Gorputz-masarekin alderatuta, hegaztien bihotzak ugaztunenak baino handiagoak izan ohi dira. Egokitzapen horri esker, odol gehiago ponpa daiteke hegaldiari lotutako behar metaboliko handiari erantzuteko.[111]
Antolaketa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Hegaztiek oso sistema eraginkorra dute oxigenoa odolera barreiatzeko; gas-trukearen bolumenarekiko azalera ugaztunena baino hamar aldiz handiagoa da. Ondorioz, biriken bolumen-unitate bakoitzeko odol gehiago dute kapilarretan ugaztunek baino.[111] Arteriak gihar elastiko lodiz osatuta daude, uzkurdura bentrikularren presioari eusteko, eta gero eta zurrunago bihurtzen dira bihotzetik urruntzen diren heinean. Odola basokonstrikzioa jasaten duten arterietan zehar mugitzen da, eta arteriola-etara iristen da; horiek garraio-sistema gisa jarduten dute, batez ere oxigenoa eta mantenugaiak gorputzeko ehun guztietara banatzeko. Arteriolak bihotzetik urrundu eta organo eta ehunetara sartzen diren heinean, are gehiago banatzen dira, azalera handitzeko eta odol-fluxua moteltzeko. Odola arteriolen bidez kapilarretara igarotzen da, eta han gertatzen da gas-trukea.[112]
Kapilarrak kapilar-oheetan antolatuta daude ehunetan; han trukatzen du odolak oxigenoa karbono dioxido hondakinarekin. Kapilar-oheetan odol-fluxua moteldu egiten da, oxigenoa ehunetara ahalik eta gehien barreiatzeko. Odolak oxigenoa galdu ondoren, benulen eta gero zainen bidez bihotzera itzultzen da. Zainak, arteriak ez bezala, meheak eta zurrunak dira, ez baitute presio handirik jasan behar. Odola benuletatik zainetara igarotzean, basodilatazio izeneko inbutu-efektu bat gertatzen da, odola bihotzera itzultzen duena.[112] Odola bihotzera iristen denean, lehenik eskuineko aurikulara sartzen da, eta gero eskuineko bentrikulura, biriketara ponpatua izateko eta karbono dioxidoa oxigenoarekin trukatzeko. Oxigenodun odola biriketatik ezkerreko aurikulara eta ezkerreko bentrikulura igarotzen da, eta handik gorputzera ponpatzen da.[18]
Nerbio-sistema
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nerbio-sistema handia da hegaztiaren tamainarekin alderatuta.[77] Hegaztien entzefaloaren atalik garatuena hegaldiarekin lotutako funtzioak kontrolatzen dituena da; zerebeloak mugimendua koordinatzen du, eta garunak portaera-ereduak, nabigazioa, estaltzea eta habia-eraikuntza kontrolatzen ditu. Hegazti gehienek usaimen eskasa dute,[113] salbuespen nabarmenekin: kiwiak,[114] Mundu Berriko saiak[115] eta hodi-sudurdunak,[116] nahiz eta hegaztien usaimenari buruzko ikerketen berrikuspen berri batek erakutsi zuen espezie askok erabiltzen dutela usaimena elikagai bila, nabigatzeko, gizarte-portaeretan, habia egiteko eta harrapariak antzemateko.[117] Hegaztien ikusmen-sistema oso garatuta egon ohi da. Ur-hegaztiek lente malgu bereziak dituzte, airean eta uretan ikusteko akomodazioa ahalbidetzen dutenak.[77] Espezie batzuek fobea bikoitza ere badute. Hegaztiak tetrakromatikoak dira: begian ultramorearekiko (UV) sentikorrak diren kono-zelulak dituzte, baita berdeak, gorriak eta urdinak ere.[118] Kono bikoitzak ere badituzte, ziurrenik ikusmen akromatikoaz arduratzen direnak.[119]
Hegazti askok giza begiarentzat ikusezinak diren lumaje-ereduak dituzte ultramorean; begi hutsez sexu biak berdinak diruditen hegazti batzuk lumetako ultramore-orban islatzaileei esker bereizten dira. Amilotx urdina europararen arrek ultramorea islatzen duen orban bat dute buruan, eta gortejuan erakusten dute jarrerak hartuz eta garondoko lumak altxatuz.[120] Argi ultramorea elikagai bila aritzeko ere erabiltzen da: frogatu da belatz gorriek harrapakinak bilatzen dituztela karraskariek lurrean uzten dituzten gernu-arrasto fluoreszenteak UV bidez antzemanez.[121] Usoak eta beste espezie gutxi batzuk salbu,[122] hegaztien betazalak ez dira kliskatzeko erabiltzen. Horren ordez, begia mintz niktitatzaileak lubrifikatzen du, horizontalki mugitzen den hirugarren betazal batek.[123] Mintz niktitatzaileak begia estali eta ukipen-lente gisa jarduten du ur-hegazti askotan.[77] Hegaztien erretinak haizemaile itxurako odol-hornidura sistema bat du, pekten deritzona.[77]
Hegazti gehienen begiak handiak dira, ez oso biribilak, eta orbitetan mugimendu mugatua baino ez dute,[77] normalean 10-20°.[124] Begiak buruaren alboetan dituzten hegaztiek ikus-eremu zabala dute; begiak buruaren aurrealdean dituztenek, hontzek adibidez, ikusmen binokularra dute eta sakonera kalkula dezakete.[124][125] Hegaztien belarriak ez du kanpoko belarri-hegalik, baina lumaz estalita dago; hegazti batzuetan, hala nola Asio, Bubo eta Otus generoetako hontzetan, luma horiek belarrien antzeko mototsak osatzen dituzte. Barne-belarriak koklea du, baina ez da kiribila ugaztunetan bezala.[126] Frogatu da hainbat espeziek infrasoinua entzuten dutela (20 Hz-tik behera),[127] eta haitzuloetan bizi diren sorbeltz batzuek eta guakaroek ultrasoinua igortzen dutela (20 kHz-tik gora) eta iluntasunean ekolokalizazioa erabiltzen dutela.[128]
Defentsa eta espezie barruko borroka
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Espezie gutxi batzuk gai dira harraparien aurkako defentsa kimikoak erabiltzeko: Procellariiformes batzuek urdail-olio desatsegina jaurti dezakete erasotzailearen aurka,[129] eta Ginea Berriako pitohui espezie batzuek neurotoxina indartsu bat dute larruazalean eta lumetan.[130]
Landa-behaketa faltak gure ezagutza mugatzen du, baina jakina da espezie barruko gatazkek batzuetan zauriak edo heriotza eragiten dituztela.[131] Anhimidoek, zenbait jakanak (Jacana, Hydrophasianus), antzara ezproidunak (Plectropterus), uholde-ahateak (Merganetta) eta bederatzi hegabera espeziek (Vanellus) hegaleko ezproi zorrotz bat erabiltzen dute arma gisa. Lurrun-ahateek (Tachyeres), antzarek eta beltxargek (Anserinae), Rodriguesko dodo bakartiak (Pezophaps), Chionis generokoek, zenbait krazidok (Crax) eta atalarrek (Burhinus) hezurrezko koskor bat erabiltzen dute alularen metakarpoan, aurkariak kolpatzeko eta mailukatzeko.[131] Actophilornis eta Irediparra jakanek erradio zabaldua eta xafla-itxurakoa dute. Desagertutako Xenicibis bakarra zen aurreko gorputz-adar luzea eta esku sendoa izateagatik, ziurrenik borrokan edo defentsan makila artikulatu edo zigor gisa erabiltzen zituenak. Beltxargek, adibidez, hezurrezko ezproiekin kolpatu eta kosk egin dezakete arrautzak edo kumeak defendatzean.[131]
Lumak, lumajea eta ezkatak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Lumak hegaztien ezaugarri bereizgarria dira (nahiz eta gaur egun egiazko hegaztitzat hartzen ez diren dinosauro batzuek ere bazituzten). Hegaldia errazten dute, termoerregulazioan laguntzen duen isolamendua ematen dute, eta erakustaldietan, kamuflajean eta seinaleak emateko erabiltzen dira.[77] Luma mota asko daude, bakoitza bere zereginetarako. Lumak larruazalari lotutako hazkin epidermikoak dira, eta larruazaleko eremu jakin batzuetan baino ez dira sortzen, pterilak deritzenetan. Luma-eremu horien banaketa-eredua (pterilosia) taxonomian eta sistematikan erabiltzen da. Gorputzeko lumen antolaketa eta itxura, lumaje deritzona, aldatu egin daiteke espezie beraren barruan adinaren, gizarte-mailaren[132] eta sexuaren arabera.[133]
Lumajea aldizka aldatzen da; ugalketaren ondoren luma aldatu duen hegaztiaren lumaje estandarrari "ugalketaz kanpoko" lumaje deritzo, edo, Humphrey-Parkes terminologian, "oinarrizko" lumaje; ugalketa-lumajeei edo oinarrizko lumajearen aldaerei "ordezko" lumaje deritze Humphrey-Parkes sisteman.[134] Espezie gehienetan luma-aldaketa urterokoa da, nahiz eta batzuek urtean bi aldiz luma alda dezaketen, eta harrapari handiek urte batzuetan behin baino ez. Luma-aldaketaren ereduak espezieen arabera aldatzen dira. Paseriformeetan, hegaldi-lumak banan-banan ordezkatzen dira, barrualdeko primarioa lehena izanik. Bosgarren edo seigarren primarioa ordezkatzen denean, kanpoaldeko tertziarioak erortzen hasten dira. Barrualdeko tertziarioak aldatu ondoren, sekundarioak erortzen hasten dira barrualdekoetatik, eta prozesua kanpoko lumetaraino doa (luma-aldaketa zentrifugoa). Primarioen estalki handiak gainjartzen zaien primarioarekin batera aldatzen dira.[135]
-6.jpg)
Espezie gutxi batzuek, ahateek eta antzarek adibidez, hegaldi-luma guztiak aldi berean galtzen dituzte, eta aldi baterako hegan egiteko gai ez dira.[136] Arau orokor gisa, isats-lumak barrualdeko bikotetik hasita aldatu eta ordezkatzen dira.[135] Hala ere, fasianidoetan isats-lumen luma-aldaketa zentripetoak ikusten dira.[137] Okilen eta gerri-txorien isats-lumetan luma-aldaketa zentrifugoa aldatuta dago: barrualdetik bigarren bikotearekin hasten da eta erdiko bikotearekin amaitzen, hegaztiak igotzeko isats funtzionala mantentzeko.[135][138] Paseriformeetan ikusten den eredu orokorra da primarioak kanporantz ordezkatzen direla, sekundarioak barrurantz eta isatsa erditik kanporantz.[139] Habia egin aurretik, hegazti espezie gehienetako emeek txitaldi-orban biluzi bat lortzen dute, sabeletik hurbil dauden lumak galduz. Hango larruazalak odol-hodi ugari ditu, eta txitaldian laguntzen dio hegaztiari.[140]
Lumek mantentze-lana behar dute, eta hegaztiek egunero txukuntzen dituzte; batez beste egunaren % 9 inguru ematen dute horretan.[141] Mokoa partikula arrotzak kentzeko eta uropigio-guruineko jariakin argizaritsuak zabaltzeko erabiltzen da; jariakin horiek lumen malgutasuna babesten dute eta mikrobioen aurkako agente gisa jarduten dute, lumak hondatzen dituzten bakterioen hazkuntza eragotziz.[142] Horren osagarri, inurrien azido formiko jariakinak erabil daitezke, hegaztiek inurriketa izeneko portaeraren bidez jasotzen dituztenak, lumetako parasitoak kentzeko.[143]
Hegaztien ezkatak mokoen, atzaparren eta ezproien keratina beraz osatuta daude. Batez ere behatzetan eta metatartsoan aurkitzen dira, baina hegazti batzuetan orkatilan gorago ere ager daitezke. Hegaztien ezkata gehienak ez dira nabarmen gainjartzen, martin arrantzaleetan eta okiletan izan ezik. Hegaztien ezkatak narrastien eta ugaztunen ezkatekin homologoak direla uste da.[144]
Hegaldia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Hegazti gehienak hegan egiteko gai dira, eta horrek ia beste ornodun klase guztietatik bereizten ditu. Hegaldia da hegazti espezie gehienen lekualdatze-bide nagusia, eta elikagaiak bilatzeko eta harrapariengandik ihes egiteko erabiltzen da. Hegaztiek hegaldirako hainbat egokitzapen dituzte: hezurdura arina, bi hegaldi-gihar handi, bularreko giharra (hegaztiaren masa osoaren % 15) eta korakoide gaineko giharra, eta profil aerodinamiko gisa jarduten duen aurreko gorputz-adar eraldatua (hegala).[77]
Hegalaren formak eta tamainak zehazten dute, oro har, hegaztiaren hegaldi-estiloa eta errendimendua; hegazti askok hegal-astinduzko hegaldi aktiboa eta energia gutxiago behar duen hegaldi planeatua konbinatzen dituzte. Gaur egungo 60 hegazti espezie inguru ez dira hegan egiteko gai, desagertutako hegazti asko ere ez ziren bezala.[145] Hegan egiteko gaitasunaren galera sarri gertatzen da uharte isolatuetako hegaztietan, ziurrenik baliabide mugatuengatik eta lurreko ugaztun harraparirik ez dagoelako.[146] Hegaldirik eza ia beti gigantismoarekin lotuta dago, uharteen berezko isolamenduagatik.[147][148] Hegan egiten ez duten arren, pinguinoek antzeko giharrak eta mugimenduak erabiltzen dituzte uretan "hegan egiteko", hegan egiteko gai diren hegazti batzuek bezala, hala nola alkidoek, gabaiek eta ur-zozoek.[149]
Portaera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Hegazti gehienak egunkariak dira, baina batzuk, hala nola hontz eta zata espezie asko, gautarrak edo ilunabartarrak dira (ilunabarrean eta egunsentian aktiboak), eta kostaldeko ibiltari asko mareak egokiak direnean elikatzen dira, egunez zein gauez.[150]
Elikadura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
.jpg)
Hegaztien dieta askotarikoa da, eta sarritan nektarra, fruituak, landareak, haziak, sarraskia eta animalia txikiak, beste hegazti batzuk barne, hartzen ditu.[77] Hegaztien digestio-aparatua berezia da: elikagaiak gordetzeko papoa du, eta hortzik ez izatea konpentsatzeko, elikagaiak xehatzeko irentsitako harriak dituen mokotsa.[151] Espezie batzuek, usoek eta psitazido batzuek adibidez, ez dute behazun-xixkurik.[152] Hegazti gehienak oso egokituta daude digestio azkarrerako, hegaldian laguntzeko.[153] Hegazti migratzaile batzuk gorputzeko atal askotan gordetako proteina erabiltzera egokitu dira, hesteetako proteina barne, migrazioan energia gehigarri gisa.[154]
Elikagaiak lortzeko estrategia asko erabiltzen dituzten edo elikagai mota askorekin elikatzen diren hegaztiei generalista deritze; elikagai jakin batzuetan denbora eta ahalegina kontzentratzen dituztenak edo elikagaiak lortzeko estrategia bakarra dutenak, berriz, espezialistatzat hartzen dira.[77] Hegaztien elikadura-estrategiak asko aldatzen dira espezieen arabera. Hegazti askok intsektuak, ornogabeak, fruituak edo haziak biltzen dituzte. Batzuek intsektuak ehizatzen dituzte adar batetik bat-batean erasoz. Izurrite diren intsektuak bilatzen dituzten espezieak "kontrol biologikoko agente" onuragarritzat hartzen dira, eta haien presentzia sustatzen da izurriteen kontrol biologikorako programetan.[155] Guztira, hegazti intsektujaleek 400-500 milioi tona metriko artropodo jaten dituzte urtean.[156]
Nektarjaleek, hala nola kolibriek, nektarinidoek eta loriek, besteak beste, mihi eskuila-itxurako bereziak dituzte, eta kasu askotan elkarrekin egokitutako loreetan sartzeko diseinatutako mokoak.[157] Kiwiek eta moko luzeko itsasertzeko hegaztiek ornogabeak bilatzen dituzte zulatuz; itsasertzeko hegaztien moko-luzera eta elikatzeko metodo desberdinek nitxo ekologikoen bereizketa eragiten dute.[77][158] Aliotak, urpekari-ahateak, pinguinoak eta alkidoak urpean ibiltzen dira harrapakinen atzetik, hegalak edo oinak bultzatzeko erabiliz;[68] aireko harrapariak, aldiz, hala nola sulidoak, martin arrantzaleak eta txenadak, murgilduz jaurtitzen dira harrapakinen atzetik. Flamenkoak, hiru prioi espezie eta ahate batzuk iragazleak dira.[159][160] Antzarak eta azaleko ahateak batez ere bazkatzaileak dira.[161][162]
Espezie batzuek, hala nola fragatak, kaioak[163] eta marikakak,[164] kleptoparasitismoa egiten dute, beste hegazti batzuei elikagaiak lapurtuz. Kleptoparasitismoa ehizaz lortutako elikagaien osagarritzat hartzen da, ez inongo espezieren dietaren zati garrantzitsutzat; zanga maskaradunei lapurtzen dieten fragata ertainei buruzko ikerketa batek kalkulatu zuen fragatek beren elikagaien % 40 lapurtzen zutela gehienez, eta batez beste % 5 baino ez.[165] Beste hegazti batzuk sarraskijaleak dira; horietako batzuk, saiak esaterako, sarraskijale espezializatuak dira, eta beste batzuk, kaioak, korbidoak edo beste harrapari batzuk adibidez, oportunistak.[166]
Ura eta edatea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Hegazti askok ura behar dute, nahiz eta haien iraizteko moduak eta izerdi-guruinik ez izateak behar fisiologikoak murrizten dituzten.[167] Basamortuko hegazti batzuek ur-behar guztiak elikagaien hezetasunetik lor ditzakete. Beste batzuek beste egokitzapen batzuk dituzte, hala nola gorputz-tenperatura igotzen uztea, lurrunketa bidezko hozte edo arnasestuka bidezko hezetasun-galera aurrezteko.[168] Itsas hegaztiek itsasoko ura edan dezakete, eta buruaren barruan gatz-guruinak dituzte, gehiegizko gatza sudur-zuloetatik kanporatzen dutenak.[169]
Hegazti gehienek ura mokoarekin hartu eta burua altxatzen dute, ura eztarrian behera joan dadin. Espezie batzuek, batez ere eremu idorretakoek, usoen, estrildidoen, koliidoen, turnizidoen eta basoiloen familietakoek, ura xurgatu dezakete burua atzera okertu beharrik gabe.[170] Basamortuko hegazti batzuk ur-iturrien menpe daude, eta gangak bereziki ezagunak dira egunero ur-putzuetan biltzeagatik. Habia egiten ari diren gangek eta txirri askok sabeleko lumak bustiz eramaten diete ura kumeei.[171] Hegazti batzuek habiako txitei ura eramaten diete papoan, edo elikagaiekin batera botatzen dute. Uso familiak, flamenkoek eta pinguinoek papo-esne izeneko likido elikagarria sortzeko egokitzapenak dituzte, kumeei ematen dietena.[172]
Migrazioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Hegazti espezie askok migrazioak egiten dituzte urtaroetako tenperaturen alde globalak aprobetxatzeko, eta, horrela, elikagai-iturrien eta ugalketa-habitaten eskuragarritasuna optimizatzeko. Migrazio horiek talde batzuetatik besteetara aldatzen dira. Lehorreko hegazti, itsasertzeko hegazti eta ur-hegazti askok urtero distantzia luzeko migrazioak egiten dituzte, normalean egunaren argiaren iraupenak eta eguraldiak eraginda. Hegazti horiek ugalketa-garaia eskualde epeletan edo polarretan igarotzen dute, eta ugalketaz kanpoko garaia eskualde tropikaletan edo kontrako hemisferioan. Migrazioaren aurretik, hegaztiek nabarmen handitzen dituzte gorputzeko gantzak eta erreserbak, eta organo batzuen tamaina murrizten dute.[154][173]
Migrazioak energia asko eskatzen du, bereziki hegaztiek basamortuak eta ozeanoak zeharkatu behar dituztenean energia berritu gabe. Lehorreko hegaztiek 2.500 km inguruko hegaldi-irismena dute, eta itsasertzeko hegaztiek 4.000 km-raino hegan egin dezakete,[77] nahiz eta kuliska gorria gai den 10.200 km-rainoko hegaldiak geldialdirik gabe egiteko.[174] Itsas hegazti batzuek migrazio luzeak egiten dituzte; urteroko migrazio luzeenen artean daude ipar-txenadarenak: batez beste 70.900 km egiten dituztela erregistratu da Groenlandia eta Islandiako ugalketa-lekuen eta Antartikako neguko lekuen artean, eta hegazti batek 81.600 km egin zituen;[175] baita gabai ilunenak ere: Zeelanda Berrian eta Txilen habia egiten dute, eta urtero 64.000 km-ko joan-etorriak egiten dituzte Ipar Pazifikoko udako elikatze-lekuetara, Japonia, Alaska eta Kalifornia parean.[176] Beste itsas hegazti batzuk ugalketaren ondoren sakabanatzen dira, toki askotara bidaiatuz, baina migrazio-ibilbide finkorik gabe. Hegoaldeko Ozeanoan habia egiten duten albatrosek sarri egiten dituzte bidaia zirkunpolarrak ugalketa-garaien artean.[177]
Hegazti espezie batzuek migrazio laburragoak egiten dituzte, eguraldi txarra saihesteko edo elikagaiak lortzeko behar adina baino ez bidaiatuz. Espezie irruptiboak, iparraldeko fringilidoak adibidez, talde horietako bat dira: urte batean leku batean aurki daitezke eta hurrengoan ez. Migrazio mota hori elikagaien eskuragarritasunarekin lotuta egon ohi da.[178] Espezieek distantzia laburragoak ere egin ditzakete beren banaketa-eremuaren zati batean, latitude altuagoetako indibiduoak espezie bereko besteen eremura joanez; beste batzuek migrazio partzialak egiten dituzte, populazioaren zati batek baino ez baitu migratzen, normalean emeek eta ar menpekoek.[179] Migrazio partzialak hegaztien migrazio-portaeraren ehuneko handia izan daiteke eskualde batzuetan; Australian, inkesten arabera, paseriforme ez diren hegaztien % 44 eta paseriformeen % 32 partzialki migratzaileak ziren.[180]
Altitude-migrazioa distantzia laburreko migrazio mota bat da: hegaztiek ugalketa-garaia altitude handiagoetan igarotzen dute eta baldintzak txarrak direnean beheragoko lekuetara mugitzen dira. Gehienetan tenperatura-aldaketek eragiten dute, eta normalean gertatzen da ohiko lurraldeak ere bizitzeko ez-egoki bihurtzen direnean, elikagai faltagatik.[181] Espezie batzuk nomadak ere izan daitezke: ez dute lurralde finkorik, eta eguraldiaren eta elikagaien eskuragarritasunaren arabera mugitzen dira. Loroak, familia gisa, ez dira gehienetan ez migratzaileak ez sedentarioak, sakabanatzaileak, irruptiboak edo nomadak baizik, edo migrazio txiki eta irregularrak egiten dituzte.[182]
Aspalditik jakina da hegaztiek gaitasuna dutela distantzia izugarrien ostean leku zehatzetara itzultzeko; 1950eko hamarkadan egindako esperimentu batean, Estatu Batuetako Bostonen askatutako gabai arrunt bat Galesko Skomer uharteko bere koloniara itzuli zen 13 egunean, 5.150 km-ko distantzia eginez.[183] Hegaztiek hainbat metodo erabiltzen dituzte migrazioan orientatzeko. Migratzaile egunkarientzat, Eguzkia erabiltzen da egunez orientatzeko, eta izar-iparrorratz bat gauez. Eguzkia erabiltzen duten hegaztiek eguzkiak egunean zehar duen posizio-aldaketa konpentsatzen dute barne-erloju baten bidez.[77] Izar-iparrorratzarekiko orientazioa Izar Polarraren inguruko konstelazioen posizioaren araberakoa da.[184] Espezie batzuetan, horiei laguntzen die Lurraren geomagnetismoa fotoerrezeptore espezializatuen bidez antzemateko gaitasunak.[185]
Komunikazioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Hegaztiak batez ere seinale bisualen eta entzumenezkoen bidez komunikatzen dira. Seinaleak espezieen artekoak (interespezifikoak) edo espezie barrukoak (intraespezifikoak) izan daitezke.
