Tennessee
.jpg)
Tennessee (ingelesez /tɛnɨˈsiː/ ahoskatua ⓘ; txerokieraz: ᏔᎾᏏ), ofizialki Tennesseeko Estatua (ingelesez: State of Tennessee), Ameriketako Estatu Batuen hego-ekialdeko estatu bat da, itsasorako irteerarik gabea. Iparraldean Kentuckyrekin egiten du muga; ipar-ekialdean, Virginiarekin; ekialdean, Ipar Carolinarekin; hegoaldean, Georgia, Alabama eta Mississippirekin; hego-mendebaldean, Arkansasekin; eta ipar-mendebaldean, Missourirekin. 50 estatuen artean, Tennessee azaleraz 36.a da, eta biztanle kopuruz 15.a. Errolda Bulegoaren arabera, 2024an 7,22 milioi biztanle zituela kalkulatzen da.[1]
Geografikoki, kulturalki eta legalki, Tennessee hiru Zatiketa Handitan banatuta dago: Ekialdea, Erdialdea eta Mendebaldea. Nashville da estatuko hiriburua eta hiririk populatuena, eta metropoli-eremurik handienaren ardatza. Tennesseek askotariko lurrak eta erliebe-formak ditu, eta, ekialdetik mendebaldera, Apalatxiaren, Hegoalde garaiaren eta Hegoalde Sakonaren ezaugarri kulturalak nahasten ditu. Ekialdeko mugan dauden Blue Ridge mendietan Ipar Amerikako ekialdeko garaiera handienetako batzuk daude, eta Cumberland goi-ordokiak haran eta ur-jauzi ikusgarri ugari ditu. Estatuaren erdialdea kobazuloz betetako arroka-oinarriak eta muino uhindu irregularrek ezaugarritzen dute, eta Tennessee mendebaldea lautada laua eta emankorrek. Tennessee ibaiak bi aldiz zeharkatzen du estatua, eta Mississippi ibaiak osatzen du mendebaldeko muga. Tennessee ekialdean dago Great Smoky Mountainseko Parke Nazionala, herrialdeko parke nazionalik bisitatuena.[2]
Tennesseeren jatorria Wataugako Elkartea da, 1772ko mugaldeko ituna, Apalatxeez mendebaldeko lehen gobernu konstituzionaltzat hartu ohi dena.[3] Izena Tanasitik (ᏔᎾᏏ) dator, lehen kokaleku europar-estatubatuarra baino lehenagoko txeroki herri batetik.[4] Tennessee hasieran Ipar Carolinaren parte izan zen, eta gero Hego-mendebaldeko Lurraldearena, 1796ko ekainaren 1ean Batasunean 16. estatu gisa onartu aurretik. «Boluntarioen Estatua» (The Volunteer State) ezizena irabazi zuen, zerbitzu militarraren tradizio sendoagatik.[5] Ameriketako Estatu Batuetako Sezesio Gerra arte estatu esklabista izan zen, eta politikoki zatituta zegoen: mendebaldeko eta erdialdeko zatirik handienak Konfederazioa babesten zuen, eta ekialdeko eskualdearen zatirik handienean Batasunaren aldeko sentimendua zegoen. Horren ondorioz, Tennessee izan zen Batasunetik ofizialki banandu eta Konfederaziora batu zen azken estatua, eta gerra amaitu ondoren, Berreraikuntza garaian, Batasunean berriro onartutako lehen estatu konfederatu ohia.[6]
XX. mendean, Tennessee nagusiki nekazaritza-gizarte izatetik ekonomia dibertsifikatuago batera igaro zen. Neurri batean, gobernu federalak egindako inbertsio handiek lagundu zuten: Tennessee Valley Authority (TVA) eta Oak Ridge hiria; azken hori Bigarren Mundu Gerran sortu zen, Manhattan proiektuaren uranio-aberaste instalazioak hartzeko, munduko lehen bonba atomikoak eraikitzeko. Gerraren ondoren, Oak Ridge Laborategi Nazionala ikerketa zientifikoko gune garrantzitsu bihurtu zen. Estatuko ekonomian osasun-arreta, musika, finantza, automobilgintza, kimika, elektronika eta turismo sektoreak dira nagusi, eta nekazaritza-produktu nagusiak ganadua, soja, hegaztiak, artoa eta kotoia dira.[7] Tennesseek zeregin handia izan du musika herrikoiaren hainbat formaren garapenean, besteak beste country, blues, rock and roll, soul eta gospel musiketan.
