Emma Morano

Emma Martina Luisa Morano Civiascon (Piemonte) jaio zen 1899an. Gurasoak Giovanni Morano eta Matilde Bresciani izan ziren. Zortzi haurrideetan zaharrena izan zen, bost emakumezko eta hiru gizonezko. Bere familiako hainbat kide —ama, izeba eta ahizpa batzuk, esaterako— 90 urte bizitzera iritsi ziren eta bere ahizpa bat, Angela Morano (1908-2011), 102 urterekin hil zen.^[6]

Haurra zela, familia Valsesiatik Villadossolara joan zen bizitzera, aitak altzairu-fabrika batean lan egiten hasi baitzen. XX. mendearen hasieran, bera eta bere familia langile-etxe batean bizi izan ziren.

Hamahiru urterekin hasi zen lanean Jutificio Ossolanon, jutezko prozesadore batean, non bederatzi metroko zakuak egiten zituen josteko makina batekin. Garai horretan Augusto izeneko mutil-laguna izan zuen, gazteak ziren eta konprometituta zeuden. Augusto Lehen Mundu Gerran mobilizatu zuten, Alpeetan desagertu zen eta ez zen haren berririk izan.^[7]

Gerra eta klima osasungaitzaren ondorioz, familia klima epeleko leku batera joan zen bizitzera, Aintzira Nagusiko Pallanzara, non Emma bizi izan zen hil arte. Bizitzera joan zenean, Ossolanoko prozesatze-instalazioaren jabe beraren —Jutificio Maioni— lantegian jarraitu zuen lanean. 1926ko urrian, Giovanni Martinuzzirekin ezkondu zen (1901-1978), eta 1937an izan zuen seme bakarra jaio zen, baina sei hilabete zituela hil zen. Senar-emazteak ez ziren zoriontsuak izan, eta horregatik, 1938an Moranok senarrarengandik banantzea erabaki zuen, etxetik botata. Hala eta guztiz ere, ez ziren inoiz dibortziatu. 1954ra arte, Maioni industrian lan egin zuen. Ondoren, sukaldari aritu zen Verbaniako Collegio Santa Maria ikastetxe marianistan, 75 urterekin erretiroa hartu zuen arte.^[8]

2011n, James Clement ikertzaile estatubatuarraren bisita izan zuen Moranok. George Churchek Harvard Medical School of Boston-erako zuzendutako munduko ikerketa batean parte hartu zuen Clementek, eta haren bizitza-luzeraren sekretua aztertzu zuen. 2011ko abenduan, Giorgio Napolitano presidenteak Italiako Errepublikako Merituaren Ordena eman zion.^[9][10]

113 urterekin, artean, Emma Morano bakarrik bizi zen, eta adin horretara arte bakarrik bizi izan zen lehen supermendeurrena zen. 114. urtebetetzean, elkarrizketa labur bat eman zuen RAI telebistaren saio batean.^[11]

115. urtebetetzea ospatu zuenean, Emmak bakarrik bizitzeari utzi zion eta egunero iloben bisitak izaten hasi zen. Bere bizitza-luzeraren sekretuaz galdetu zitzaionean, Moranok esan zuen ez zuela inoiz botikarik hartu, egunean arrautza gordin batzuk jaten zituela, etxeko basokada bat brandy edaten zuela eta txokolatea jaten zuela batzuetan, baina, horren guztiaren gainetik, etorkizunari buruz positiboki pentsatzen zuela.^[12][13]

2015. urtearen hasieran, The New York Times hedabide estatubatuarrak bere biografia txiki bat eta bere elikadura ohiturak kaleratu zituen. Urte bereko maiatzean, “Expo Mujeres” izeneko lehen domina jaso zuen eta bere 115. urtebetetzea zela eta, Carla Fraccik ballet dantzari eta koreografoak zorion-txartela bidali zion. Urte horretako uztailean Milango Nazioarteko Erakusketa (2015) bisitatzeko gonbidapena jaso zuen.

2015eko azaroaren amaieran, bere 116 urteak ospatu zituen maite zituenekin, kazetariekin, komunitateko pertsonekin eta Italiako eta atzerriko telebistakoekin batera. Jaso zituen oparien artean, Sergio Mattarella estatuburu italiarraren zorion-agurra egon zen, zeinak bere adinaren «helmuga aparta» ospatu baitzuen, «italiar batek lehenago inoiz lortu ez zuena». Pedro eta Pablo irudikatzen zituen milagarren urteko pergaminoaren kopia bat ere jaso zuen, Frantzisko aita santuaren bedeinkapen apostolikoarekin dedikatua, osasun ona eta «izpiritu-baretasuna» opa zizkiona. Gainera, aita santuak Miserikordiako jubileuko zaharrentzako lehen plaka oparitu zion.

2016ko martxoan, «Verbania for Women» Nazioarteko Jaialdiaren lehen edizioak Emma omendu zuen, hiru mendetan zehar izan zuen bizitza kontatzen zuen ikuskizun eta antzezlan batekin. Itxiera ekitaldiaren amaieran Emma Morano izan zen irabazlea.

Morano etxean hil zen Verbanian 2017ko apirilaren 15eko arratsaldean, 117 urte zituela. Hil zenean, munduko pertsona bizi zaharrena zen, eta erregistro historiko osoan adin handiena lortu zuten bost pertsonetako bat. Bere heriotzak aro baten amaiera markatu zuen, 1890eko hamarkadan, 1800eko urteetan, jaiotako azken pertsona bizia baitzen eta XIX. mendean jaiotako bizirik ezagutzen ziren hiruretako bat (beste biak 1900ean jaio ziren). Moranoren heriotzaren ondoren, Violet Brown jamaikarra bihurtu zen munduko pertsonarik zaharrena.^{[14][15][16][17][18][19][20]}