Hegaztiek batzuetan lumajea erabiltzen dute gizarte-nagusitasuna ebaluatu eta adierazteko,[186] hautespen sexualeko espezieetan ugalketa-egoera erakusteko, edo mehatxu-erakustaldiak egiteko, eguzki-koartzak harrapari handi bat imitatzen duenean bezala, gabiraiak uxatu eta kumeak babesteko.[187]
Hegaztien arteko komunikazio bisualak erakustaldi errituzkoak ere izan ditzake, seinaleak ez ziren ekintzetatik garatuak, hala nola lumak txukuntzea, lumen posizioa egokitzea, mokokadak edo beste portaera batzuk. Erakustaldi horiek erasokortasuna edo menpekotasuna adieraz dezakete, edo bikote-loturak sortzen lagun dezakete.[77] Erakustaldirik landuenak gortejuan gertatzen dira, eta "dantzak" sarritan mugimendu posible askoren konbinazio konplexuz osatuta daude;[188] arren ugalketa-arrakasta erakustaldi horien kalitatearen araberakoa izan daiteke.[189]
Hegaztien deiak eta kantuak, siringean sortzen direnak, dira hegaztiek soinu bidez komunikatzeko duten bide nagusia. Komunikazio hori oso konplexua izan daiteke; espezie batzuek siringearen bi aldeak modu independentean erabil ditzakete, eta horri esker bi kantu desberdin aldi berean sor ditzakete.[106] Deiak hainbat helburutarako erabiltzen dira, besteak beste, bikotekidea erakartzeko,[77] balizko bikotekideak ebaluatzeko,[190] loturak sortzeko, lurraldeak aldarrikatu eta mantentzeko,[77][191] beste indibiduo batzuk identifikatzeko (adibidez, gurasoek kolonietan kumeak bilatzen dituztenean edo bikotekideak ugalketa-garaiaren hasieran elkartzen direnean)[192] eta beste hegaztiei balizko harrapariez ohartarazteko, batzuetan mehatxuaren izaerari buruzko informazio zehatzarekin.[193] Hegazti batzuek soinu mekanikoak ere erabiltzen dituzte entzumenezko komunikaziorako. Zeelanda Berriako Coenocorypha istingorrek airea lumetatik igarotzen dute,[194] okilek danbor-hotsa egiten dute urrutiko komunikaziorako,[195] eta Probosciger aterrimus kakatu beltzek tresnak erabiltzen dituzte danbor-hotsa egiteko.[196]
Andanak eta beste elkarte batzuk
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Hegazti batzuk funtsean lurraldekoiak diren edo familia-talde txikietan bizi diren arren, beste hegazti batzuek andana handiak osa ditzakete. Andanetan ibiltzearen onura nagusiak dira kopuruaren segurtasuna eta elikagaiak bilatzeko eraginkortasun handiagoa.[77] Harraparien aurkako defentsa bereziki garrantzitsua da habitat itxietan, basoetan adibidez, non segada bidezko harrapaketa ohikoa den eta begi askok alerta goiztiarreko sistema baliotsua eman dezaketen. Horrek elikatzeko espezie anitzeko andana asko garatzea eragin du, espezie askoren indibiduo gutxiz osatuak izan ohi direnak; andana horiek kopuruaren segurtasuna ematen dute, baina baliabideen gaineko lehia handitzen dute.[198] Andanen kostuen artean daude hegazti nagusiek gizartean menpeko direnei egiten dieten jazarpena eta, zenbait kasutan, elikatzeko eraginkortasunaren murrizketa.[199] Espezie batzuek sistema mistoa dute: ugalketa-bikoteek lurraldeak mantentzen dituzte, eta bikoterik gabeko hegaztiak edo gazteak andanetan bizi dira, eta han lortzen dute bikotekidea lurraldea aurkitu aurretik.[200]
Hegaztiek batzuetan hegaztiak ez diren espezieekin ere elkarteak osatzen dituzte. Murgilduz arrantzatzen duten itsas hegaztiak izurdeekin eta hegaluzeekin elkartzen dira, horiek arrain-sardak gainazalerantz bultzatzen baitituzte.[201] Bukerotido espezie batzuek harreman mutualista dute Helogale parvula mangosta nanoarekin: elkarrekin bilatzen dute elikagaia eta elkarri ohartarazten diote inguruko hegazti harrapariez eta beste harrapari batzuez.[202]
Atsedena eta lo egiteko lekuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]_(0424)_-_Relic38.jpg)
Hegaztiek egunaren zati aktiboan duten tasa metaboliko altua beste uneetako atsedenarekin osatzen da. Lo dauden hegaztiek sarritan lo erne izeneko lo mota erabiltzen dute: atseden-aldiak begiak azkar irekitzen dituzten "begirada"ekin txandakatzen dira, eta horri esker asaldurekiko sentikor izaten jarraitzen dute eta mehatxuetatik azkar ihes egin dezakete.[203] Uste da sorbeltzak hegan doazela lo egiteko gai direla, eta radar bidezko behaketek iradokitzen dute lo-hegaldian haizeari aurrez aurre jartzen direla.[204] Iradoki da lo mota batzuk hegan egin bitartean ere posible izan daitezkeela.[205]
Hegazti batzuek erakutsi dute garunaren hemisferio batean aldi berean uhin moteleko loan erortzeko gaitasuna. Hegaztiek gaitasun hori andanaren kanpoaldearekiko duten posizioaren arabera erabiltzen dute. Horri esker, lo dagoen hemisferioaren kontrako begiak erne jarrai dezake harraparien aurrean, andanaren kanpo-ertzei begira. Egokitzapen hori itsas ugaztunetan ere ezagutzen da.[206] Taldeko lo-lekuak ohikoak dira, gorputz-beroaren galera murrizten dutelako eta harrapariekin lotutako arriskuak gutxitzen dituztelako.[207] Lo egiteko lekuak sarritan termoerregulazioa eta segurtasuna kontuan hartuta aukeratzen dira.[208] Lo-leku mugikor ezohikoen artean daude Afrikako sabanako belarjale handiak, bufagoek erabiltzen dituztenak.[209]
Lo dauden hegazti askok burua bizkarraren gainetik okertzen dute eta mokoa bizkarreko lumetan sartzen, nahiz eta beste batzuek mokoa bularreko lumen artean jartzen duten. Hegazti asko hanka bakarrean atseden hartzen dute, eta batzuek hankak lumen artean sar ditzakete, bereziki eguraldi hotzean. Paseriformeek tendoiak blokeatzeko mekanismo bat dute, lo daudenean adarrari eusten laguntzen diena. Lurreko hegazti asko, galeperrak eta faisaiak adibidez, zuhaitzetan egiten dute lo. Loriculus generoko loro gutxi batzuk buruz behera zintzilik egiten dute lo.[210] Kolibri batzuk gauero sorgortasun egoeran sartzen dira, tasa metabolikoaren murrizketarekin batera.[211] Egokitzapen fisiologiko hori beste ehun bat espezie ingurutan ageri da, egotelidoetan, zataetan eta artamidoetan barne. Espezie bat, Phalaenoptilus nuttallii zata, neguko lozorro egoeran ere sartzen da.[212] Hegaztiek ez dute izerdi-guruinik, baina ura zuzenean larruazaletik gal dezakete, eta hozteko itzalera mugi daitezke, uretan geratu, arnasestuka aritu, gainazala handitu, eztarria dardaraz jarri edo urohidrosia bezalako portaera bereziak erabili.[213][214]
Ugalketa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Gizarte-sistemak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Hegazti espezieen % 95 sozialki monogamoak dira. Espezie horiek, gutxienez, ugalketa-garaiak irauten duen bitartean osatzen dute bikotea, edo, kasu batzuetan, urte batzuez edo bikotekideetako bat hil arte.[216] Monogamiak aitaren zaintza eta bi gurasoen zaintza ahalbidetzen ditu, eta hori bereziki garrantzitsua da kumaldi bat arrakastaz hazteko eme eta ar gurasoen zaintza behar duten espezieentzat.[217] Sozialki monogamoak diren espezie askotan, bikotez kanpoko kopulazioa (desleialtasuna) ohikoa da.[218] Portaera hori normalean ar nagusien eta ar menpekoekin bikotea osatzen duten emeen artean gertatzen da, baina ahateetan eta beste anatido batzuetan behartutako kopulazioaren ondorioa ere izan daiteke.[219]
Emeentzat, bikotez kanpoko kopulazioaren onura posibleen artean daude ondorengoentzat gene hobeak lortzea eta bikotekidearen antzutasunaren aurka aseguratzea.[220] Bikotez kanpoko kopulazioak dituzten espezieetako arrek gertutik zaintzen dituzte beren bikotekideak, hazten dituzten kumeen aitatasuna bermatzeko.[221]
Beste estaltze-sistema batzuk ere gertatzen dira, hala nola poliginia, poliandria, poligamia, poliginandria eta promiskuitatea.[77] Ugaltze-sistema poligamoak sortzen dira emeek arren laguntzarik gabe kumaldiak hazteko gai direnean.[77] Estaltze-sistemak hegazti familien arabera aldatzen dira,[222] baina espezieen barruko aldaerak ingurumen-baldintzek eragiten dituztela uste da.[223] Sistema berezi bat hirukoteen osaketa da: ugalketa-bikote batek hirugarren indibiduo bati bere lurraldean aldi baterako sartzen uzten dio kumaldia hazten laguntzeko, eta horrek egokitasun handiagoa dakar.[224][191]
Ugalketak gorteju-erakustaldiren bat izan ohi du, normalean arrak egina.[225] Erakustaldi gehienak nahiko sinpleak dira, eta kantu motaren bat izaten dute. Erakustaldi batzuk, ordea, oso landuak dira. Espeziearen arabera, hegal edo isats bidezko danbor-hotsak, dantzak, aireko hegaldiak edo taldeko lekak izan ditzakete. Emeek bideratzen dute, oro har, bikotekidearen hautaketa,[226] nahiz eta mendebal-txori poliandrikoetan alderantziz gertatzen den: ar apalagoek kolore biziko emeak aukeratzen dituzte.[227] Gortejuko elikatzea, mokoz moko ukitzea eta elkarri lumak txukuntzea ohikoak dira bikotekideen artean, oro har hegaztiek bikotea osatu eta estali ondoren.[228]
Hegazti espezie askotan portaera homosexuala behatu da, ar zein emeetan, kopulazioa, bikote-loturak eta kumeen guraso-zaintza partekatua barne.[229] Munduko 130 hegazti espezie baino gehiagok dituzte sexu bereko indibiduoen arteko sexu-elkarrekintzak edo portaera homosexualak. "Sexu bereko gorteju-jarduerek erakustaldi landuak, dantza sinkronizatuak, opari-zeremoniak edo erakustaldi-leku jakinetako portaerak izan ditzakete, hala nola txabolak, arenak edo lekak."[230]
Lurraldeak, habiak eta txitaldia
[aldatu | aldatu iturburu kodea].jpg)
Hegazti askok aktiboki defendatzen dute lurralde bat espezie bereko besteen aurka ugalketa-garaian; lurraldeak mantentzeak kumeen elikagai-iturria babesten du. Elikatze-lurraldeak defendatzeko gai ez diren espezieek, hala nola itsas hegaztiek eta sorbeltzek, sarritan kolonietan ugaltzen dira horren ordez; horrek harraparien aurkako babesa ematen duela uste da. Kolonietan ugaltzen direnek habia-leku txikiak defendatzen dituzte, eta habia-lekuen gaineko lehia, espezieen artekoa zein espezie barrukoa, bizia izan daiteke.[231]
Hegazti guztiek arrautza amniotikoak erruten dituzte, batez ere kaltzio karbonatoz egindako oskol gogorrekin.[77] Zuloetan eta gordelekuetan habia egiten duten espezieek arrautza zuriak edo argiak errun ohi dituzte, eta habia irekietan egiten dutenek, berriz, kamuflatutako arrautzak. Eredu horrek salbuespen asko ditu, ordea; lurrean habia egiten duten zatak arrautza argiak dituzte, eta kamuflajea lumajeak ematen du. Kumaldi-parasitoen biktima diren espezieek arrautza-kolore aldakorrak dituzte, parasitoaren arrautza antzemateko aukerak handitzeko, eta horrek parasito emeak behartzen ditu beren arrautzak ostalarienekin parekatzera.[232]
Hegaztien arrautzak normalean habia batean erruten dira. Espezie gehienek habia nahiko landuak egiten dituzte, katilu, kupula, plater, tontor edo lurpeko zulo itxurakoak.[233] Hegazti-habia batzuk zuloska soil bat izan daitezke, estalkirik gabe edo ia gabe; itsas hegazti eta ibiltari gehienen habiak lurreko zuloska bat baino ez dira. Hegazti gehienek leku babestu eta ezkutuetan egiten dituzte habiak, harrapaketa saihesteko, baina hegazti handiek edo kolonietan bizi direnek, defendatzeko gaitasun handiagoa baitute, habia irekiagoak egin ditzakete. Habia eraikitzean, espezie batzuek parasitoak murrizten dituzten toxinak dituzten landareen gaiak bilatzen dituzte, txiten biziraupena hobetzeko,[234] eta lumak sarritan erabiltzen dira habia isolatzeko.[233] Hegazti espezie batzuek ez dute habiarik; itsaslabarretan habia egiten duen martin pottorroak harri biluzian erruten ditu arrautzak, eta Aptenodytes forsteri enperadore-pinguinoaren arrek gorputzaren eta oinen artean gordetzen dituzte arrautzak. Habiarik eza bereziki ohikoa da habitat irekietan lurrean habia egiten duten espezieetan, habia-material gehigarri orok habia nabarmenago bihurtuko bailuke. Lurrean habia egiten duten hegazti askok aldi berean irekitzen diren arrautza-errunaldiak egiten dituzte, eta gurasoek txita prekozialak habiatik urruntzen dituzte (habiaiheskorrak) arrautzatik atera eta laster.[235]
Txitaldia, txiten garapenerako tenperatura erregulatzen duena, normalean azken arrautza errun ondoren hasten da.[77] Espezie monogamoetan txitaldi-lanak sarritan partekatzen dira, eta espezie poligamoetan, berriz, guraso bakar bat arduratzen da txitaldiaz erabat. Gurasoen beroa arrautzetara igarotzen da txitaldi-orbanen bidez, txitatzen ari diren hegaztien sabeleko edo bularreko larruazal biluziko eremuen bidez. Txitaldia energia asko eskatzen duen prozesua izan daiteke; albatros helduek, adibidez, 83 g-raino gal dezakete gorputz-pisutik txitaldiko egun bakoitzeko.[236] Megapodidoen arrautzak txitatzeko beroa eguzkitik, landaredi usteltzen ari denetik edo iturri bolkanikoetatik dator.[237] Txitaldi-aldiak 10 egunetik (okiletan, kukuetan eta paseriformeetan) 80 egun baino gehiagora (albatrosetan eta kiwietan) bitartekoak dira.[77]
Hegaztien ezaugarrien aniztasuna handia da, batzuetan ahaidetasun estuko espezieetan ere bai. Beheko taulan hegaztien hainbat ezaugarri alderatzen dira.[238][239]
| Espeziea | Helduaren pisua (gramo) |
Txitaldia (egun) |
Errunaldiak (urteko) |
Errunaldiaren tamaina |
|---|---|---|---|---|
| Archilochus colubris (kolibri eztarrigorria) | 3 | 13 | 2,0 | 2 |
| Etxe-txolarre (Passer domesticus) | 25 | 11 | 4,5 | 5 |
| Geococcyx californianus (errepide-kuku handia) | 376 | 20 | 1,5 | 4 |
| Zopilote indioilar (Cathartes aura) | 2.200 | 39 | 1,0 | 2 |
| Laysango albatros (Phoebastria immutabilis) | 3.150 | 64 | 1,0 | 1 |
| Spheniscus magellanicus (Magallaesko pinguinoa) | 4.000 | 40 | 1,0 | 1 |
| Arrano beltz (Aquila chrysaetos) | 4.800 | 40 | 1,0 | 2 |
| Indioilar arrunt (Meleagris gallopavo) | 6.050 | 28 | 1,0 | 11 |
Gurasoen zaintza eta habiatik irtetea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Arrautzatik ateratzen direnean, txitak babesgabeetatik independenteetaraino izan daitezke garapenez, espeziearen arabera. Txita babesgabeei altrizial deritze, eta txikiak, itsuak, geldiak eta biluziak jaio ohi dira; arrautzatik ateratzean mugikorrak eta lumadunak diren txitei prekozial deritze. Txita altrizialek termoerregulatzeko laguntza behar dute, eta txita prekozialek baino denbora luzeagoan berotu behar dituzte gurasoek. Hegazti espezie askoren kumeak ez dira zehazki ez prekozialak ez altrizialak: bakoitzaren alderdi batzuk dituzte, eta, beraz, "espektro altrizial-prekozial" bateko lekuren batean daude.[240] Muturretako batean ez dauden baina bataren edo bestearen aldera jotzen duten txitei erdi-prekozial[241] edo erdi-altrizial deritze.[242]
Gurasoen zaintzaren iraupena eta izaera asko aldatzen dira ordena eta espezieen artean. Mutur batean, megapodidoetan gurasoen zaintza arrautza irekitzean amaitzen da; arrautzatik atera berri den txitak berak egiten du bidea habia-tontorretik kanpora, gurasoen laguntzarik gabe, eta berehala molda daiteke bere kabuz.[243] Beste muturrean, itsas hegazti askok gurasoen zaintza-aldi luzeak dituzte; luzeena fragata ertainarena da: haren txitek sei hilabete behar dituzte habiatik irteteko, eta gurasoek beste 14 hilabetez elikatzen dituzte.[244] Txiten zaintza-fasea deritzo ugalketaren aldiari, zeinetan hegazti heldu bat etengabe dagoen habian txitak arrautzatik atera ondoren. Zaintza-fasearen helburu nagusia da kumeei termoerregulatzen laguntzea eta harraparietatik babestea.[245]
Espezie batzuetan, bi gurasoek zaintzen dituzte habiako txitak eta habiatik irten berriak; beste batzuetan, zaintza hori sexu bakarraren ardura da. Espezie batzuetan, espezie bereko beste kide batzuek, normalean ugalketa-bikotearen ahaide hurbilek, aurreko kumaldietako kumeek adibidez, kumeak hazten laguntzen dute.[246] Aloparentalitate hori bereziki ohikoa da Corvidan, egiazko beleak, Gymnorhina tibicen mika australiarra eta maluridoak bezalako hegaztiak biltzen dituenean,[247] baina hain desberdinak diren espezieetan ere behatu da nola Acanthisitta chloris eta miru gorria. Animalia talde gehienetan, aitaren zaintza arraroa da. Hegaztietan, ordea, nahiko ohikoa da, beste edozein ornodun klasetan baino gehiago.[77] Lurraldearen eta habia-lekuaren defentsa, txitaldia eta txitak elikatzea sarritan zeregin partekatuak badira ere, batzuetan lan-banaketa bat dago, eta bikotekideetako batek zeregin jakin baten zati handiena edo osoa hartzen du bere gain.[248]
