Hadrumetum

Hadrumetum
Hadrumetum
Aztarnategi arkeologikoa
Herrialdea	Tunisia
Governorate of Tunisia	Sousse Governorate
Municipality of Tunisia	Susa
Koordenatuak	35°49′28″N 10°38′20″E / 35.824444444444°N 10.638888888889°E

Hadrumetum^[1] iparraldeko Afrikako feniziar kolonia izan zen, Kartago baino lehen sortua. Ondoren, Afrika erromatarreko hiririk garrantzitsuenetako bat bihurtu zen, konkistatzaile bandaloek, bizantziarrek eta omeiatarrek suntsituta utzi aurretik. Aro Modernoaz geroztik Hammeim herria zen, gaur egun Susa (Tunisia) udalerriaren zati dena.

Toponimia

Fenizierazko izena edo punikoa honako hau izan zen: drmt (𐤃𐤓𐤌𐤕), Hegoa' edo ʾdrmt (𐤀𐤃𐤓𐤌𐤕) 'Hegoaldea'.^[2] Antzeko egitura bat agertzen da Espainiako Cádiz zaharraren feniziar izenean, Gadir ('Gotorleku') edo Agadir ('Gotorlekua') bezala agertzen dena.

Izenaren transkripzio zaharrek aldaketa handiak erakusten dituzte. Hainbat geografo grekok helenizatu zuten izena, hala nola, Adrýmē (Ἀδρύμη),^[3] Adrýmēs (Ἀδρύμης), Adrýmēton (Ἀδρύμητον),^[2] Adrýmētos (Ἀδρύμητος), Adramýtēs (Ἀδραμύτης) edo Adrámētós (Ἀδράμητος).^[4] Inskripzioek eta txanpon erromatarrek Hadrumetum latinizazioa estandarizatu zuten,^[5] baina beste iturri batzuetan ere agertzen da, hala Adrumetum,^[3] Adrumetus,^[6] Adrimetum edo Hadrymetum.^[5] deitua. Erromatar kolonia bezala birsortu ondoren, bere izen formala Kolonia Konkordia Ulpia Trajana Angusto Frugifera Hadrumetina izan zen, bere babesle inperiala zen Trajano ohoratzeko.^[5]

Honoriopolis izena eman zion Honorio enperadoreak V. mendearen hasieran,^[7] Hunericopolis Huneriko errege bandaloak^[8] eta Justinianopolis Justiniano I.a bizantziar enperadoreak.^[9]

Geografia

Hadrumetum, Kartagotik 160 km hegoaldera, portu-hiria izan zen, Hammameteko golkoan (latinez: Sinus Neapolitanus) ibai txiki baten bokalea kontrolatzen zuena. Tunisiako kostalde mediterraneorako irteera bat izan zen.^[5]

Arkeologia

Hadrumetumgo hondakinak Hammeim herrixkan altxatzen ziren,^[3] Susa modernotik 10 kilometrora. Susa hazi egin zen inguruan sartzeko.^[10]

Frantziar agintearen mende, A. Daux ingeniari frantziarrak erromatar hiriko merkataritza-portu zaharreko ontziraleku eta kai-muturrak eta bere portu militarraren lerroa berraurkitu zituen. Gehienak artifizialak izan ziren eta antzinatik lohi azpian geratu ziren.^[11] Louis Cartonek eta Leynaud abadeak kristau-katakonba zaharrak berraurkitu zituzten 1904an. Katakonba horien tunelak hainbat kilometrotan hedatzen dira, sarkofagoez eta erromatar eta bizantziar inskripzioz betetako lurpeko galeria txikien bidez.^[11]

Harresi punikoez, portu erromatarrez eta katakonba bizantziarrez gain, akropoliaren, basilika bizantziarraren, erromatar zirkuaren, zisternen, erromatar antzokiaren eta nekropoli puniko baten hondakinak ikus daitezke.^[11]

Kristautasuna

Erromatar hiri handi bezala, Hadrumetumek hainbat martiri eta santu kristau sortu zituen: Mavilo Karakalaren erregealdiaren jazarpenetan eta Felix Hadrumetumgoa eta Biktoriano apezpikua bandaloetan, bere menpekoak arianismora indarrez bihurtu nahi zutenak. 255etik 551ra, hiria gotzaindegi kristau baten egoitza izan zen. Egoitza XVII. mendean jarri zen berriro martxan, Eliza katolikoaren tituludun elizbarruti gisa.

Erreferentziak

↑ Euskaltzaindia. Ekialde Hurbileko eta Ipar Afrikako toponimia. .
1 2 Maldonado López 2013, 43–45 or. .
1 2 3 New Class. Dict.|1860|loc=s.v. "Hadrūmētum"}}.
↑ Harry Thurston Peck, Harpers Dictionary of Classical Antiquities (1898), Hadrumētum
1 2 3 4 Enc. Brit. 1911, 802 or. .
↑ Cath. Enc. 1910.
↑ (Ingelesez) Ancient Ports – Ports Antiques. .
↑ O. Maenchen-Helfen, The World of the Huns. IX. pie de página 113.
↑ (Ingelesez) Merrills, Andy. (2023ko urria). War, Rebellion and Epic in Byzantine North Africa. University of Leicester: Cambridge University press, 42 or. ISBN 9781009392013..
↑ John William Norie, New Piloting Directions for the Mediterranean Sea, the Adriatic, Or Gulf of Venice, 1831, p. 348}}.
1 2 3 Enc. Brit. 1911, 803 or. .

Bibliografia

William Smith, ed. A New Classical Dictionary of Greek and Roman Biography, Mythology, and Geography. New York: Harper & Bros.
Babelon, Ernest Charles François. (1911). Chisholm, Hugh ed. Hadrumetum. in: Enc. Brit.. 12, 802—803 or..
Maldonado López, Gabriel. (2013). Las Ciudades Fenicio Púnicas en el Norte de África.... .
Norie, J.W.. (1831). New Piloting Directions for the Mediterranean Sea.... Londres: J.W. Norie & Co..
Pétridès, Sophrone. (1910). Hadrumetum. in: Catholic Encyclopedia. VII New York: Robert Appleton Co.

Kanpo estekak

Datuak: Q2736539

[Euskal-1] Euskaltzaindia. Ekialde Hurbileko eta Ipar Afrikako toponimia. .

[FOOTNOTEMaldonado_López201343–45-2] 1 2 Maldonado López 2013, 43–45 or. .

[NCD-3] 1 2 3 New Class. Dict.|1860|loc=s.v. "Hadrūmētum"}}.

[4] Harry Thurston Peck, Harpers Dictionary of Classical Antiquities (1898), Hadrumētum

[FOOTNOTE''Enc._Brit.''1911802-5] 1 2 3 4 Enc. Brit. 1911, 802 or. .

[FOOTNOTE''Cath._Enc.''1910-6] Cath. Enc. 1910.

[7] (Ingelesez) Ancient Ports – Ports Antiques. .

[8] O. Maenchen-Helfen, The World of the Huns. IX. pie de página 113.

[9] (Ingelesez) Merrills, Andy. (2023ko urria). War, Rebellion and Epic in Byzantine North Africa. University of Leicester: Cambridge University press, 42 or. ISBN 9781009392013..

[nori-10] John William Norie, New Piloting Directions for the Mediterranean Sea, the Adriatic, Or Gulf of Venice, 1831, p. 348}}.

[FOOTNOTE''Enc._Brit.''1911803-11] 1 2 3 Enc. Brit. 1911, 803 or. .

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]