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Iparraldean, Kentucky eta Virginia; ekialdean, Ipar Carolina; hegoaldean, Georgia, Alabama eta Mississippi; mendebalean, Mississippi ibaiak banatzen du Arkansas eta Missouritik mugak ditu.
Hiri nagusiak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Hona hemen estatuko hiri nagusiak 2010eko erroldaren arabera:[8]
Klima
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Klima kontinentala du. NOAAren datuen arabera, 1991–2020 aldian, estatuko urteko batez besteko tenperatura 14,7 °C-koa izan zen.[9][oh 1] Hilabeterik beroena uztaila da (25,3 °C; eguneko gehienekoen batez bestekoa, 31,1 °C) eta hotzena urtarrila (3,3 °C; eguneko gutxienekoen batez bestekoa, −2,0 °C). Urteko prezipitazioa 1400 mm-koa da; hilabeterik euritsuena abendua da (138 mm) eta lehorrena urria (91 mm).
1895–2025 aldian, urteko batez besteko tenperaturak mendeko 0,4 °C-ko gorako joera izan du. Azken hamar urteak (2016–2025) XX. mendeko batez bestekoa (14,3 °C) baino 1,1 °C beroagoak izan dira. Erregistroko bost urte beroenetatik hiru 2000tik aurrerakoak dira (2012, 2016 eta 2024). Urterik beroena 1921 izan zen (15,9 °C) eta hotzena 1917 (13,0 °C).[9]
Etxeak berotzeko eta hozteko behar den energia neurtzeko, NOAAk gradu-egunak kalkulatzen ditu: egun bakoitzean batez besteko tenperatura 18,3 °C-tik zenbat gradu behera dagoen (berokuntza-gradu-egunak) edo gora dagoen (hozte-gradu-egunak), urte osoan batuta. 1991–2020 aldian, urtean batez beste 2085 berokuntza-gradu-egun eta 786 hozte-gradu-egun izan ziren.[9]
 Datu klimatikoak (Tennessee)  | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 8.6 | 11.1 | 16.0 | 21.5 | 25.6 | 29.4 | 31.1 | 30.8 | 27.8 | 22.0 | 15.4 | 10.2 | 20.8 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 3.3 | 5.4 | 9.7 | 14.6 | 19.3 | 23.4 | 25.3 | 24.7 | 21.3 | 15.2 | 9.1 | 4.9 | 14.7 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | -2.0 | -0.2 | 3.4 | 7.7 | 12.9 | 17.4 | 19.5 | 18.6 | 14.9 | 8.3 | 2.8 | -0.3 | 8.6 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 117 | 124 | 134 | 130 | 124 | 120 | 119 | 98 | 98 | 91 | 107 | 138 | 1400 |
| Iturria: NOAA NCEI, nClimDiv: 1991–2020 normalak (2026-11-05ko bertsioa) | |||||||||||||
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Tennesseeko mapa interaktiboak
2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera 6.910.840 biztanle zeuden. Batez besteko adina 39,1 urtekoa zen (
Tennesseeko mapa), 37,9 urtekoa gizonezkoen artean eta 40,2 urtekoa emakumezkoen artean. Biztanleen % 22,1 18 urtetik beherakoak ziren eta % 17,1 65 urtetik gorakoak. 100 emakumeko, 95,0 gizon zeuden, eta 18 urtetik gorako 100 emakumeko, 92,5 gizon zeuden adin-talde horretan.[10][11]
- 5.219 – 12.466(10)
- 12.623 – 16.183(9)
- 16.416 – 20.981(10)
- 21.450 – 26.219(9)
- 26.236 – 32.896(10)
- 33.229 – 42.778(9)
- 43.717 – 57.404(10)
- 58.662 – 73.831(9)
- 80.175 – 163.759(10)
- 175.033 – 910.226(9)
- 8,3 bizt./km² – 13,2 bizt./km²(10)
- 13,6 bizt./km² – 16,2 bizt./km²(9)
- 16,4 bizt./km² – 20,4 bizt./km²(10)
- 20,5 bizt./km² – 23,9 bizt./km²(9)
- 24,1 bizt./km² – 29,3 bizt./km²(10)
- 29,4 bizt./km² – 34,8 bizt./km²(9)
- 37,0 bizt./km² – 46,1 bizt./km²(10)
- 50,6 bizt./km² – 73,7 bizt./km²(9)
- 74,1 bizt./km² – 151,0 bizt./km²(10)
- 153,2 bizt./km² – 547,3 bizt./km²(9)