Txitak habiatik irteten diren unea izugarri aldatzen da. Synthliboramphus generoko pottorrotxoen txitak, pottorrotxo arruntarenak adibidez, arrautzatik atera eta hurrengo gauean irteten dira habiatik, gurasoen atzetik itsasora, eta han hazten dira, lurreko harraparietatik urrun.[249] Beste espezie batzuek, ahateek adibidez, txitak habiatik urruntzen dituzte adin goiztiarrean. Espezie gehienetan, txitak hegan egiteko gai izan baino lehentxeago edo handik gutxira irteten dira habiatik. Habiatik irten ondorengo gurasoen zaintza aldakorra da; albatrosen txitak beren kabuz irteten dira habiatik eta ez dute laguntza gehiagorik jasotzen, eta beste espezie batzuek elikadura osagarria ematen jarraitzen dute.[250] Txitek gurasoei jarrai diezaiekete beren lehen migrazioan ere.[251]
Kumaldi-parasitoak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Kumaldi-parasitismoa, arrautzak erruten dituen eme batek bere arrautzak beste indibiduo baten kumaldiarekin uzten dituenean, ohikoagoa da hegaztietan beste edozein organismo motatan baino.[252] Hegazti parasito batek bere arrautzak beste hegazti baten habian errun ondoren, sarritan ostalariak onartu eta hazten ditu, bere kumaldiaren kaltetan. Kumaldi-parasitoak nahitaezko kumaldi-parasitoak izan daitezke, beste espezie batzuen habietan arrautzak errun behar dituztenak beren kumeak hazteko gai ez direlako, edo aukerako kumaldi-parasitoak, batzuetan espezie bereko indibiduoen habietan arrautzak erruten dituztenak beren ugalketa-emaitza handitzeko, nahiz eta beren kumeak hazteko gai izan.[253] Ehun hegazti espezie dira nahitaezko parasitoak, indikatoridoak, ikteridoak eta ahateak barne, baina ezagunenak kukuak dira.[252] Kumaldi-parasito batzuk ostalariaren kumeak baino lehen arrautzatik ateratzeko egokituta daude, eta horri esker ostalariaren arrautzak suntsi ditzakete habiatik kanpora bultzatuz, edo ostalariaren txitak hil; horrela, habiara eramandako elikagai guztia txita parasitoei emango zaie.[254]
Hautespen sexuala
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Hegaztiek hainbat estaltze-portaera eboluzionatu dituzte, eta pauma arraren isatsa da agian hautespen sexualaren eta Fisherren ihesaldiaren adibiderik ezagunena. Ohikoak diren dimorfismo sexualak, tamaina eta kolore desberdintasunak adibidez, energetikoki garestiak diren ezaugarriak dira, ugalketa-egoera lehiakorrak adierazten dituztenak.[255] Hegaztien hautespen sexual mota asko identifikatu dira: sexuen arteko hautespena, emeen hautaketa ere deritzona, eta sexu barruko lehia, non sexu ugarienaren indibiduoak elkarren artean lehiatzen diren estaltzeko pribilegioagatik. Sexualki hautatutako ezaugarriak gero eta nabarmenago bihurtzen dira ugalketa-egoera lehiakorretan, ezaugarriak indibiduoaren egokitasuna mugatzen hasten den arte. Indibiduoaren egokitasunaren eta seinale-egokitzapenen arteko gatazkek bermatzen dute sexualki hautatutako apaingarriak, hala nola lumajearen kolorea eta gorteju-portaera, ezaugarri "zintzoak" direla. Seinaleek garestiak izan behar dute, kalitate oneko indibiduoek soilik aurkez ditzaten apaingarri eta portaera sexual gehiegizko horiek.[256]
Endogamia-depresioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Endogamiak heriotza goiztiarra eragiten du (endogamia-depresioa) Taeniopygia guttata zebra-pinpinoan.[257] Enbrioien biziraupena (hau da, arrautza emankorren irekitze-arrakasta) nabarmen txikiagoa zen anai-arrebaz osatutako bikoteetan ahaidetasunik gabeko bikoteetan baino.[257]
Darwinen pinpinoetako Geospiza scandensek endogamia-depresioa jasaten du (kumeen biziraupen txikiagoa), eta efektu horren handitasunean ingurumen-baldintzek eragiten dute, hala nola elikagai gutxi egoteak.[258]
Endogamiaren saihespena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Malurus coronatus maluridoaren estaltze intzestuzkoek egokitasun-kostu larriak dituzte endogamia-depresioagatik (arrautzen irekitze-tasaren % 30 baino gehiagoko murrizketa).[259] Ahaide diren arrekin bikotea osatzen duten emeek bikotez kanpoko estalketak egin ditzakete (ikus promiskuitatea; hegazti espezieetan % 90eko maiztasuna), eta horrek endogamiaren ondorio negatiboak murritz ditzake. Hala ere, bikotez kanpoko estalketek muga ekologiko eta demografikoak dituzte. Hala eta guztiz ere, bikote intzestuzkoetako emeek sortutako kumaldien % 43k bikotez kanpoko kumeak zituen.[259]
Endogamia-depresioa gertatzen da kaskabeltz handian (Parus major) ahaide hurbilen arteko estalketatik sortutako kumeek egokitasun txikiagoa erakusten dutenean. Parus major-en populazio naturaletan, endogamia saihesten da indibiduoak jaioterritik sakabanatzen direlako, eta horrek ahaide hurbil batekin estaltzeko aukera murrizten du.[260]
Turdoides bicolor tordoidea bi modutara saihesten du endogamia, itxuraz. Lehenengoa sakabanatzearen bidez da, eta bigarrena taldeko kide ezagunak bikotekide gisa saihestuz.[261]
Hegaztietan hazkuntza kooperatiboa normalean gertatzen da kumeek, gehienetan arrek, jaioterriko taldetik sakabanatzea atzeratzen dutenean familiarekin geratzeko eta ahaide gazteagoak hazten laguntzeko.[262] Kume emeak oso gutxitan geratzen dira etxean; modu independentean ugaltzeko aukera ematen dien distantzietara sakabanatzen dira, edo ahaidetasunik gabeko taldeetara batzen dira. Oro har, endogamia saihestu egiten da, kumeen egokitasuna murrizten duelako (endogamia-depresioa), batez ere alelo errezesibo kaltegarrien adierazpen homozigotoagatik.[263] Ahaidetasunik gabeko indibiduoen arteko ongarritze gurutzatuak alelo errezesibo kaltegarriak kumeetan ezkutatzea eragiten du normalean.[264][265]
Ekologia
[aldatu | aldatu iturburu kodea],_M._A._Peña.jpg)
Hegaztiek askotariko posizio ekologikoak betetzen dituzte.[197] Hegazti batzuk generalistak diren arren, beste batzuk oso espezializatuta daude habitatari edo elikagai-beharrei dagokienez. Habitat bakar batean ere, baso batean adibidez, hegazti espezie desberdinek betetzen dituzten nitxoak aldatu egiten dira: espezie batzuk baso-gangan elikatzen dira, beste batzuk gangaren azpian eta beste batzuk basoko lurzoruan. Basoko hegaztiak intsektujaleak, frutujaleak edo nektarjaleak izan daitezke. Ur-hegaztiak, oro har, arrantzan, landareak janez eta pirateriaz edo kleptoparasitismoz elikatzen dira. Larreetako hegazti asko granojaleak dira. Hegazti harrapariak ugaztunak edo beste hegazti batzuk ehizatzen espezializatuta daude, eta saiak sarraskijale espezializatuak dira. Hegaztiak ere hainbat ugaztunen harrapakin dira, saguzar hegaztijale gutxi batzuk barne.[266] Endoparasito eta ektoparasito ugari daude hegaztien menpe, eta gurasoengandik kumeengana transmititzen diren parasito batzuk elkarrekin eboluzionatu dira eta ostalariarekiko espezifikotasuna erakusten dute.[267]
Nektarjale diren hegazti batzuk polinizatzaile garrantzitsuak dira, eta frutujale askok funtsezko zeregina dute hazien sakabanatzean.[268] Landareek eta hegazti polinizatzaileek sarritan elkarrekin eboluzionatzen dute,[269] eta kasu batzuetan lore baten polinizatzaile nagusia da haren nektarrera iristeko gai den espezie bakarra.[270]
Hegaztiak garrantzitsuak izan ohi dira uharteetako ekologian. Hegaztiak sarritan iritsi dira ugaztunak iritsi ez diren uharteetara; uharte horietan, hegaztiek normalean animalia handiagoek betetzen dituzten zeregin ekologikoak bete ditzakete. Adibidez, Zeelanda Berrian bederatzi moa espezie landare-jale garrantzitsuak ziren, gaur egun Hemiphaga novaeseelandiae usoa eta Callaeas wilsoni kokakoa diren bezala.[268] Gaur egun, Zeelanda Berriko landareek desagertutako moetatik babesteko eboluzionatutako defentsa-egokitzapenak gordetzen dituzte.[271]
Hegazti asko ekosistema-ingeniari gisa jarduten dute habiak eraikiz, ornogabe espezie ehunka batzuentzat mikrohabitat eta elikagai garrantzitsuak ematen baitituzte.[272][273] Habia egiten duten itsas hegaztiek uharteen eta inguruko itsasoen ekologian eragin dezakete, batez ere guano kantitate handiak pilatuz, tokiko lurzorua[274] eta inguruko itsasoak aberats ditzaketenak.[275]
Hegaztien ekologia ikertzeko landa-metodo ugari erabiltzen dira, hala nola zenbaketak, habien jarraipena eta harrapatu eta markatzea.[276]
Gizakiekin harremana
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Hegaztiak oso ikusgarriak eta ohikoak direnez, gizakiek harremana izan dute haiekin gizateriaren hastapenetatik.[277] Batzuetan harreman horiek mutualistak dira, indikatoridoen eta Afrikako herri batzuen, boranak adibidez, arteko eztia biltzeko lankidetza kasu.[278] Beste batzuetan komentsalak izan daitezke, etxe-txolarrea[279] bezalako espezieek giza jardueretatik onura atera dutenean bezala. Hainbat espezie nekazaritza tradizionala egiten duten nekazarien ohituretara egokitu dira. Adibidez, sarus kurriloa Indian habia egiten hasten da nekazariek euriak iritsi aurretik soroak urez betetzen dituztenean,[280] eta zikoina lepazuri asiarak soroen eta ubideen ondoan nekazaritza-basogintzarako landatutako zuhaitz txiki batean habia egitera ohitu dira.[281] Hainbat hegazti espezie nekazaritzako izurrite komertzialki garrantzitsu bihurtu dira,[282] eta batzuk aireko nabigaziorako arrisku dira.[283] Giza jarduerak kaltegarriak ere izan daitezke, eta hegazti espezie asko desagertzeko arriskuan jarri dituzte (ehiza, hegaztien berun-intoxikazioa, pestizidak, errepideetako harrapatzeak, aerosorgailuek eragindako heriotzak[284] eta katu eta txakur etxekoen harrapaketa dira hegaztien heriotza-kausa ohikoak).[285]
Hegaztiak gaixotasunak distantzia luzeetara hedatzeko bektore izan daitezke, hala nola psitakosia, salmonelosia, kanpilobakteriosia, mikobakteriosia (hegaztien tuberkulosia), hegazti-gripea, giardiasia eta kriptosporidiosia. Horietako batzuk gizakiei ere transmititu dakizkiekeen zoonosiak dira.[286]
Garrantzi ekonomikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Haragitarako eta arrautzetarako hazitako hegazti etxekotuak, etxeko hegaztiak, dira gizakiek jaten duten animalia-jatorriko proteinaren iturri nagusia; 2003an, 76 milioi tona hegazti-haragi eta 61 milioi tona arrautza ekoiztu ziren mundu osoan.[287] Oiloak dira gizakiek kontsumitzen duten hegazti-haragiaren zatirik handiena, nahiz eta indioilar, ahate eta antzara etxekotuak ere nahiko ohikoak diren.[288] Hegazti espezie asko haragiagatik ere ehizatzen dira. Hegaztien ehiza, batez ere, aisialdiko jarduera da, oso gutxi garatutako eremuetan izan ezik. Ipar eta Hego Amerikan ehizatzen diren hegazti garrantzitsuenak ur-hegaztiak dira; asko ehizatzen diren beste hegazti batzuk dira faisaiak, indioilar basatiak, galeperrak, usoak, eperrak, oilar basatiak, istingorrak eta oilagorrak.[289] Australian eta Zeelanda Berrian ere ezaguna da gabai-ehiza (muttonbirding).[290] Ehiza mota batzuk, gabaiena adibidez, jasangarriak izan daitezkeen arren, ehizak dozenaka espezie desagerrarazi edo desagertzeko arriskuan jarri ditu.[291]
Komertzialki baliotsuak diren hegaztien beste produktu batzuk dira lumak (bereziki antzara eta ahateen lumatxa), arropak eta oheak isolatzeko erabiltzen direnak, eta itsas hegaztien gorotzak (guanoa), fosforo eta nitrogeno iturri baliotsua. Ozeano Bareko Gerra, batzuetan Guanoaren Gerra deitua, neurri batean guano-metaketen kontrolagatik egin zen.[292]
Gizakiek hegaztiak etxekotu dituzte, bai konpainia-animalia gisa, bai helburu praktikoetarako. Hegazti koloretsuak, hala nola loroak eta hartxoriak, gatibualdian hazten dira edo konpainia-animalia gisa mantentzen dira, eta ohitura horrek arriskuan dauden espezie batzuen legez kanpoko trafikoa eragin du.[293] Belatzak eta ubarroiak aspalditik erabili dira ehizarako eta arrantzarako, hurrenez hurren. Uso mezulariak, gutxienez K.o. 1. urtetik erabiliak, garrantzitsuak izan ziren oraindik Bigarren Mundu Gerran ere. Gaur egun, jarduera horiek ohikoagoak dira zaletasun gisa, entretenimendurako eta turismorako.[294]
Hegaztizale amateurrak (hegazti-behatzaileak) milioika dira.[295] Etxe askotan txori-jangelak jartzen dira etxe ondoan, hainbat espezie erakartzeko. Hegaztiak elikatzea milioika dolarreko industria bihurtu da; adibidez, Britainia Handiko etxeen % 75ek neguan noizbait elikagaia ematen diela hegaztiei kalkulatzen da.[296]
Erlijioan eta mitologian
[aldatu | aldatu iturburu kodea].jpg)
Hegaztiek zeregin nabarmen eta askotarikoak dituzte erlijioan eta mitologian. Erlijioan, hegaztiak jainko baten mezulari edo apaiz eta buruzagi izan daitezke, Makemakeren gurtzan bezala, non Pazko uharteko Tangata manuk buruzagi gisa jarduten zuen,[297] edo laguntzaile, Hugin eta Muninen kasuan bezala, Odin jainko eskandinaviarraren belarrietara albisteak xuxurlatzen zituzten bi erroi handiak. Antzinako Italiako hainbat zibilizaziotan, bereziki etruskoen eta erromatarren erlijioan, apaizak augurioan aritzen ziren, hau da, hegaztien hitzak interpretatzen, eta "auspex"ak (hortik dator "auspizio" hitza) haien jarduerak behatzen zituen gertaerak iragartzeko.[298]
Sinbolo erlijioso gisa ere jardun dezakete, Jonasek (hebreeraz: יונה, "uso") usoei tradizioz lotutako beldurra, pasibotasuna, dolua eta edertasuna irudikatu zituenean bezala.[299] Hegaztiak beraiek ere jainkotu izan dira, paumaren kasuan bezala, Indiako hegoaldeko jendeak Ama Lurtzat hartzen baitu.[300] Antzinako munduan, usoak sinbolo gisa erabili ziren Mesopotamiako Inanna jainkosarentzat (geroago Ishtar izenez ezaguna),[301][302] Kanaango Asera jainkosa amarentzat[301][302][303] eta Afrodita jainkosa greziarrarentzat.[301][302][304][305][306] Antzinako Grezian, Ateneak, jakinduriaren jainkosak eta Atenas hiriaren jainko babesleak, mozolo arrunt bat zuen bere sinbolo.[307][308][309] Inka eta Tiwanaku inperioetatik gordetako irudi erlijiosoetan, hegaztiak lurreko eta lurpeko erresuma espiritualen arteko mugak gainditzen irudikatzen dira.[310] Erdialdeko Andeetako herri indigenek mundu metafisikoetara joan eta handik itzultzen diren hegaztien kondairak gordetzen dituzte.[310]
Kulturan eta folklorean
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Hegaztiak kulturan eta artean agertu dira historiaurreko garaietatik, lehen labar-margolanetan[311] eta zizelaketetan irudikatu zirenetik.[312] Hegazti batzuk munstrotzat hartu izan dira, hala nola mitologiako Roca eta maorien kondairetako Pouākai, gizakiak harrapatzeko gai zen hegazti erraldoia.[313] Geroago, hegaztiak boterearen sinbolo gisa erabili ziren, mogol eta persiar enperadoreen Paumaren Tronua bikainean bezala.[314] Hegaztiekiko interes zientifikoa sortu zenean, hegaztien margolan asko enkargatu ziren liburuetarako.[315][316]
Hegazti-artista horien artean ospetsuenetako bat John James Audubon izan zen; haren Ipar Amerikako hegaztien margolanek arrakasta komertzial handia izan zuten Europan, eta geroago bere izena eman zion National Audubon Societyri.[317] Hegaztiak olerkigintzan ere pertsonaia garrantzitsuak dira; adibidez, Homerok urretxindorrak sartu zituen Odisean, eta Katulok txolarre bat erabili zuen sinbolo erotiko gisa bere 2. poeman.[318] Albatros baten eta marinel baten arteko harremana da Samuel Taylor Coleridgeren The Rime of the Ancient Mariner olerkiaren gai nagusia, eta horren ondorioz hitza "zama" esan nahi duen metafora gisa erabiltzen da ingelesez.[319] Ingelesezko beste metafora batzuk ere hegaztietatik datoz; vulture fund edo "sai-funtsek" eta sai-inbertitzaileek, adibidez, sai sarraskijaletik hartzen dute izena.[320] Hegazkinei, bereziki hegazkin militarrei, sarritan hegaztien izenak jartzen zaizkie. Hegazti harrapariek harrapari-izaera dutenez, ehiza-hegazkinentzat aukera ezagunak dira, hala nola F-16 Fighting Falcon eta Harrier Jump Jet, eta itsas hegaztien izenak, berriz, batez ere itsas armadek erabiltzen dituzten hegazkinentzat aukera daitezke, hala nola HU-16 Albatross eta V-22 Osprey.
Hegazti espezieen pertzepzioa kulturen arabera aldatzen da. Hontzak zorte txarrarekin, sorginkeriarekin eta heriotzarekin lotzen dira Afrikako zenbait lekutan,[321] baina Europako leku askotan jakintsutzat hartzen dira.[322] Argi-oilarrak sakratutzat hartzen ziren Antzinako Egipton eta bertutearen sinbolotzat Persian, baina Europako leku askotan lapurtzat hartzen ziren, eta Eskandinavian gerraren iragarletzat.[323] Heraldikan, hegaztiak, bereziki arranoak, sarritan agertzen dira armarrietan.[324] Bexilologian, hegaztiak aukera ezaguna dira banderaetan. 17 herrialderen eta herrialde azpiko entitate eta lurralde ugariren banderetan agertzen dira hegaztiak.[325] Nazioek hegaztiak erabiltzen dituzte herrialde baten identitatea eta ondarea sinbolizatzeko, eta 91 herrialdek dute ofizialki onartutako hegazti nazionala. Hegazti harrapariak oso ordezkatuta daude, nahiz eta nazio batzuek beste hegazti espezie batzuk aukeratu dituzten; loroak ezagunak dira nazio txiki eta tropikaletan.[326]
Musikan
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Musikan, txori-kantuak hainbat modutan eragin die konpositore eta musikariei: txori-kantuan inspira daitezke; nahita imita dezakete txori-kantua konposizio batean, Vivaldik, Messiaenek eta Beethovenek egin zuten bezala, geroko konpositore askorekin batera; hegaztien grabazioak sar ditzakete beren lanetan, Ottorino Respighik lehen aldiz egin zuen bezala; edo, Beatrice Harrisonek eta David Rothenbergek bezala, hegaztiekin duetoak egin ditzakete.[327][328][329][330]
2023an Israelen 10.000 urteko aztarnategi batean egindako indusketa arkeologiko batean, kopetazuri eta ahateen hegal-hezur hutsak aurkitu ziren, alboan zuloak eginda; uste da txirula edo txistu gisa erabil zitezkeela, agian Natufiar kulturako jendeak hegazti harrapariak erakartzeko erabiliak.[331]
Mehatxuak eta kontserbazioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Giza jarduerek populazio-beherakadak edo desagerpena eragin dituzte hegazti espezie askotan. Ehun hegazti espezie baino gehiago desagertu dira garai historikoetan,[332] nahiz eta gizakiek eragindako hegazti-desagerpenik dramatikoenak, 750-1.800 espezie inguru ezabatu zituztenak, gizakiek Melanesia, Polinesia eta Mikronesiako uharteak kolonizatu zituztenean gertatu ziren.[333] Hegazti populazio asko gutxitzen ari dira mundu osoan, eta 2009an BirdLife Internationalek eta IUCNk 1.227 espezie zerrendatu zituzten mehatxatu gisa.[334][335] Ipar Amerikako hegazti populazioek beherakada luzea izan dute: 1970etik hona 2.900 milioi heldu ugaltzaile inguru galdu direla kalkulatzen da, guztizkoaren % 30 inguru.[336][337]
Hegaztientzako giza mehatxurik aipatuena habitataren galera da.[338] Beste mehatxu batzuk dira gehiegizko ehiza, eraikinekin edo ibilgailuekin talka egitea, arrantza luzeko albo-harrapaketa,[339] kutsadura (petrolio-isurketak eta pestiziden erabilera barne),[340] bertakoak ez diren espezie inbaditzaileen lehia eta harrapaketa,[341] eta klima-aldaketa.
Gobernuek eta kontserbazio-taldeek hegaztiak babesteko lan egiten dute, bai hegaztien habitata kontserbatzen eta leheneratzen duten legeak onartuz, bai berriz sartzeko gatibuko populazioak sortuz. Proiektu horiek arrakasta batzuk izan dituzte; ikerketa baten arabera, kontserbazio-ahaleginek bestela 1994 eta 2004 artean desagertuko ziren 16 hegazti espezie salbatu zituzten, kondor kaliforniarra eta Cyanoramphus cookii Norfolkeko perikitoa barne.[342]
Giza jarduerek eremu epeletako espezie gutxi batzuen hedapena ahalbidetu dute, hala nola enara arruntarena eta arabazozo pikartarena. Tropikoetan eta subtropikoetan, espezie gehiago ari dira hedatzen giza jardueren ondorioz, bereziki laboreen hedapenagatik, hala nola arrozarena; Asiako hegoaldean arrozaren hedapenak gutxienez 64 hegazti espezieri egin die mesede, nahiz eta beste espezie askori kalte egin diezaiekeen.[343]
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2013-01-26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
- ↑ (Ingelesez) Dyke, Gareth J.; Naish, Darren; Cau, Andrea; Lee, Michael S. Y.. (2014-05-01). «Morphological Clocks in Paleontology, and a Mid-Cretaceous Origin of Crown Aves» Systematic Biology 63 (3): 442–449. doi:. ISSN 1063-5157. (kontsulta data: 2018-12-31).
- ↑ (Ingelesez) Brands, Sheila. (2008-08-14). «Systema Naturae 2000 / Classification, Class Aves» Project: The Taxonomicon (kontsulta data: 2012-06-11).
- 1 2 3 (Ingelesez) Claramunt, S.; Cracraft, J.. (2015). «A new time tree reveals Earth history's imprint on the evolution of modern birds» Sci Adv 1 (11): e1501005. doi:. PMID 26824065. Bibcode: 2015SciA....1E1005C..
- ↑ (Ingelesez) Brocklehurst, Neil; Field, Daniel J.. (2024). «Tip dating and Bayes factors provide insight into the divergences of crown bird clades across the end-Cretaceous mass extinction» Proceedings. Biological Sciences 291 (2016): 20232618. doi:. PMID 38351798..
- ↑ (Ingelesez) del Hoyo, Josep; Andy Elliott; Jordi Sargatal. (1992). Handbook of Birds of the World, Volume 1: Ostrich to Ducks. Barcelona: Lynx Edicions ISBN 84-87334-10-5..
- ↑ (Latinez) Linnaeus, Carolus. (1758). Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata. Holmiae. (Laurentii Salvii), 824 or..
- ↑ (Ingelesez) Ruggiero, Michael A.; Gordon, Dennis P.; Orrell, Thomas M.; Bailly, Nicolas; Bourgoin, Thierry; Brusca, Richard C.; Cavalier-Smith, Thomas; Guiry, Michael D. et al.. (2015-06-11). «Correction: A Higher Level Classification of All Living Organisms» PLOS ONE 10 (6): e0130114. doi:. PMID 26068874. Bibcode: 2015PLoSO..1030114R..
- 1 2 (Ingelesez) Livezey, Bradley C.; Zusi, RL. (2007-01). «Higher-order phylogeny of modern birds (Theropoda, Aves: Neornithes) based on comparative anatomy. II. Analysis and discussion» Zoological Journal of the Linnean Society 149 (1): 1–95. doi:. PMID 18784798..
- ↑ (Ingelesez) Padian, Kevin; Philip J. Currie. (1997). Encyclopedia of Dinosaurs. San Diego: Academic Press, 41–96 or. ISBN 0-12-226810-5..
- 1 2 (Ingelesez) Gauthier, Jacques. (1986). Padian, Kevin ed. The Origin of Birds and the Evolution of Flight. in: Memoirs of the California Academy of Science. San Francisco, CA: Published by California Academy of Sciences, 1–55 or. ISBN 0-940228-14-9..
- 1 2 3 4 (Ingelesez) Gauthier, J.; de Queiroz, K.. (2001). Gauthier, J. A.; Gall, L. F. ed. New perspectives on the origin and early evolution of birds: proceedings of the International Symposium in Honor of John H. Ostrom. New Haven, CT: Peabody Museum of Natural History, Yale University, 7–41 or..
- 1 2 (Ingelesez) Godefroit, Pascal; Andrea Cau; Hu Dong-Yu; François Escuillié; Wu Wenhao; Gareth Dyke. (2013). «A Jurassic avialan dinosaur from China resolves the early phylogenetic history of birds» Nature 498 (7454): 359–362. doi:. PMID 23719374. Bibcode: 2013Natur.498..359G..
- 1 2 3 4 5 (Ingelesez) Cau, Andrea. (2018). «The assembly of the avian body plan: a 160-million-year long process» Bollettino della Società Paleontologica Italiana jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2018-05-05).
- ↑ (Ingelesez) Weishampel, David B.; Dodson, Peter; Osmólska, Halszka, ed. The Dinosauria. (Second. argitaraldia) University of California Press, 861 pp or..
- ↑ (Ingelesez) Senter, P.. (2007). «A new look at the phylogeny of Coelurosauria (Dinosauria: Theropoda)» Journal of Systematic Palaeontology 5 (4): 429–463. doi:. Bibcode: 2007JSPal...5..429S..
- ↑ (Ingelesez) Maryańska, Teresa; Osmólska, Halszka; Wolsan, Mieczysław. (2002). «Avialan status for Oviraptorosauria» Acta Palaeontologica Polonica.
- ↑ (Ingelesez) Gauthier, J.. (1986). Padian, K. ed. The origin of birds and the evolution of flight. San Francisco, California: Mem. Calif. Acad. Sci., 1–55 or..
- 1 2 (Ingelesez) Lee, Michael S.Y.; Spencer, Patrick S.. (1997). Amniote Origins. , 61–84 or. doi:. ISBN 978-0-12-676460-4..
- 1 2 (Ingelesez) Cau, Andrea; Brougham, Tom; Naish, Darren. (2015). «The phylogenetic affinities of the bizarre Late Cretaceous Romanian theropod Balaur bondoc(Dinosauria, Maniraptora): Dromaeosaurid or flightless bird?» PeerJ 3: e1032. doi:. PMID 26157616. Bibcode: 2015PeerJ...3e1032C..
- ↑ (Ingelesez) Plotnick, Roy E.; Theodor, Jessica M.; Holtz, Thomas R.. (2015-09-24). «Jurassic Pork: What Could a Jewish Time Traveler Eat?» Evolution: Education and Outreach 8 (1): 17. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Prum, Richard O.. (2008-12-19). «Who's Your Daddy?» Science 322 (5909): 1799–1800. doi:. PMID 19095929..
- ↑ (Ingelesez) Paul, Gregory S.. (2002). Dinosaurs of the Air: The Evolution and Loss of Flight in Dinosaurs and Birds. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 171–224 or. ISBN 0-8018-6763-0..
- ↑ (Ingelesez) Norell, Mark; Mick Ellison. (2005). Unearthing the Dragon: The Great Feathered Dinosaur Discovery. New York: Pi Press ISBN 0-13-186266-9..
- ↑ (Ingelesez) Borenstein, Seth. (2014-07-31). Study traces dinosaur evolution into early birds. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2014-08-08) (kontsulta data: 2014-08-03).
- ↑ (Ingelesez) Lee, Michael S. Y.; Cau, Andrea; Naish, Darren; Dyke, Gareth J.. (2014-08-01). «Sustained miniaturization and anatomical innovation in the dinosaurian ancestors of birds» Science 345 (6196): 562–566. doi:. PMID 25082702. Bibcode: 2014Sci...345..562L..
- ↑ (Ingelesez) Li, Q.; Gao, K.-Q.; Vinther, J.; Shawkey, M. D.; Clarke, J. A.; d'Alba, L.; Meng, Q.; Briggs, D. E. G. et al.. (2010). «Plumage color patterns of an extinct dinosaur» Science 327 (5971): 1369–1372. doi:. PMID 20133521. Bibcode: 2010Sci...327.1369L..
- ↑ (Ingelesez) Xing Xu; Hailu You; Kai Du; Fenglu Han. (2011-07-28). «An Archaeopteryx-like theropod from China and the origin of Avialae» Nature 475 (7357): 465–470. doi:. PMID 21796204. Bibcode: 2011Natur.475..465X..
- ↑ (Ingelesez) Turner, Alan H.; Pol, D.; Clarke, J. A.; Erickson, G. M.; Norell, M. A.. (2007-09-07). «A basal dromaeosaurid and size evolution preceding avian flight» Science 317 (5843): 1378–1381. doi:. PMID 17823350. Bibcode: 2007Sci...317.1378T..
- ↑ (Ingelesez) Xu, X.; Zhou, Z.; Wang, X.; Kuang, X.; Zhang, F.; Du, X.. (2003-01-23). «Four-winged dinosaurs from China» Nature 421 (6921): 335–340. doi:. PMID 12540892. Bibcode: 2003Natur.421..335X..
- ↑ (Ingelesez) Luiggi, Christina. (2011-07). On the Origin of Birds. The Scientist jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2012-06-16) (kontsulta data: 2012-06-11).
- ↑ (Ingelesez) Mayr, G.; Pohl, B.; Hartman, S.; Peters, D. S.. (2007-01). «The tenth skeletal specimen of Archaeopteryx» Zoological Journal of the Linnean Society 149 (1): 97–116. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Ivanov, M.; Hrdlickova, S.; Gregorova, R.. (2001). The Complete Encyclopedia of Fossils. Netherlands: Rebo Publishers, 312 or..
- 1 2 (Ingelesez) Benton, Michael J.; Dhouailly, Danielle; Jiang, Baoyu; McNamara, Maria. (2019-09). «The Early Origin of Feathers» Trends in Ecology & Evolution 34 (9): 856–869. doi:. PMID 31164250. Bibcode: 2019TEcoE..34..856B..
- 1 2 (Ingelesez) Zheng, X.; Zhou, Z.; Wang, X.; Zhang, F.; Zhang, X.; Wang, Y.; Wei, G.; Wang, S. et al.. (2013-03-15). «Hind Wings in Basal Birds and the Evolution of Leg Feathers» Science 339 (6125): 1309–1312. doi:. PMID 23493711. Bibcode: 2013Sci...339.1309Z..
- 1 2 3 (Ingelesez) Chiappe, Luis M.. (2007). Glorified Dinosaurs: The Origin and Early Evolution of Birds. Sydney: University of New South Wales Press ISBN 978-0-86840-413-4..
- ↑ (Ingelesez) Pickrell, John. (2018-03-22). «Early birds may have been too hefty to sit on their eggs» Nature doi:..
- ↑ (Ingelesez) Agency France-Presse. (2011-04). Birds survived dino extinction with keen senses. Cosmos Magazine jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2015-04-02) (kontsulta data: 2012-06-11).
- ↑ (Ingelesez) Wang, M.; Zheng, X.; O'Connor, J. K.; Lloyd, G. T.; Wang, X.; Wang, Y.; Zhang, X.; Zhou, Z.. (2015). «The oldest record of ornithuromorpha from the early cretaceous of China» Nature Communications 6 (6987): 6987. doi:. PMID 25942493. Bibcode: 2015NatCo...6.6987W..