| Biztanleria-piramidea 2020 Guztira: 3.366.400 gizon, 3.544.440 emakume | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Iturria: Datu hauek AEBko Errolda Bulegotik (U.S. Census Bureau) eskuratu dira, 2020ko zentsutik (DHC, P12 taula)[12] | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Arraza eta etnizitatea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera, estatuan 6.910.840 biztanle zeuden. Herritarren % 6,9 hispano edo latinoa zen, edozein arrazakoak[oh 2]. Ez-hispanoen artean % 76,2 zuria zen, lekuko biztanleria osoaren % 70,9[oh 3]; % 16,9 beltza edo afroamerikarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 15,7; % 2,1 asiarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 1,9; % 4,2 bi arraza edo gehiago zen, lekuko biztanleria osoaren % 3,9; % 0,2 amerindiarra edo Alaskako natiboa zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,2; % 0,1 Hawaiiko edo Ozeaniako uharteetakoa zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,1; eta % 0,4 bestelako arraza bat zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,3.[oh 4][13]
Tennesseeko mapaJatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaioterriari dagokionez, biztanleen % 57,2 estatu berean jaiotakoak, % 35,7 beste estatu amerikar batean jaiotakoak eta % 6,1 atzerrian jaiotakoak (atzerritarrak) ziren.[oh 5] Atzerritarren artean, % 39,2 AEBko herritar naturalizatuak ziren eta % 60,8 ez ziren herritarrak. Jatorriari erreparatuta, atzerritarren gehiengoa Latinoamerikan jaiotakoa zen (% 50,9, biztanleria osoaren % 3,1); ondoren Asian (% 25,8, % 1,6), Afrikan (% 10,9, % 0,7), Europan (% 9,0, % 0,5) eta Ipar Amerikan (% 2,7, % 0,2).[oh 6][14]
Tennesseeko mapaEtxebizitza eta etxeguneak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Estatuan 3.031.605 etxebizitza zeuden, horietatik % 90,5 okupatuta eta % 9,5 hutsik.[15] Okupatutako etxebizitzen artean, % 65,5 jabeek okupatutakoak ziren eta % 34,5 errentan hartutakoak.[11] Estatuan 2.742.947 etxegune zeuden guztira, horietatik % 65,3 familia-etxeguneak ziren eta % 34,7 familiarik gabekoak. Familia-etxeguneen artean, % 70,8 ezkondutako bikoteek osatzen zituzten eta % 29,2 bestelako familia motek. Familiarik gabeko etxeguneen artean, % 81,4 pertsona bakarrik bizi ziren eta % 18,6 beste norbaitekin, ahaiderik gabe.[16] Talde-bizilekuetan bizi ziren 156.422 pertsona (biztanleria osoaren % 2,3); horietatik 49.816 zuzentze- eta gazte-egoitzetan eta 55.024 unibertsitateko ikasleen egoitzetan bizi ziren.[15]
Etxebizitzak Tennesseeko mapa
Etxegune motak
Talde-bizilekuetako biztanleria
Hezkuntza-maila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]25 urtetik gorako biztanleen artean, % 90,0k batxilergo-titulua edo goragokoa zuten, % 31,1k unibertsitate-gradua edo goragokoa zuten eta % 11,7k graduondoko titulua (masterra, titulu profesionala edo doktoretza) zuten.[17]
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ekialdean baso ustiakuntza eta abere hazkuntza (behi azienda), eta mendebalean nekazaritza (artoa, tabakoa eta kotoia) eta abere hazkuntza (behi, ardi eta zaldi azienda); industria 1950. urtean hasi zen garatzen eta mea baliabideetan (ikatza, burdina, zinka, kobrea, fosfatoak); elektrizitate ekoizpenean (zentral hidroelektrikoak, zentral nuklearrak), eta metalurgia, kimika industria, ehungintza, papergintzan oinarritzen da.