- ↑ (Ingelesez) Elbein, Asher. «Why Do Birds Have Such Skinny Legs?» Scientific American (kontsulta data: 2024-02-15).
- ↑ (Ingelesez) Brusatte, S.L.; O'Connor, J.K.; Jarvis, J.D.. (2015). «The Origin and Diversification of Birds» Current Biology 25 (19): R888–R898. doi:. PMID 26439352. Bibcode: 2015CBio...25.R888B..
- 1 2 (Ingelesez) Clarke, Julia A.. (2004). «Morphology, Phylogenetic Taxonomy, and Systematics of Ichthyornis and Apatornis (Avialae: Ornithurae)» Bulletin of the American Museum of Natural History 286: 1–179. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Louchart, Antoine; Viriot, Laurent. (2011-12). «From snout to beak: the loss of teeth in birds» Trends in Ecology & Evolution 26 (12): 663–673. doi:. PMID 21978465. Bibcode: 2011TEcoE..26..663L..
- ↑ (Ingelesez) Clarke, J. A.; Zhou, Z.; Zhang, F.. (2006-03). «Insight into the evolution of avian flight from a new clade of Early Cretaceous ornithurines from China and the morphology of Yixianornis grabaui» Journal of Anatomy 208 (3): 287–308. doi:. PMID 16533313..
- ↑ (Ingelesez) Felice, Ryan N.; Goswami, Anjali. (2018). «Developmental origins of mosaic evolution in the avian cranium» Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 115 (3): 555–60. doi:. PMID 29279399. Bibcode: 2018PNAS..115..555F..
- ↑ (Ingelesez) Yonezawa, T.. (2017). «Phylogenomics and Morphology of Extinct Paleognaths Reveal the Origin and Evolution of the Ratites» Current Biology 27 (1): 68–77. doi:. PMID 27989673. Bibcode: 2017CBio...27...68Y..
- ↑ (Ingelesez) Lee, M. S. Y.; Cau, A.; Naish, D.; Dyke, G. J.. (2014-05). «Morphological Clocks in Paleontology, and a Mid-Cretaceous Origin of Crown Aves» Systematic Biology 63 (3): 442–449. doi:. PMID 24449041..
- 1 2 3 (Ingelesez) Prum, R. O.. (2015). «A comprehensive phylogeny of birds (Aves) using targeted next-generation DNA sequencing» Nature 526 (7574): 569–573. doi:. PMID 26444237. Bibcode: 2015Natur.526..569P..
- ↑ (Ingelesez) Kuhl, H.; Frankl-Vilches, C.; Bakker, A.; Mayr, G.; Nikolaus, G.; Boerno, S. T.; Klages, S.; Timmermann, B. et al.. (2020). «An unbiased molecular approach using 3'UTRs resolves the avian family-level tree of life» Molecular Biology and Evolution 38 (1): 108–127. doi:. PMID 32781465..
- ↑ (Ingelesez) Ericson, Per G.P.; Anderson, C. L.; Britton, T.; Elzanowski, A.; Johansson, U. S.; Källersjö, M.; Ohlson, J. I.; Parsons, T. J. et al.. (2006). «Diversification of Neoaves: integration of molecular sequence data and fossils» Biology Letters 2 (4): 543–547. doi:. PMID 17148284. PMC 1834003. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2009-03-25) (kontsulta data: 2008-07-04).
- ↑ (Ingelesez) Clarke, Julia A.; Tambussi, Claudia P.; Noriega, Jorge I.; Erickson, Gregory M.; Ketcham, Richard A.. (2005-01). «Definitive fossil evidence for the extant avian radiation in the Cretaceous» Nature 433 (7023): 305–308. doi:. PMID 15662422. Bibcode: 2005Natur.433..305C..
- 1 2 (Ingelesez) Field, Daniel J.; Benito, Juan; Chen, Albert; Jagt, John W. M.; Ksepka, Daniel T.. (2020-03). «Late Cretaceous neornithine from Europe illuminates the origins of crown birds» Nature 579 (7799): 397–401. doi:. PMID 32188952. Bibcode: 2020Natur.579..397F..
- 1 2 (Ingelesez) Jarvis, E. D.. (2014). «Whole-genome analyses resolve early branches in the tree of life of modern birds» Science 346 (6215): 1320–1331. doi:. PMID 25504713. Bibcode: 2014Sci...346.1320J..
- ↑ (Ingelesez) Mitchell, K. J.; Llamas, B.; Soubrier, J.; Rawlence, N. J.; Worthy, T. H.; Wood, J.; Lee, M. S. Y.; Cooper, A.. (2014-05-23). «Ancient DNA reveals elephant birds and kiwi are sister taxa and clarifies ratite bird evolution» Science 344 (6186): 898–900. doi:. PMID 24855267. Bibcode: 2014Sci...344..898M..
- ↑ (Ingelesez) Ritchison, Gary. «Bird biogeography» Avian Biology (Eastern Kentucky University) (kontsulta data: 2008-04-10).
- ↑ (Ingelesez) Cracraft, J.. (2013). Dickinson, E. C.; Remsen, J. V. ed. The Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World. (4th. argitaraldia) Aves Press, Eastbourne, U.K., xxi–xli or..
- 1 2 (Ingelesez) Gill, F.; Donsker, D.; Rasmussen, P., ed. IOC World Bird List (14.2 bertsioa). International Ornithologists' Union (kontsulta data: 2024-11-21).
- ↑ (Ingelesez) «October 2022 | Clements Checklist» www.birds.cornell.edu (kontsulta data: 2023-01-06).
- ↑ (Ingelesez) Stiller, Josefin; Feng, Shaohong; Chowdhury, Al-Aabid; Rivas-González, Iker; Duchêne, David A.; Fang, Qi; Deng, Yuan; Kozlov, Alexey et al.. (2024-05-23). «Complexity of avian evolution revealed by family-level genomes» Nature 629 (8013): 851–860. doi:. PMID 38560995. Bibcode: 2024Natur.629..851S..
- 1 2 3 (Ingelesez) Boyd, John. (2007). «NEORNITHES: 46 Orders» John Boyd's website (kontsulta data: 2017-12-30).
- ↑ (Ingelesez) Sibley, Charles; Jon Edward Ahlquist. (1990). Phylogeny and classification of birds. New Haven: Yale University Press ISBN 0-300-04085-7..
- ↑ (Ingelesez) Mayr, Ernst; Short, Lester L.. (1970). Species Taxa of North American Birds: A Contribution to Comparative Systematics. in: Publications of the Nuttall Ornithological Club, no. 9. Cambridge, MA: Nuttall Ornithological Club OCLC .517185.
- 1 2 (Ingelesez) Holmes, Bob. (2022-02-10). «Learning about birds from their genomes» Knowable Magazine doi:. (kontsulta data: 2022-02-11).
- 1 2 (Ingelesez) Bravo, Gustavo A.; Schmitt, C. Jonathan; Edwards, Scott V.. (2021-11-03). «What Have We Learned from the First 500 Avian Genomes?» Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics 52 (1): 611–639. doi:. Bibcode: 2021AREES..52..611B..
- ↑ (Ingelesez) Feng, Shaohong; Stiller, Josefin; Deng, Yuan; Armstrong, Joel; Fang, Qi; Reeve, Andrew Hart; Xie, Duo; Chen, Guangji et al.. (2020). «Dense sampling of bird diversity increases power of comparative genomics» Nature 587 (7833): 252–257. doi:. PMID 33177665. Bibcode: 2020Natur.587..252F..
- ↑ (Ingelesez) Newton, Ian. (2003). The Speciation and Biogeography of Birds. Amsterdam: Academic Press, 463 or. ISBN 0-12-517375-X..
- ↑ (Ingelesez) Brooke, Michael. (2004). Albatrosses And Petrels Across The World. Oxford: Oxford University Press ISBN 0-19-850125-0..
- ↑ (Ingelesez) Weir, Jason T.; Schluter, D. (2007). «The Latitudinal Gradient in Recent Speciation and Extinction Rates of Birds and Mammals» Science 315 (5818): 1574–1576. doi:. PMID 17363673. Bibcode: 2007Sci...315.1574W..
- 1 2 (Ingelesez) Schreiber, Elizabeth Anne; Joanna Burger. (2001). Biology of Marine Birds. Boca Raton: CRC Press ISBN 0-8493-9882-7..
- ↑ (Ingelesez) Sato, Katsufumi; Naito, Y.; Kato, A.; Niizuma, Y.; Watanuki, Y.; Charrassin, J. B.; Bost, C. A.; Handrich, Y. et al.. (2002-05-01). «Buoyancy and maximal diving depth in penguins: do they control inhaling air volume?» Journal of Experimental Biology 205 (9): 1189–1197. doi:. PMID 11948196..
- ↑ (Ingelesez) Hill, David; Peter Robertson. (1988). The Pheasant: Ecology, Management, and Conservation. Oxford: BSP Professional ISBN 0-632-02011-3..
- ↑ (Ingelesez) Spreyer, Mark F.; Enrique H. Bucher. (1998). «Monk Parakeet (Myiopsitta monachus)» The Birds of North America (Cornell Lab of Ornithology) doi:. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2008-05-14) (kontsulta data: 2015-12-13).
- ↑ (Ingelesez) Arendt, Wayne J.. (1988-01-01). «Range Expansion of the Cattle Egret, (Bubulcus ibis) in the Greater Caribbean Basin» Colonial Waterbirds 11 (2): 252–262. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Bierregaard, R. O.. (1994). Josep del Hoyo; Andrew Elliott; Jordi Sargatal ed. Handbook of the Birds of the World. Volume 2; New World Vultures to Guineafowl. Barcelona: Lynx Edicions ISBN 84-87334-15-6..
- ↑ (Ingelesez) Juniper, Tony; Mike Parr. (1998). Parrots: A Guide to the Parrots of the World. London: Christopher Helm ISBN 0-7136-6933-0..
- ↑ (Ingelesez) Weijden, Wouter van der; Terwan, Paul; Guldemond, Adriaan, ed. Farmland Birds across the World. Barcelona: Lynx Edicions, 4 or. ISBN 978-84-96553-63-7..
- ↑ (Ingelesez) Ehrlich, Paul R.; David S. Dobkin; Darryl Wheye. (1988). «Adaptations for Flight» Birds of Stanford (Stanford University) (kontsulta data: 2007-12-13). Based on The Birder's Handbook (Paul Ehrlich, David Dobkin, and Darryl Wheye. 1988. Simon and Schuster, New York.)
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 (Ingelesez) Gill, Frank. (1995). Ornithology. New York: WH Freeman and Co ISBN 0-7167-2415-4..
- ↑ (Ingelesez) Noll, Paul. «The Avian Skeleton» paulnoll.com (kontsulta data: 2007-12-13).
- ↑ (Ingelesez) «Skeleton of a typical bird» Fernbank Science Center's Ornithology Web (kontsulta data: 2007-12-13).
- ↑ (Ingelesez) «The Surprising Closest Relative of the Huge Elephant Birds» Science & Innovation 2014-05-22 jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2018-12-14) (kontsulta data: 2019-03-06).
- ↑ (Ingelesez) Ehrlich, Paul R.; David S. Dobkin; Darryl Wheye. (1988). «Drinking» Birds of Stanford (Stanford University) (kontsulta data: 2007-12-13).
- ↑ (Ingelesez) Tsahar, Ella; Martínez Del Rio, C; Izhaki, I; Arad, Z. (2005). «Can birds be ammonotelic? Nitrogen balance and excretion in two frugivores» Journal of Experimental Biology 208 (6): 1025–1034. doi:. PMID 15767304. Bibcode: 2005JExpB.208.1025T..
- ↑ (Ingelesez) Skadhauge, E; Erlwanger, KH; Ruziwa, SD; Dantzer, V; Elbrønd, VS; Chamunorwa, JP. (2003). «Does the ostrich (Struthio camelus) coprodeum have the electrophysiological properties and microstructure of other birds?» Comparative Biochemistry and Physiology A 134 (4): 749–755. doi:. PMID 12814783..
- ↑ (Ingelesez) Preest, Marion R.; Beuchat, Carol A.. (1997-04). «Ammonia excretion by hummingbirds» Nature 386 (6625): 561–562. doi:. Bibcode: 1997Natur.386..561P..
- ↑ (Ingelesez) Mora, J.; Martuscelli, J; Ortiz Pineda, J; Soberon, G. (1965). «The regulation of urea-biosynthesis enzymes in vertebrates» Biochemical Journal 96 (1): 28–35. doi:. PMID 14343146..
- ↑ (Ingelesez) Packard, Gary C.. (1966). «The Influence of Ambient Temperature and Aridity on Modes of Reproduction and Excretion of Amniote Vertebrates» The American Naturalist 100 (916): 667–682. doi:. Bibcode: 1966ANat..100..667P..
- ↑ (Ingelesez) Balgooyen, Thomas G.. (1971-10-01). «Pellet Regurgitation by Captive Sparrow Hawks (Falco sparverius)» Condor 73 (3): 382–385. doi:. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2014-02-24).
- ↑ (Ingelesez) Jones, Benji. (2018-08-07). «What Are Fecal Sacs? Bird Diapers, Basically» Audubon (kontsulta data: 2021-01-17).
- ↑ (Ingelesez) Encyclopedia of Animal Behavior. Academic Press 2019-01-21 ISBN 978-0-12-813252-4..
- ↑ (Ingelesez) Presicce, Giorgio. (2020-05-28). Reproductive Technologies in Animals. Academic Press ISBN 978-0-12-817108-0..
- ↑ (Ingelesez) Yong, Ed. (2013-06-06). «How Chickens Lost Their Penises (And Ducks Kept Theirs)» Phenomena: Not Exactly Rocket Science (National Geographic) jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2013-06-09) (kontsulta data: 2013-10-03).
- ↑ (Ingelesez) Ornithology, 3rd Edition – Waterfowl: Order Anseriformes. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2015-06-22) (kontsulta data: 2013-10-03).
- ↑ (Ingelesez) McCracken, Kevin G.. (2000). «The 20-cm Spiny Penis of the Argentine Lake Duck (Oxyura vittata)» The Auk 117 (3): 820. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Marcus, Adam. (2011). «Ostrich penis clears up evolutionary mystery» Nature doi:..
- ↑ (Ingelesez) Sasanami, Tomohiro; Matsuzaki, Mei; Mizushima, Shusei; Hiyama, Gen. (2013). «Sperm Storage in the Female Reproductive Tract in Birds» Journal of Reproduction and Development 59 (4): 334–338. doi:. PMID 23965601..
- ↑ (Ingelesez) Birkhead, T. R.; Møller, P.. (1993). «Sexual selection and the temporal separation of reproductive events: sperm storage data from reptiles, birds and mammals» Biological Journal of the Linnean Society 50 (4): 295–311. doi:..
- 1 2 3 (Ingelesez) Guioli, Silvana; Nandi, Sunil; Zhao, Debiao; Burgess-Shannon, Jessica; Lovell-Badge, Robin; Clinton, Michael. (2014). «Gonadal Asymmetry and Sex Determination in Birds» Sexual Development 8 (5): 227–242. doi:. PMID 24577119..
- ↑ (Ingelesez) Dawson, Alistair. (2015-04). «Annual gonadal cycles in birds: Modeling the effects of photoperiod on seasonal changes in GnRH-1 secretion» Frontiers in Neuroendocrinology 37: 52–64. doi:. PMID 25194876..
- ↑ (Ingelesez) Farner, Donald S.; Follett, Brian K.; King, James R.; Morton, Msrtin L.. (1966-02). «A Quantitative Examination of Ovarian Growth in the White-Crowned Sparrow» The Biological Bulletin 130 (1): 67–75. doi:. PMID 5948479. Bibcode: 1966BiolB.130...67F..
- ↑ (Ingelesez) Ramachandran, R; McDaniel, C D. (2018-06). «Parthenogenesis in birds: a review» Reproduction 155 (6): R245–R257. doi:. PMID 29559496..
- ↑ (Ingelesez) Matsuda, Masaru. (2018). Reproductive and Developmental Strategies. in: Diversity and Commonality in Animals., 289–306 or. doi:. ISBN 978-4-431-56607-6.
Aipua: «Mammals and birds are solely gonochoristic. In mammals, the sex is determined by the genetic male heterogametic system (XX–XY). In birds, the female heterogametic system (ZZ-ZW) is used.». - ↑ (Ingelesez) Tuttle, Elaina M.; Bergland, Alan O.; Korody, Marisa L.; Brewer, Michael S.; Newhouse, Daniel J.; Minx, Patrick; Stager, Maria; Betuel, Adam et al.. (2016). «Divergence and Functional Degradation of a Sex Chromosome-like Supergene» Current Biology 26 (3): 344–350. doi:. PMID 26804558. Bibcode: 2016CBio...26..344T..
- ↑ (Ingelesez) Göth, Anne. (2007). «Incubation temperatures and sex ratios in Australian brush-turkey (Alectura lathami) mounds» Austral Ecology 32 (4): 278–285. doi:. Bibcode: 2007AusEc..32..378G..
- ↑ (Ingelesez) Göth, A; Booth, DT. (2005-03). «Temperature-dependent sex ratio in a bird» Biology Letters 1 (1): 31–33. doi:. PMID 17148121. Bibcode: 2005BiLet...1...31G..
- ↑ (Ingelesez) Maina, John N.. (2007-01-10). «Development, structure, and function of a novel respiratory organ, the lung-air sac system of birds: to go where no other vertebrate has gone» Biological Reviews 81 (4): 545–579. doi:. PMID 17038201..
- 1 2 (Ingelesez) Suthers, Roderick A.; Sue Anne Zollinger. (2004-06). «Producing song: the vocal apparatus» Ann. N.Y. Acad. Sci. 1016 (1): 109–129. doi:. PMID 15313772. Bibcode: 2004NYASA1016..109S..
- ↑ (Ingelesez) Fitch, W.T.. (1999). «Acoustic exaggeration of size in birds via tracheal elongation: comparative and theoretical analyses» Journal of Zoology 248: 31–48. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Scott, Robert B.. (1966-03). «Comparative hematology: The phylogeny of the erythrocyte» Annals of Hematology 12 (6): 340–351. doi:. PMID 5325853..
- 1 2 (Ingelesez) Whittow, G.. (2000). Whittow, G. Causey ed. Sturkie's Avian Physiology. San Diego: Academic Press.
- ↑ (Ingelesez) Molnar, Charles; Gair, Jane. (2015-05-14). 21.3. Mammalian Heart and Blood Vessels. .
- 1 2 (Ingelesez) Hoagstrom, C.W.. (2002). «Vertebrate Circulation» Magill's Encyclopedia of Science: Animal Life (Pasadena, California: Salem Press) 1: 217–219..
- 1 2 (Ingelesez) Hill, Richard W.. (2012). Hill, Richard W.; Wyse, Gordon A.; Anderson, Margaret ed. Animal Physiology. (Third. argitaraldia) Sunderland, MA: Sinauer Associates, 647–678 or..
- ↑ (Ingelesez) Barbara, Taylor. (2004). pockets: birds. UK: Dorling Kindersley, 16 or. ISBN 0-7513-5176-8..
- ↑ (Ingelesez) Sales, James. (2005). «The endangered kiwi: a review» Folia Zoologica 54 (1–2): 1–20. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2007-09-26) (kontsulta data: 2007-09-15).
- ↑ (Ingelesez) Ehrlich, Paul R.; David S. Dobkin; Darryl Wheye. (1988). «The Avian Sense of Smell» Birds of Stanford (Stanford University) (kontsulta data: 2007-12-13).
- ↑ (Ingelesez) Lequette, Benoit; Verheyden, Christophe; Jouventin, Pierre. (1989-08). «Olfaction in Subantarctic seabirds: Its phylogenetic and ecological significance» The Condor 91 (3): 732–735. doi:. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2013-12-25).
- ↑ (Ingelesez) Creece, Darcy; Freire, Rafael; Massaro, Melanie. (2025). «Past research and future directions in understanding how birds use their sense of smell» Ibis 167 (4): 853–881. doi:. ISSN 0019-1019..
- ↑ (Ingelesez) Wilkie, Susan E.; Vissers, P. M.; Das, D.; Degrip, W. J.; Bowmaker, J. K.; Hunt, D. M.. (1998-02). «The molecular basis for UV vision in birds: spectral characteristics, cDNA sequence and retinal localization of the UV-sensitive visual pigment of the budgerigar (Melopsittacus undulatus)» Biochemical Journal 330 (Pt 1): 541–547. doi:. PMID 9461554..
- ↑ (Ingelesez) Olsson, Peter; Lind, Olle; Kelber, Almut; Simmons, Leigh. (2018). «Chromatic and achromatic vision: parameter choice and limitations for reliable model predictions» Behavioral Ecology 29 (2): 273–282. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Andersson, S.; J. Ornborg; M. Andersson. (1998). «Ultraviolet sexual dimorphism and assortative mating in blue tits» Proceedings of the Royal Society B 265 (1395): 445–450. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Viitala, Jussi; Korplmäki, Erkki; Palokangas, Pälvl; Koivula, Minna. (1995). «Attraction of kestrels to vole scent marks visible in ultraviolet light» Nature 373 (6513): 425–427. doi:. Bibcode: 1995Natur.373..425V..
- ↑ (Ingelesez) Pettingill, Olin Sewall Jr.. (1985). Ornithology in Laboratory and Field. Fifth Edition. Orlando, FL: Academic Press, 11 or. ISBN 0-12-552455-2..
- ↑ (Ingelesez) Williams, David L.; Flach, E. (2003-03). «Symblepharon with aberrant protrusion of the nictitating membrane in the snowy owl (Nyctea scandiaca)» Veterinary Ophthalmology 6 (1): 11–13. doi:. PMID 12641836..
- 1 2 (Ingelesez) Land, M. F.. (2014). «Eye movements of vertebrates and their relation to eye form and function» Journal of Comparative Physiology A 201 (2): 195–214. doi:. PMID 25398576..
- ↑ (Ingelesez) Martin, Graham R.; Katzir, G. (1999). «Visual fields in Short-toed Eagles, Circaetus gallicus (Accipitridae), and the function of binocularity in birds» Brain, Behavior and Evolution 53 (2): 55–66. doi:. PMID 9933782..
- ↑ (Ingelesez) Saito, Nozomu. (1978). «Physiology and anatomy of avian ear» The Journal of the Acoustical Society of America 64 (S1): S3. doi:. Bibcode: 1978ASAJ...64....3S..
- ↑ (Ingelesez) Zeyl, Jeffrey N.; den Ouden, Olivier; Köppl, Christine; Assink, Jelle; Christensen-Dalsgaard, Jakob; Patrick, Samantha C.; Clusella-Trullas, Susana. (2020). «Infrasonic hearing in birds: a review of audiometry and hypothesized structure–function relationships» Biological Reviews 95 (4): 1036–1054. doi:. ISSN 1464-7931. PMID 32237036..
- ↑ (Ingelesez) Brinkløv, Signe; Fenton, M. Brock; Ratcliffe, John M.. (2013). «Echolocation in Oilbirds and swiftlets» Frontiers in Physiology 4: 123. doi:. ISSN 1664-042X. PMID 23755019..
- ↑ (Ingelesez) Warham, John. (1977-05-01). «The incidence, function and ecological significance of petrel stomach oils» Proceedings of the New Zealand Ecological Society 24 (3): 84–93. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2022-10-09).
- ↑ (Ingelesez) Dumbacher, J.P.; Beehler, BM; Spande, TF; Garraffo, HM; Daly, JW. (1992-10). «Homobatrachotoxin in the genus Pitohui: chemical defense in birds?» Science 258 (5083): 799–801. doi:. PMID 1439786. Bibcode: 1992Sci...258..799D..
- 1 2 3 (Ingelesez) Longrich, N.R.; Olson, S.L.. (2011-01-05). «The bizarre wing of the Jamaican flightless ibis Xenicibis xympithecus: a unique vertebrate adaptation» Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences 278 (1716): 2333–2337. doi:. PMID 21208965..
- ↑ (Ingelesez) Belthoff, James R.; Dufty; Gauthreaux. (1994-08-01). «Plumage Variation, Plasma Steroids and Social Dominance in Male House Finches» The Condor 96 (3): 614–625. doi:. Bibcode: 1994Condo..96..614B. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2017-03-13) (kontsulta data: 2017-02-27).
- ↑ (Ingelesez) Guthrie, R. Dale. «How We Use and Show Our Social Organs» Body Hot Spots: The Anatomy of Human Social Organs and Behavior jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2007-06-21) (kontsulta data: 2007-10-19).
- ↑ (Ingelesez) Humphrey, Philip S.; Parkes, K. C.. (1959-06-01). «An approach to the study of molts and plumages» The Auk 76 (1): 1–31. doi:. Bibcode: 1959Auk....76....1H. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2022-10-09).
- 1 2 3 (Ingelesez) Pettingill Jr. OS. (1970). Ornithology in Laboratory and Field. Burgess Publishing Co ISBN 0-12-552455-2..
- ↑ (Ingelesez) de Beer, S. J.; Lockwood, G. M.; Raijmakers, J. H. F. S.; Raijmakers, J. M. H.; Scott, W. A.; Oschadleus, H. D.; Underhill, L. G.. (2001). SAFRING Bird Ringing Manual. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2017-10-19).
- ↑ (Ingelesez) Gargallo, Gabriel. (1994-06-01). «Flight Feather Moult in the Red-Necked Nightjar Caprimulgus ruficollis» Journal of Avian Biology 25 (2): 119–124. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Mayr, Ernst. (1954). «The tail molt of small owls» The Auk 71 (2): 172–178. doi:. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2014-10-04).
- ↑ (Ingelesez) Payne, Robert B.. Birds of the World, Biology 532. Bird Division, University of Michigan Museum of Zoology jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2012-02-26) (kontsulta data: 2007-10-20).
- ↑ (Ingelesez) Turner, J. Scott. (1997). «On the thermal capacity of a bird's egg warmed by a brood patch» Physiological Zoology 70 (4): 470–480. doi:. PMID 9237308..
- ↑ (Ingelesez) Walther, Bruno A.. (2005). «Elaborate ornaments are costly to maintain: evidence for high maintenance handicaps» Behavioral Ecology 16 (1): 89–95. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Shawkey, Matthew D.; Pillai, Shreekumar R.; Hill, Geoffrey E.. (2003). «Chemical warfare? Effects of uropygial oil on feather-degrading bacteria» Journal of Avian Biology 34 (4): 345–349. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Ehrlich, Paul R.. (1986). «The Adaptive Significance of Anting» The Auk 103 (4): 835. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2016-03-05).
- ↑ (Ingelesez) Lucas, Alfred M.. (1972). Avian Anatomy – integument. East Lansing, Michigan: USDA Avian Anatomy Project, Michigan State University, 67, 344, 394–601 or..
- ↑ (Ingelesez) Roots, Clive. (2006). Flightless Birds. Westport: Greenwood Press ISBN 978-0-313-33545-7..
- ↑ (Ingelesez) McNab, Brian K.. (1994-10). «Energy Conservation and the Evolution of Flightlessness in Birds» The American Naturalist 144 (4): 628–642. doi:. Bibcode: 1994ANat..144..628M..
- ↑ (Ingelesez) Palombo, Maria Rita; Moncunill-Solé, Blanca. (2025). Encyclopedia of Quaternary Science. , 584–608 or. doi:. ISBN 978-0-443-29997-1..
- ↑ (Ingelesez) Gillespie, Rosemary G.. (2007). Encyclopedia of Biodiversity. , 1–13 or. doi:. ISBN 978-0-12-226865-6..
- ↑ (Ingelesez) Kovacs, Christopher E.; Meyers, Ron A.. (2000-05). «Anatomy and histochemistry of flight muscles in a wing-propelled diving bird, the Atlantic Puffin, Fratercula arctica» Journal of Morphology 244 (2): 109–125. doi:. PMID 10761049..
- ↑ (Ingelesez) Robert, Michel; McNeil, Raymond; Leduc, Alain. (1989-01). «Conditions and significance of night feeding in shorebirds and other water birds in a tropical lagoon» The Auk 106 (1): 94–101. doi:. Bibcode: 1989Auk...106...94R. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2014-10-04).
- ↑ (Ingelesez) Gionfriddo, James P.; Best. (1995-02-01). «Grit Use by House Sparrows: Effects of Diet and Grit Size» Condor 97 (1): 57–67. doi:. Bibcode: 1995Condo..97...57G. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2022-10-09).
- ↑ (Ingelesez) Hagey, Lee R.; Vidal, Nicolas; Hofmann, Alan F.; Krasowski, Matthew D.. (2010). «Complex Evolution of Bile Salts in Birds» The Auk 127 (4): 820–831. doi:. PMID 21113274..
- ↑ (Ingelesez) Attenborough, David. (1998). The Life of Birds. Princeton: Princeton University Press ISBN 0-691-01633-X..
- 1 2 (Ingelesez) Battley, Phil F.; Piersma, T.; Dietz, M. W.; Tang, S; Dekinga, A.; Hulsman, K.. (2000-01). «Empirical evidence for differential organ reductions during trans-oceanic bird flight» Proceedings of the Royal Society B 267 (1439): 191–195. doi:. PMID 10687826. Bibcode: 2000PBioS.267..191B.. (Erratum in Proceedings of the Royal Society B 267(1461):2567.)
- ↑ (Ingelesez) Reid, N.. (2006). «Birds on New England wool properties – A woolgrower guide» Land, Water & Wool Northern Tablelands Property Fact Sheet (Australian Government – Land and Water Australia) jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2011-03-15) (kontsulta data: 2010-07-17).
- ↑ (Ingelesez) Nyffeler, M.; Şekercioğlu, Ç. H.; Whelan, C. J.. (2018-08). «Insectivorous birds consume an estimated 400–500 million tons of prey annually» The Science of Nature 105 (7–8): 47. doi:. PMID 29987431. Bibcode: 2018SciNa.105...47N..
- ↑ (Ingelesez) Paton, D. C.; Collins, B.G.. (1989-04-01). «Bills and tongues of nectar-feeding birds: A review of morphology, function, and performance, with intercontinental comparisons» Australian Journal of Ecology 14 (4): 473–506. doi:. Bibcode: 1989AusEc..14..473P..
- ↑ (Ingelesez) Baker, Myron Charles; Baker, Ann Eileen Miller. (1973-04-01). «Niche Relationships Among Six Species of Shorebirds on Their Wintering and Breeding Ranges» Ecological Monographs 43 (2): 193–212. doi:. Bibcode: 1973EcoM...43..193B..
- ↑ (Ingelesez) Cherel, Yves; Bocher, P; De Broyer, C; Hobson, KA. (2002). «Food and feeding ecology of the sympatric thin-billed Pachyptila belcheri and Antarctic P. desolata prions at Iles Kerguelen, Southern Indian Ocean» Marine Ecology Progress Series 228: 263–281. doi:. Bibcode: 2002MEPS..228..263C..
- ↑ (Ingelesez) Jenkin, Penelope M.. (1957). «The Filter-Feeding and Food of Flamingoes (Phoenicopteri)» Philosophical Transactions of the Royal Society B 240 (674): 401–493. doi:. Bibcode: 1957RSPTB.240..401J..
- ↑ (Ingelesez) Hughes, Baz; Green, Andy J.. (2005). Kear, Janet ed. Ducks, Geese and Swans.. Oxford University Press, 42–44 or. ISBN 978-0-19-861008-3..
- ↑ (Ingelesez) Li, Zhiheng; Clarke, Julia A.. (2016). «The Craniolingual Morphology of Waterfowl (Aves, Anseriformes) and Its Relationship with Feeding Mode Revealed Through Contrast-Enhanced X-Ray Computed Tomography and 2D Morphometrics» Evolutionary Biology 43 (1): 12–25. doi:. Bibcode: 2016EvBio..43...12L..
- ↑ (Ingelesez) Takahashi, Akinori; Kuroki, Maki; Niizuma, Yasuaki; Watanuki, Yutaka. (1999-12). «Parental Food Provisioning Is Unrelated to Manipulated Offspring Food Demand in a Nocturnal Single-Provisioning Alcid, the Rhinoceros Auklet» Journal of Avian Biology 30 (4): 486. doi:. Bibcode: 1999JAvBi..30..486T..
- ↑ (Ingelesez) Bélisle, Marc; Giroux. (1995-08-01). «Predation and kleptoparasitism by migrating Parasitic Jaegers» The Condor 97 (3): 771–781. doi:. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2022-10-09).
- ↑ (Ingelesez) Vickery, J. A.. (1994-05). «The Kleptoparasitic Interactions between Great Frigatebirds and Masked Boobies on Henderson Island, South Pacific» The Condor 96 (2): 331–340. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Hiraldo, F. C.; Blanco, J. C.; Bustamante, J.. (1991). «Unspecialized exploitation of small carcasses by birds» Bird Studies 38 (3): 200–207. doi:. Bibcode: 1991BirdS..38..200H..
- ↑ (Ingelesez) Engel, Sophia Barbara. (2005). Racing the wind: Water economy and energy expenditure in avian endurance flight. University of Groningen ISBN 90-367-2378-7. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2020-04-05) (kontsulta data: 2008-11-25).
- ↑ (Ingelesez) Tieleman, B. Irene; Williams, Joseph B.. (1999-01). «The Role of Hyperthermia in the Water Economy of Desert Birds» Physiological and Biochemical Zoology 72 (1): 87–100. doi:. PMID 9882607. Bibcode: 1999PhyBZ..72...87T..
- ↑ (Ingelesez) Schmidt-Nielsen, Knut. (1960-05-01). «The Salt-Secreting Gland of Marine Birds» Circulation 21 (5): 955–967. doi:. PMID 14443123. Bibcode: 1960Circu..21..955S..
- ↑ (Ingelesez) Hallager, Sara L.. (1994). «Drinking methods in two species of bustards» Wilson Bull. 106 (4): 763–764..
- ↑ (Ingelesez) MacLean, Gordon L.. (1983-06-01). «Water Transport by Sandgrouse» BioScience 33 (6): 365–369. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Eraud C; Dorie A; Jacquet A; Faivre B. (2008). «The crop milk: a potential new route for carotenoid-mediated parental effects» Journal of Avian Biology 39 (2): 247–251. doi:. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2022-10-09).
- ↑ (Ingelesez) Klaassen, Marc. (1996-01-01). «Metabolic constraints on long-distance migration in birds» Journal of Experimental Biology 199 (1): 57–64. doi:. PMID 9317335. Bibcode: 1996JExpB.199...57K..
- ↑ (Ingelesez) Long-distance Godwit sets new record. BirdLife International 2007-05-04 jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2013-10-02) (kontsulta data: 2007-12-13).
- ↑ (Ingelesez) Egevang, Carsten; Stenhouse, Iain J.; Phillips, Richard A.; Petersen, Aevar; Fox, James W.; Silk, Janet R. D.. (2010). «Tracking of Arctic terns Sterna paradisaea reveals longest animal migration» Proceedings of the National Academy of Sciences 107 (5): 2078–2081. doi:. PMID 20080662. Bibcode: 2010PNAS..107.2078E..
- ↑ (Ingelesez) Shaffer, Scott A.; Tremblay, Y..; Weimerskirch, H.; Scott, D; Thompson, DR; Sagar, PM; Moller, H.; Taylor, G. A. et al.. (2006). «Migratory shearwaters integrate oceanic resources across the Pacific Ocean in an endless summer» Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 103 (34): 12799–12802. doi:. PMID 16908846. Bibcode: 2006PNAS..10312799S..
- ↑ (Ingelesez) Croxall, John P.; Silk, J. R.; Phillips, R. A.; Afanasyev, V.; Briggs, D. R.. (2005). «Global Circumnavigations: Tracking year-round ranges of nonbreeding Albatrosses» Science 307 (5707): 249–250. doi:. PMID 15653503. Bibcode: 2005Sci...307..249C..
- ↑ (Ingelesez) Wilson, W. Herbert Jr.. (1999). «Bird feeding and irruptions of northern finches:are migrations short stopped?» North America Bird Bander 24 (4): 113–121. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2014-07-29).
- ↑ (Ingelesez) Nilsson, Anna L.K.; Alerstam, Thomas; Nilsson, Jan-Åke. (2006). «Do partial and regular migrants differ in their responses to weather?» The Auk 123 (2): 537–547. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Chan, Ken. (2001). «Partial migration in Australian landbirds: a review» Emu 101 (4): 281–292. doi:. Bibcode: 2001EmuAO.101..281C..
- ↑ (Ingelesez) Rabenold, Kerry N.. (1985). «Variation in Altitudinal Migration, Winter Segregation, and Site Tenacity in two subspecies of Dark-eyed Juncos in the southern Appalachians» The Auk 102 (4): 805–819. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2022-10-09).
- ↑ (Ingelesez) Collar, Nigel J.. (1997). Josep del Hoyo; Andrew Elliott; Jordi Sargatal ed. Handbook of the Birds of the World. in: Vol. 4: Sandgrouse to Cuckoos. Barcelona: Lynx Edicions ISBN 84-87334-22-9..
- ↑ (Ingelesez) Matthews, G.V.T.. (1953-09-01). «Navigation in the Manx Shearwater» Journal of Experimental Biology 30 (2): 370–396. doi:. Bibcode: 1953JExpB..30..370M..
- ↑ (Ingelesez) Mouritsen, Henrik; Larsen, Ole Næsbye. (2001-11-15). «Migrating songbirds tested in computer-controlled Emlen funnels use stellar cues for a time-independent compass» Journal of Experimental Biology 204 (8): 3855–3865. doi:. PMID 11807103. Bibcode: 2001JExpB.204.3855M..
- ↑ (Ingelesez) Deutschlander, Mark E.; Phillips, J. B.; Borland, S. C.. (1999-04-15). «The case for light-dependent magnetic orientation in animals» Journal of Experimental Biology 202 (8): 891–908. doi:. PMID 10085262. Bibcode: 1999JExpB.202..891D..
- ↑ (Ingelesez) Möller, Anders Pape. (1988). «Badge size in the house sparrow Passer domesticus» Behavioral Ecology and Sociobiology 22 (5): 373–378. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Thomas, Betsy Trent; Strahl. (1990-08-01). «Nesting Behavior of Sunbitterns (Eurypyga helias) in Venezuela» The Condor 92 (3): 576–581. doi:. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2016-03-05).
- ↑ (Ingelesez) Pickering, S. P. C.. (2001). «Courtship behaviour of the Wandering Albatross Diomedea exulans at Bird Island, South Georgia» Marine Ornithology 29 (1): 29–37. doi:. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2022-10-09).
- ↑ (Ingelesez) Pruett-Jones, S.G.; Pruett-Jones. (1990-05-01). «Sexual Selection Through Female Choice in Lawes' Parotia, A Lek-Mating Bird of Paradise» Evolution 44 (3): 486–501. doi:. PMID 28567971..
- ↑ (Ingelesez) Genevois, F.; Bretagnolle, V.. (1994-09). «Male blue petrels reveal their body mass when calling» Ethology Ecology & Evolution 6 (3): 377–383. doi:. Bibcode: 1994EtEcE...6..377G..
- 1 2 (Ingelesez) Roy, Suhridam; Kittur, Swati; Sundar, K. S. Gopi. (2022). «Sarus crane Antigone antigone trios and their triets: Discovery of a novel social unit in cranes» Ecology 103 (6): e3707. doi:. PMID 35357696. Bibcode: 2022Ecol..103E3707R..
- ↑ (Ingelesez) Jouventin, Pierre; Aubin, T; Lengagne, T. (1999-06). «Finding a parent in a king penguin colony: the acoustic system of individual recognition» Animal Behaviour 57 (6): 1175–1183. doi:. PMID 10373249. Bibcode: 1999AnBeh..57.1175J..
- ↑ (Ingelesez) Templeton, Christopher N.; Greene, E; Davis, K. (2005). «Allometry of Alarm Calls: Black-Capped Chickadees Encode Information About Predator Size» Science 308 (5730): 1934–1937. doi:. PMID 15976305. Bibcode: 2005Sci...308.1934T..
- ↑ (Ingelesez) Miskelly, C. M.. (1987-07). «The identity of the hakawai» Notornis 34 (2): 95–116..
- ↑ (Ingelesez) Dodenhoff, Danielle J.; Stark, Robert D.; Johnson, Eric V.. (2001). «Do woodpecker drums encode information for species recognition?» The Condor 103 (1): 143. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Murphy, Stephen; Legge, Sarah; Heinsohn, Robert. (2003). «The breeding biology of palm cockatoos (Probosciger aterrimus): a case of a slow life history» Journal of Zoology 261 (4): 327–339. doi:. Bibcode: 2003JZoo..261..327M..
- 1 2 (Ingelesez) Sekercioglu, Cagan Hakki. (2006). Josep del Hoyo; Andrew Elliott; David Christie ed. Handbook of the Birds of the World. in: Vol. 11: Old World Flycatchers to Old World Warblers. Barcelona: Lynx Edicions, 48 or. ISBN 84-96553-06-X..
- ↑ (Ingelesez) Terborgh, John. (2005). «Mixed flocks and polyspecific associations: Costs and benefits of mixed groups to birds and monkeys» American Journal of Primatology 21 (2): 87–100. doi:. PMID 31963979..
- ↑ (Ingelesez) Hutto, Richard L.. (1988-01). «Foraging Behavior Patterns Suggest a Possible Cost Associated with Participation in Mixed-Species Bird Flocks» Oikos 51 (1): 79–83. doi:. Bibcode: 1988Oikos..51...79H..
- ↑ (Ingelesez) Sundar, K. S. Gopi; Grant, John D. A.; Veltheim, Inka; Kittur, Swati; Brandis, Kate; McCarthy, Michael A.; Scambler, Elinor. (2019). «Sympatric cranes in northern Australia: abundance, breeding success, habitat preference and diet» Emu - Austral Ornithology 119 (1): 79–89. doi:. Bibcode: 2019EmuAO.119...79S..
- ↑ (Ingelesez) Au, David W.K.; Pitman. (1986-08-01). «Seabird interactions with Dolphins and Tuna in the Eastern Tropical Pacific» The Condor 88 (3): 304–317. doi:. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2022-10-09).
- ↑ (Ingelesez) Anne, O.; Rasa, E.. (1983-06). «Dwarf mongoose and hornbill mutualism in the Taru desert, Kenya» Behavioral Ecology and Sociobiology 12 (3): 181–190. doi:. Bibcode: 1983BEcoS..12..181A..
- ↑ (Ingelesez) Gauthier-Clerc, Michel; Tamisier, Alain; Cézilly, Frank. (2000). «Sleep-Vigilance Trade-Off in Gadwall During the Winter Period» The Condor 102 (2): 307. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Bäckman, Johan; A. (2002-04-01). «Harmonic oscillatory orientation relative to the wind in nocturnal roosting flights of the swift Apus apus» The Journal of Experimental Biology 205 (7): 905–910. doi:. PMID 11916987. Bibcode: 2002JExpB.205..905B..
- ↑ (Ingelesez) Rattenborg, Niels C.. (2006). «Do birds sleep in flight?» Die Naturwissenschaften 93 (9): 413–425. doi:. PMID 16688436. Bibcode: 2006NW.....93..413R..
- ↑ (Ingelesez) Milius, S.. (1999-02-06). «Half-asleep birds choose which half dozes» Science News Online 155 (6): 86. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Beauchamp, Guy. (1999). «The evolution of communal roosting in birds: origin and secondary losses» Behavioral Ecology 10 (6): 675–687. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Buttemer, William A.. (1985). «Energy relations of winter roost-site utilization by American goldfinches (Carduelis tristis)» Oecologia 68 (1): 126–132. doi:. PMID 28310921. Bibcode: 1985Oecol..68..126B..
- ↑ (Ingelesez) Palmer, Meredith S.; Packer, Craig. (2018). «Giraffe bed and breakfast: Camera traps reveal Tanzanian yellow-billed oxpeckers roosting on their large mammalian hosts» African Journal of Ecology 56 (4): 882–884. doi:. Bibcode: 2018AfJEc..56..882P..
- ↑ (Ingelesez) Buckley, F.G.; Buckley. (1968-01-01). «Upside-down Resting by Young Green-Rumped Parrotlets (Forpus passerinus)» The Condor 70 (1): 89. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Carpenter, F. Lynn. (1974). «Torpor in an Andean Hummingbird: Its Ecological Significance» Science 183 (4124): 545–547. doi:. PMID 17773043. Bibcode: 1974Sci...183..545C..
- ↑ (Ingelesez) McKechnie, Andrew E.; Ashdown, Robert A.M.; Christian, Murray B.; Brigham, R. Mark. (2007). «Torpor in an African caprimulgid, the freckled nightjar Caprimulgus tristigma» Journal of Avian Biology 38 (3): 261–266. doi:. Bibcode: 2007JAvBi..38..261M..
- ↑ (Ingelesez) Gill, Frank B.; Prum, Richard O.. (2019). Ornithology. (4. argitaraldia) New York: W.H. Freeman, 390–396 or..
- ↑ (Ingelesez) Cabello-Vergel, Julián; Soriano-Redondo, Andrea; Villegas, Auxiliadora; Masero, José A.; Guzmán, Juan M. Sánchez; Gutiérrez, Jorge S.. (2021). «Urohidrosis as an overlooked cooling mechanism in long-legged birds» Scientific Reports 11 (1): 20018. doi:. PMID 34625581. Bibcode: 2021NatSR..1120018C..
- ↑ (Ingelesez) Frith, C. B.. (1981). «Displays of Count Raggi's Bird-of-Paradise Paradisaea raggiana and congeneric species» Emu 81 (4): 193–201. doi:. Bibcode: 1981EmuAO..81..193F..
- ↑ (Ingelesez) Freed, Leonard A.. (1987). «The Long-Term Pair Bond of Tropical House Wrens: Advantage or Constraint?» The American Naturalist 130 (4): 507–525. doi:. Bibcode: 1987ANat..130..507F..
- ↑ (Ingelesez) Gowaty, Patricia A.. (1983). «Male Parental Care and Apparent Monogamy among Eastern Bluebirds (Sialia sialis)» The American Naturalist 121 (2): 149–160. doi:. Bibcode: 1983ANat..121..149G..
- ↑ (Ingelesez) Westneat, David F.; Stewart, Ian R.K.. (2003). «Extra-pair paternity in birds: Causes, correlates, and conflict» Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics 34: 365–396. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Gowaty, Patricia A.; Buschhaus, Nancy. (1998). «Ultimate causation of aggressive and forced copulation in birds: Female resistance, the CODE hypothesis, and social monogamy» American Zoologist 38 (1): 207–225. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Sheldon, B. (1994). «Male Phenotype, Fertility, and the Pursuit of Extra-Pair Copulations by Female Birds» Proceedings of the Royal Society B 257 (1348): 25–30. doi:. Bibcode: 1994RSPSB.257...25S..
- ↑ (Ingelesez) Wei, G; Zuo-Hua, Yin; Fu-Min, Lei. (2005). «Copulations and mate guarding of the Chinese Egret» Waterbirds 28 (4): 527–530. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Owens, Ian P. F.; Bennett, Peter M.. (1997). «Variation in mating system among birds: ecological basis revealed by hierarchical comparative analysis of mate desertion» Proceedings of the Royal Society of London. Series B: Biological Sciences 264 (1385): 1103–1110. doi:. Bibcode: 1997PBioS.264.1103O..
- ↑ (Ingelesez) Petrie, Marion; Kempenaers, Bart. (1998). «Extra-pair paternity in birds: explaining variation between species and populations» Trends in Ecology & Evolution 13 (2): 52–58. doi:. PMID 21238200. Bibcode: 1998TEcoE..13...52P..
- ↑ (Ingelesez) Barve, Sahas; Riehl, C.; Walters, E. L.; Haydock, J.; Dugdale, H. L.; Koenig, W. D.. (2021). «Lifetime Reproductive Benefits of Cooperative Polygamy Vary for Males and Females in the Acorn Woodpecker (Melanerpes formicivorus).» Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences 208 (1957): 20210579. doi:. PMID 34403633..
- ↑ (Ingelesez) Short, Lester L.. (1993). Birds of the World and their Behavior. New York: Henry Holt and Co ISBN 0-8050-1952-9..
- ↑ (Ingelesez) Burton, R. (1985). Bird Behavior. Alfred A. Knopf, Inc ISBN 0-394-53957-5..
- ↑ (Ingelesez) Schamel, D; Tracy, Diane M.; Lank, David B.; Westneat, David F.. (2004). «Mate guarding, copulation strategies and paternity in the sex-role reversed, socially polyandrous red-necked phalarope Phalaropus lobatus» Behavioral Ecology and Sociobiology 57 (2): 110–118. doi:. Bibcode: 2004BEcoS..57..110S..
- ↑ (Ingelesez) Attenborough, David. (1998). The Life of Birds. Princeton: Princeton University Press ISBN 0-691-01633-X..
- ↑ (Ingelesez) Bagemihl, Bruce. (1999). Biological exuberance: Animal homosexuality and natural diversity. New York: St. Martin's, 479–655 or..
- ↑ (Ingelesez) MacFarlane, Geoff R.; Blomberg, Simon P.; Kaplan, Gisela; Rogers, Lesley J.. (2007-01). «Same-sex sexual behavior in birds: expression is related to social mating system and state of development at hatching» Behavioral Ecology 18 (1): 21–33. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Kokko, H; Harris, M; Wanless, S. (2004). «Competition for breeding sites and site-dependent population regulation in a highly colonial seabird, the common guillemot Uria aalge» Journal of Animal Ecology 73 (2): 367–376. doi:. Bibcode: 2004JAnEc..73..367K..
- ↑ (Ingelesez) Booker, L; Booker, M. (1991). «Why Are Cuckoos Host Specific?» Oikos 57 (3): 301–309. doi:..
- 1 2 (Ingelesez) Hansell, M. (2000). Bird Nests and Construction Behaviour. University of Cambridge Press ISBN 0-521-46038-7..
- ↑ (Ingelesez) Lafuma, L.; Lambrechts, M.; Raymond, M.. (2001). «Aromatic plants in bird nests as a protection against blood-sucking flying insects?» Behavioural Processes 56 (2): 113–120. doi:. PMID 11672937. Bibcode: 2001BehPr..56..113L..
- ↑ (Ingelesez) Collias, Nicholas E.; Collias, Elsie C.. (1984). Nest building and bird behavior. Princeton, NJ: Princeton University Press, 16–17, 26 or. ISBN 0-691-08358-4..
- ↑ (Ingelesez) Warham, J.. (1990). The Petrels: Their Ecology and Breeding Systems. London: Academic Press ISBN 0-12-735420-4..
- ↑ (Ingelesez) Jones, DN; Dekker, René WRJ; Roselaar, Cees S. (1995). Bird Families of the World 3.. Oxford: Oxford University Press ISBN 0-19-854651-3..
- ↑ (Ingelesez) AnAge: The animal ageing and longevity database. Human Ageing and Genomics Resources (kontsulta data: 2014-09-26).
- ↑ (Ingelesez) Animal diversity web. University of Michigan, Museum of Zoology (kontsulta data: 2014-09-26).
- ↑ (Ingelesez) Urfi, A. J.. (2011). The Painted Stork: Ecology and Conservation. Springer Science & Business Media, 88 or. ISBN 978-1-4419-8468-5..
- ↑ (Ingelesez) Khanna, D. R.. (2005). Biology of Birds. Discovery Publishing House, 109 or. ISBN 978-81-7141-933-3..
- ↑ (Ingelesez) Scott, Lynnette. (2008). Wildlife Rehabilitation. National Wildlife Rehabilitators Association, 50 or. ISBN 978-1-931439-23-7..
- ↑ (Ingelesez) Elliot, A. (1994). del Hoyo, J.; Elliott, A.; Sargatal, J. ed. Handbook of the Birds of the World. in: Vol. 2: New World Vultures to Guineafowl. Barcelona: Lynx Edicions ISBN 84-87334-15-6..
- ↑ (Ingelesez) Metz, V. G.; Schreiber, E. A.. (2002). Poole, A.; Gill, F. ed. The Birds of North America, No 681. Philadelphia: The Birds of North America Inc.
- ↑ (Ingelesez) Young, Euan. (1994). Skua and Penguin. Predator and Prey. Cambridge University Press, 453 or..
- ↑ (Ingelesez) Ekman, J.. (2006). «Family living amongst birds» Journal of Avian Biology 37 (4): 289–298. doi:. Bibcode: 2006JAvBi..37..289E..
- ↑ (Ingelesez) Cockburn, A.. (1996). Floyd R, Sheppard A, de Barro P ed. Frontiers in Population Ecology. Melbourne: CSIRO, 21–42 or..
- ↑ (Ingelesez) Cockburn, Andrew. (2006). «Prevalence of different modes of parental care in birds» Proceedings of the Royal Society B 273 (1592): 1375–1383. doi:. PMID 16777726..
- ↑ (Ingelesez) Gaston, AJ. (1994). Poole, A.; Gill, F. ed. The Birds of North America, No. 132. Philadelphia & Washington, D.C.: The Academy of Natural Sciences & The American Ornithologists' Union.
- ↑ (Ingelesez) Schaefer, H. C.; Eshiamwata, G. W.; Munyekenye, F. B.; Böhning-Gaese, K.. (2004). «Life-history of two African Sylvia warblers: low annual fecundity and long post-fledging care» Ibis 146 (3): 427–437. doi:. Bibcode: 2004Ibis..146..427S..
- ↑ (Ingelesez) Alonso, J. C.; Bautista, L. M.; Alonso, J. A.. (2004). «Family-based territoriality vs flocking in wintering common cranes Grus grus» Journal of Avian Biology 35 (5): 434–444. doi:..
- 1 2 (Ingelesez) Davies, N.. (2000). Cuckoos, Cowbirds and other Cheats. London: T. & A. D. Poyser ISBN 0-85661-135-2..
- ↑ (Ingelesez) Sorenson, M.. (1997). «Effects of intra- and interspecific brood parasitism on a precocial host, the canvasback, Aythya valisineria» Behavioral Ecology 8 (2): 153–161. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Spottiswoode, C. N.; Colebrook-Robjent, J. F. R.. (2007). «Egg puncturing by the brood parasitic Greater Honeyguide and potential host counteradaptations» Behavioral Ecology 18 (4): 792–799. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Edwards, DB. (2012). «Immune investment is explained by sexual selection and pace-of-life, but not longevity in parrots (Psittaciformes).» PLOS ONE 7 (12): e53066. doi:. PMID 23300862. Bibcode: 2012PLoSO...753066E..
- ↑ (Ingelesez) Doutrelant, C; Grégoire, A; Midamegbe, A; Lambrechts, M; Perret, P. (2012-01). «Female plumage coloration is sensitive to the cost of reproduction. An experiment in blue tits.» Journal of Animal Ecology 81 (1): 87–96. doi:. PMID 21819397. Bibcode: 2012JAnEc..81...87D..
- 1 2 (Ingelesez) Hemmings, N. L.; Slate, J.; Birkhead, T. R.. (2012-05-29). «Inbreeding causes early death in a passerine bird» Nature Communications 3 (1): 863. doi:. PMID 22643890. Bibcode: 2012NatCo...3..863H..
- ↑ (Ingelesez) Keller, L.F.; Grant, P.R.; Grant, B.R.; Petren, K.. (2002). «Environmental conditions affect the magnitude of inbreeding depression in survival of Darwin's finches» Evolution 56 (6): 1229–1239. doi:. PMID 12144022..
- 1 2 (Ingelesez) Kingma, SA; Hall, ML; Peters, A. (2013). «Breeding synchronization facilitates extrapair mating for inbreeding avoidance» Behavioral Ecology 24 (6): 1390–1397. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Szulkin, M.; Sheldon, B.C.. (2008). «Dispersal as a means of inbreeding avoidance in a wild bird population» Proc. Biol. Sci. 275 (1635): 703–711. doi:. PMID 18211876..
- ↑ (Ingelesez) Nelson-Flower, M.J.; Hockey, P.A.; O'Ryan, C.; Ridley, A.R.. (2012). «Inbreeding avoidance mechanisms: dispersal dynamics in cooperatively breeding southern pied babblers» J Anim Ecol 81 (4): 876–883. doi:. PMID 22471769. Bibcode: 2012JAnEc..81..876N..
- ↑ (Ingelesez) Riehl, C.; Stern, C.A.. (2015). «How cooperatively breeding birds identify relatives and avoid incest: New insights into dispersal and kin recognition» BioEssays 37 (12): 1303–1308. doi:. PMID 26577076..
- ↑ (Ingelesez) Charlesworth, D.; Willis, J.H.. (2009). «The genetics of inbreeding depression» Nat. Rev. Genet. 10 (11): 783–796. doi:. PMID 19834483..
- ↑ (Ingelesez) Bernstein, H.; Hopf, F.A.; Michod, R.E.. (1987). Molecular Genetics of Development. in: Advances in Genetics., 323–370 or. doi:. ISBN 978-0-12-017624-3. PMID 3324702..
- ↑ (Ingelesez) Michod, R.E.. (1994). Eros and Evolution: A Natural Philosophy of Sex. Reading, Massachusetts: Addison-Wesley Publishing Company ISBN 978-0-201-44232-8..
- ↑ (Ingelesez) Gong, Lixin; Shi, Biye; Wu, Hui; Feng, Jiang; Jiang, Tinglei. (2021). «Who's for dinner? Bird prey diversity and choice in the great evening bat, Ia io» Ecology and Evolution 11 (13): 8400–8409. doi:. PMID 34257905. Bibcode: 2021EcoEv..11.8400G..
- ↑ (Ingelesez) Križanauskienė, Asta; Hellgren, Olof; Kosarev, Vladislav; Sokolov, Leonid; Bensch, Staffan; Valkiūnas, Gediminas. (2006). «Variation in host specificity between species of avian hemosporidian parasites: evidence from parasite morphology and cytochrome b gene sequences» Journal of Parasitology 92 (6): 1319–1324. doi:. PMID 17304814. Bibcode: 2006JPara..92.1319K..
- 1 2 (Ingelesez) Clout, M; Hay, J. (1989). «The importance of birds as browsers, pollinators and seed dispersers in New Zealand forests» New Zealand Journal of Ecology 12: 27–33..
- ↑ (Ingelesez) Stiles, F. Gary. (1981). «Geographical Aspects of Bird-Flower Coevolution, with Particular Reference to Central America» Annals of the Missouri Botanical Garden 68 (2): 323–351. doi:. Bibcode: 1981AnMBG..68..323S..
- ↑ (Ingelesez) Temeles, Ethan J.; Linhart, Yan B.; Masonjones, Michael; Masonjones, Heather D.. (2002-03). «The Role of Flower Width in Hummingbird Bill Length-Flower Length Relationships 1» Biotropica 34 (1): 68–80. doi:. Bibcode: 2002Biotr..34...68T..
- ↑ (Ingelesez) Bond, William J.; Lee, William G.; Craine, Joseph M.. (2004). «Plant structural defences against browsing birds: a legacy of New Zealand's extinct moas» Oikos 104 (3): 500–508. doi:. Bibcode: 2004Oikos.104..500B..
- ↑ (Ingelesez) Berner, Lewis; Hicks, Ellis A.. (1959-06). «Checklist and Bibliography on the Occurrence of Insects in Birds Nests» The Florida Entomologist 42 (2): 92. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Boyes, Douglas H.; Lewis, Owen T.. (2019). «Ecology of Lepidoptera associated with bird nests in mid-Wales, UK» Ecological Entomology 44 (1): 1–10. doi:. Bibcode: 2019EcoEn..44....1B..
- ↑ (Ingelesez) Wainright, S.; Haney, J.; Kerr, C.; Golovkin, A.; Flint, M.. (1998). «Utilization of nitrogen derived from seabird guano by terrestrial and marine plants at St. Paul, Pribilof Islands, Bering Sea, Alaska» Marine Biology 131 (1): 63–71. doi:. Bibcode: 1998MarBi.131...63W..
- ↑ (Ingelesez) Bosman, A.; Hockey, A.. (1986). «Seabird guano as a determinant of rocky intertidal community structure» Marine Ecology Progress Series 32: 247–257. doi:. Bibcode: 1986MEPS...32..247B..
- ↑ (Ingelesez) Sutherland, William J.; Newton, Ian; Green, Rhys E.. (2004). Bird Ecology and Conservation. A Handbook of Techniques. Oxford University Press ISBN 0-19-852085-9..
- ↑ (Ingelesez) Bonney, Rick; Rohrbaugh, Ronald Jr.. (2004). Handbook of Bird Biology. (Second. argitaraldia) Princeton, NJ: Princeton University Press ISBN 0-938027-62-X..
- ↑ (Ingelesez) Dean, W. R. J.; Siegfried, W. ROY; MacDonald, I. A. W.. (1990). «The Fallacy, Fact, and Fate of Guiding Behavior in the Greater Honeyguide» Conservation Biology 4 (1): 99–101. doi:. Bibcode: 1990ConBi...4...99D..
- ↑ (Ingelesez) Singer, R.; Yom-Tov, Y.. (1988). «The Breeding Biology of the House Sparrow Passer domesticus in Israel» Ornis Scandinavica 19 (2): 139–144. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Sundar, K. S. Gopi. (2009). «Are rice paddies suboptimal breeding habitat for Sarus Cranes in Uttar Pradesh, India?» The Condor 111 (4): 611–623. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Kittur, Swati; Sundar, K. S. Gopi. (2021). «Of irrigation canals and multifunctional agroforestry: Traditional agriculture facilitates Woolly-necked Stork breeding in a north Indian agricultural landscape» Global Ecology and Conservation 30: e01793. doi:. Bibcode: 2021GEcoC..3001793K..
- ↑ (Ingelesez) Dolbeer, Richard. (1990). «Ornithology and integrated pest management: Red-winged blackbirds Agleaius phoeniceus and corn» Ibis 132 (2): 309–322. doi:. Bibcode: 1990Ibis..132..309D..
- ↑ (Ingelesez) Dolbeer, R.; Belant, J.; Sillings, J.. (1993). «Shooting Gulls Reduces Strikes with Aircraft at John F. Kennedy International Airport» Wildlife Society Bulletin 21: 442–450..
- ↑ (Ingelesez) Bryce, Emma. (2016-03-16). «Will Wind Turbines Ever Be Safe for Birds?» Audubon (US: National Audubon Society) (kontsulta data: 2017-03-19).
- ↑ (Ingelesez) Zimmer, Carl. (2019-09-19). «Birds Are Vanishing From North America» The New York Times (kontsulta data: 2019-09-19).
- ↑ (Ingelesez) Reed, K. D.; Meece, J. K.; Henkel, J. S.; Shukla, S. K.. (2003). «Birds, Migration and Emerging Zoonoses: West Nile Virus, Lyme Disease, Influenza A and Enteropathogens» Clinical Medicine & Research 1 (1): 5–12. doi:. PMID 15931279..
- ↑ (Ingelesez) Brown, Lester. (2005). Outgrowing the Earth: The Food Security Challenge in an Age of Falling Water Tables and Rising Temperatures. earthscan ISBN 978-1-84407-185-2..
- ↑ (Ingelesez) «Poultry species: Gateway to poultry production and products» Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO) (kontsulta data: 2023-01-27).
- ↑ (Ingelesez) Griffith, Edward; Wood, W.; Davison, Thomas. (1821). General and particular descriptions of the vertebrated animals: Arranged conformably to the modern discoveries and improvements in zoology. Order Carnivora. doi:..Txantiloi:Page needed
- ↑ (Ingelesez) Hamilton, S.. (2000). «How precise and accurate are data obtained using. an infrared scope on burrow-nesting sooty shearwaters Puffinus griseus?» Marine Ornithology 28 (1): 1–6. doi:. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2022-10-09).
- ↑ (Ingelesez) Keane, Aidan; Brooke, M. de L.; McGowan, P. J. K.. (2005). «Correlates of extinction risk and hunting pressure in gamebirds (Galliformes)» Biological Conservation 126 (2): 216–233. doi:. Bibcode: 2005BCons.126..216K..
- ↑ (Ingelesez) The Guano War of 1865–1866. World History at KMLA (kontsulta data: 2007-12-18).
- ↑ (Ingelesez) Cooney, R.; Jepson, P.. (2006). «The international wild bird trade: what's wrong with blanket bans?» Oryx 40 (1): 18–23. doi:. Bibcode: 2006Oryx...40...18C..
- ↑ (Ingelesez) Manzi, M.; Coomes, O. T.. (2002). «Cormorant fishing in Southwestern China: a Traditional Fishery under Siege. (Geographical Field Note)» Geographical Review 92 (4): 597–603. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Pullis La Rouche, G.. (2006). Boere, G. C.; Galbraith, C. A.; Stroud, D. A. ed. Waterbirds around the world. Edinburgh: The Stationery Office, 841–846 or. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2011-03-04).
- ↑ (Ingelesez) Chamberlain, D. E.; Vickery, J. A.; Glue, D. E.; Robinson, R. A.; Conway, G. J.; Woodburn, R. J. W.; Cannon, A. R.. (2005). «Annual and seasonal trends in the use of garden feeders by birds in winter» Ibis 147 (3): 563–575. doi:. Bibcode: 2005Ibis..147..563C..
- ↑ (Ingelesez) Routledge, S.; Routledge, K.. (1917). «The Bird Cult of Easter Island» Folklore 28 (4): 337–355. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Ingersoll, Ernest. (1923). Birds in legend, fable and folklore. Longmans, Green and Co., 214 or..
- ↑ (Ingelesez) Hauser, A. J.. (1985). «Jonah: In Pursuit of the Dove» Journal of Biblical Literature 104 (1): 21–37. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Thankappan Nair, P.. (1974). «The Peacock Cult in Asia» Asian Folklore Studies 33 (2): 93–170. doi:..
- 1 2 3 (Ingelesez) Botterweck, G. Johannes; Ringgren, Helmer. (1990). Theological Dictionary of the Old Testament. Grand Rapids, Michigan: Wm. B. Eerdmans Publishing Co., 35–36 or. ISBN 0-8028-2330-0..
- 1 2 3 (Ingelesez) Lewis, Sian; Llewellyn-Jones, Lloyd. (2018). The Culture of Animals in Antiquity: A Sourcebook with Commentaries. New York City, New York and London, England: Routledge, 335 or. ISBN 978-1-315-20160-3..
- ↑ (Ingelesez) Resig, Dorothy D.. (2013-02-09). «The Enduring Symbolism of Doves, From Ancient Icon to Biblical Mainstay» BAR Magazine Bib-arch.org jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2013-01-31) (kontsulta data: 2013-03-05).
- ↑ (Ingelesez) Cyrino, Monica S.. (2010). Aphrodite. in: Gods and Heroes of the Ancient World. New York City, New York and London, England: Routledge, 120–123 or. ISBN 978-0-415-77523-6..
- ↑ (Ingelesez) Tinkle, Theresa. (1996). Medieval Venuses and Cupids: Sexuality, Hermeneutics, and English Poetry. Stanford, California: Stanford University Press, 81 or. ISBN 978-0-8047-2515-6..
- ↑ (Ingelesez) Simon, Erika. (1983). Festivals of Attica: An Archaeological Companion. Madison, WI: University of Wisconsin Press ISBN 0-299-09184-8..
- ↑ (Ingelesez) Deacy, Susan; Villing, Alexandra. (2001). Athena in the Classical World. Leiden, The Netherlands: Koninklijke Brill NV ISBN 978-90-04-12142-3..
- ↑ (Ingelesez) Deacy, Susan. (2008). Athena. London and New York City: Routledge, 34–37, 74–75 or. ISBN 978-0-415-30066-7..
- ↑ (Ingelesez) Nilsson, Martin Persson. (1950). The Minoan-Mycenaean Religion and Its Survival in Greek Religion. (second. argitaraldia) New York City, New York: Biblo & Tannen, 491–496 or. ISBN 0-8196-0273-6..
- 1 2 (Ingelesez) Smith, S.. (2011). «Generative landscapes: the step mountain motif in Tiwanaku iconography.» Ancient America 12: 1–69. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2019-01-06) (kontsulta data: 2014-04-24).
- ↑ (Ingelesez) Meighan, C.W.. (1966). «Prehistoric Rock Paintings in Baja California» American Antiquity 31 (3): 372–392. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Conard, Nicholas J.. (2003). «Palaeolithic ivory sculptures from southwestern Germany and the origins of figurative art» Nature 426 (6968): 830–832. doi:. PMID 14685236. Bibcode: 2003Natur.426..830C..
- ↑ (Ingelesez) Tennyson, A; Martinson, P. (2006). Extinct Birds of New Zealand. Wellington: Te Papa Press ISBN 978-0-909010-21-8..
- ↑ (Ingelesez) Clarke, CP. (1908). «A Pedestal of the Platform of the Peacock Throne» The Metropolitan Museum of Art Bulletin 3 (10): 182–183. doi:..
- ↑ (Ingelesez) «Birds of Mughal India – Shangri La» www.shangrilahawaii.org (kontsulta data: 2024-06-06).
- ↑ (Ingelesez) «On Birds and Beauty - The Metropolitan Museum of Art» www.metmuseum.org 2016-08-10 (kontsulta data: 2024-06-06).
- ↑ (Ingelesez) Boime, Albert. (1999). «John James Audubon: a birdwatcher's fanciful flights» Art History 22 (5): 728–755. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Chandler, A.. (1934). «The Nightingale in Greek and Latin Poetry» The Classical Journal 30 (2): 78–84..
- ↑ (Ingelesez) Lasky, E. D.. (1992-03). «A Modern Day Albatross: The Valdez and Some of Life's Other Spills» The English Journal 81 (3): 44–46. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Carson, A.. (1998). «Vulture Investors, Predators of the 90s: An Ethical Examination» Journal of Business Ethics 17 (5): 543–555. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Enriquez, P. L.; Mikkola, H.. (1997). Duncan, J. R.; Johnson, D. H.; Nicholls, T. H. ed. Biology and conservation of owls of the Northern Hemisphere. General Technical Report NC-190. St. Paul, Minnesota: USDA Forest Service, 160–166 or..
- ↑ (Ingelesez) Lewis, DP. (2005). «Owls in Mythology and Culture» Owlpages.com (kontsulta data: 2007-09-15).
- ↑ (Ingelesez) Dupree, N.. (1974). «An Interpretation of the Role of the Hoopoe in Afghan Folklore and Magic» Folklore 85 (3): 173–193. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Fox-Davies, A. C.. (1985). A Complete Guide to Heraldry. Bloomsbury.
- ↑ (Ingelesez) Flag description - the World Factbook. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2021-03-01).
- ↑ (Ingelesez) List of National Birds of All Countries. .
- ↑ (Ingelesez) Head, Matthew. (1997). «Birdsong and the Origins of Music» Journal of the Royal Musical Association 122 (1): 1–23. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Clark, Suzannah. (2001). Music Theory and Natural Order from the Renaissance to the Early Twentieth Century. Cambridge University Press ISBN 0-521-77191-9..
- ↑ (Ingelesez) Reich, Ronni. (2010-10-15). «NJIT professor finds nothing cuckoo in serenading our feathered friends» Star Ledger (kontsulta data: 2011-06-19).
- ↑ (Ingelesez) Taylor, Hollis. (2011-03-21). «Composers' Appropriation of Pied Butcherbird Song: Henry Tate's "undersong of Australia" Comes of Age» Journal of Music Research Online 2 jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2017-08-04) (kontsulta data: 2017-06-26).
- ↑ (Ingelesez) Davin, Laurent; Tejero, José-Miguel; Simmons, Tal; Shaham, Dana; Borvon, Aurélia; Tourny, Olivier; Bridault, Anne; Rabinovich, Rivka et al.. (2023). «Bone aerophones from Eynan-Mallaha (Israel) indicate imitation of raptor calls by the last hunter-gatherers in the Levant» Scientific Reports 13 (1): 8709. doi:. PMID 37296190. Bibcode: 2023NatSR..13.8709D..
- ↑ (Ingelesez) Fuller, Errol. (2000). Extinct Birds. (2nd. argitaraldia) Oxford & New York: Oxford University Press ISBN 0-19-850837-9..
- ↑ (Ingelesez) Steadman, D.. (2006). Extinction and Biogeography in Tropical Pacific Birds. University of Chicago Press ISBN 978-0-226-77142-7..
- ↑ (Ingelesez) «BirdLife International announces more Critically Endangered birds than ever before» BirdLife (BirdLife International) 2009-05-14 jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2013-06-17) (kontsulta data: 2009-05-15).
- ↑ (Ingelesez) Kinver, Mark. (2009-05-13). «Birds at risk reach record high» BBC News Online (kontsulta data: 2009-05-15).
- ↑ (Ingelesez) «Nearly 3 Billion Birds Gone» CornellLab (kontsulta data: 2024-05-05).
- ↑ (Ingelesez) Axelson, Gustave. (2019-09-19). «Vanishing: More Than 1 in 4 Birds Has Disappeared in the Last 50 Years» All About Birds (kontsulta data: 2024-05-05).
- ↑ (Ingelesez) Norris, K; Pain, D, ed. Conserving Bird Biodiversity: General Principles and their Application. Cambridge University Press ISBN 978-0-521-78949-3..
- ↑ (Ingelesez) Brothers, N. P.. (1991). «Albatross mortality and associated bait loss in the Japanese longline fishery in the southern ocean» Biological Conservation 55 (3): 255–268. doi:. Bibcode: 1991BCons..55..255B..
- ↑ (Ingelesez) Wurster, D.; Wurster, C.; Strickland, W.. (1965-07). «Bird Mortality Following DDT Spray for Dutch Elm Disease» Ecology 46 (4): 488–499. doi:. Bibcode: 1965Ecol...46..488W..; (Ingelesez) Wurster, C.F.; Wurster, D.H.; Strickland, W.N.. (1965). «Bird Mortality after Spraying for Dutch Elm Disease with DDT» Science 148 (3666): 90–91. doi:. PMID 14258730. Bibcode: 1965Sci...148...90W..
- ↑ (Ingelesez) Blackburn, T.; Cassey, P.; Duncan, R.; Evans, K.; Gaston, K.. (2004-09-24). «Avian Extinction and Mammalian Introductions on Oceanic Islands» Science 305 (5692): 1955–1958. doi:. PMID 15448269. Bibcode: 2004Sci...305.1955B..
- ↑ (Ingelesez) Butchart, S.; Stattersfield, A.; Collar, N. (2006). «How many bird extinctions have we prevented?» Oryx 40 (3): 266–79. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Sundar, K. S. Gopi; Subramanya, S.. (2010). «Bird use of rice fields in the Indian subcontinent» Waterbirds 33 (Special Issue 1): 44–70. doi:. Bibcode: 2010WaBir..33...44S..
Ikus, gainera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Bibliografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- All the Birds of the World, Lynx Edicions, 2020.
- Del Hoyo, Josep; Elliott, Andrew; Sargatal, Jordi (arg.). Handbook of the Birds of the World (17 liburukiko entziklopedia), Lynx Edicions, Bartzelona, 1992–2010. (1. liburukia: Ostrich to Ducks: ISBN 978-84-87334-10-8, etab.).
- Svensson, Lars (2010). Collins Bird Guide: The Most Complete Guide to the Birds of Britain and Europe, Collins, 2. argitaraldia. ISBN 978-0007268146.
Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
- Ornitologia.eus EBOren webgunea. (Euskal Batzorde Ornitologikoa) izaera zientifiko eta teknikoa duen erakundea.
- Txoriak.eus datu-basea. Asier Sarasua Aranberrik gidatzen duen webgunea; hegaztien argazkiak, deskribapenak, eta hegaztien izenen aldaerak, hainbat euskalki eta azpieuskalkitan.
- bilketa.eus «Galeria : Hegaztiak» Les cahiers naturalistes de Pierre-Thomas Ducourrau - Imagier de la faune de Biarritz du XIXe siècle (Noiz kontsultatua: 2023-07-03).
- BirdLife International (ingelesez) – Mundu osoko hegaztien kontserbazioari eskainitako erakundea.
- Birds of the World (ingelesez) – Cornell Lab of Ornithology.
- Cornell Lab of Ornithology (ingelesez)
| Autoritate kontrola |
|
|---|