= Errenta
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Etxeguneen errenta mediana 69.595 $ zen ( Tennesseeko mapa), eta familiena, 87.314 $. Per capita errenta 39.437 $ zen. Biztanleriaren % 13,8 pobrezia-atalasetik behera zegoen.[18] Etxeguneen artean, % 5,2k 10.000 $ baino gutxiagoko errenta zuten, eta % 9,0k 200.000 $ edo gehiagoko errenta zuten.[19]
Etxeguneen errenta banaketa
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1541. urtean Hernando de Soto espainiarrak esploratu zuen lehenengoz. 1763. urtean Britainia Handiaren mendean geratu zen, eta 1770-1780 bitartean sortu ziren lehenengo herriak. 1796. urtean Estatu Batuetako hamaseigarren estatu bihurtu zen. 1861. urtean, Banakuntzarako gerran, banatu zen, eta 1866. urtean Estatu Batuen barnean onartu zuten berriro. Ku Klux Klanen sorlekua izan zen (1865).
Tennesseetar ezagunak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Aretha Franklin (1942-), abeslaria.
- Quentin Tarantino (1963-), zinema zuzendaria.
Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Balioak estatu osoko batez bestekoak dira, estazio meteorologikoen datuetatik interpolatutako 5 km-ko sareta batean kalkulatuak; ez dira estazio jakin batekoak. Erliebe handiko lekuetan herriguneko klimatik nabarmen alde daitezke.
- ↑ Hispano edo latinoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
- ↑ Bigarren ehunekoa lekuko biztanleria osoaren gainean kalkulatuta dago, ez soilik hispano ez direnen taldearen gainean. Hispanoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
- ↑ Arraza-kategoria hauek Ameriketako Estatu Batuetako Zentsu Bulegoak eta Kudeaketa eta Aurrekontu Bulegoak (OMB) ezarritako sailkapen administratiboak dira, ez sailkapen zientifikoak.
- ↑ Puerto Ricon jaiotakoak eta atzerrian edo AEBko uharte-eremuetan guraso estatubatuarren seme-alaba gisa jaiotakoak jatorriz estatubatuartzat hartzen dira, eta ez dira atzerrian jaiotakotzat zenbatzen.
- ↑ Lehen ehunekoa atzerrian jaiotako biztanleriaren gainean kalkulatuta dago; bigarrena, parentesi artean, estatuko biztanleria osoaren gainean.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
- ↑ Aipuaren errorea: Konpondu beharreko erreferentzia kodea dago orri honetan:
ez da testurik eman
census.govizeneko erreferentziarako - ↑ (Ingelesez) Great Smoky Mountains National Park. National Park Service jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2009ko abenduaren 2a).
- ↑ Finger, 2001, 46–47. or.
- ↑ (Ingelesez) Bales, Stephen Lyn. (2007). Natural Histories: Stories from the Tennessee Valley. Knoxville (Tennessee): University of Tennessee Press, 85–86 or. ISBN 978-1572335615..
- ↑ (Ingelesez) McCullough, Clay. (2018-04-26). Why Tennessee is Called the Volunteer State. Culture Trip jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2021eko otsailaren 2a).
- ↑ (Ingelesez) Tennessee's Civil War Heritage Trail. The University of Southern Mississippi jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2010eko martxoaren 26a).
- ↑ (Ingelesez) Bertone, Rachel. (2013-11-20). Tennessee's Top Five. Tennessee Home & Farm, Tennessee Farm Bureau.
- ↑ Ameriketako Estatu Batuetako Zentsu Bulegoa. 2010eko errolda. .
- 1 2 3 NOAA National Centers for Environmental Information: «Climate Divisional Database (nClimDiv)», v1.0.0, 2026-11-05ko bertsioa. Datuak: Wikimedia Commons.
- ↑ (Ingelesez) «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P12, Sex by Age» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
- 1 2 (Ingelesez) «2020 Census Demographic Profile: Table DP1, Median Age and Housing Tenure» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
- ↑ (Ingelesez) «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-08-31).
- ↑ (Ingelesez) «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-08-31).
- ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Place of Birth by Nativity and Citizenship Status (Table B05002)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
- 1 2 (Ingelesez) «2020 Decennial Census Redistricting Data (Public Law 94-171)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
- ↑ (Ingelesez) «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P16, Households by Type» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
- ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B15003, Educational Attainment for the Population 25 Years and Over» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-03).
- ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Tables B19013 (Median Household Income), B19113 (Median Family Income), B19301 (Per Capita Income), and B17001 (Poverty Status in the Past 12 Months)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-03).
- ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B19001, Household Income in the Past 12 Months» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-03).
Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- (Ingelesez) Tennesseeko estatuaren webgune ofiziala
| Autoritate kontrola |
|
|---|
| Estatuak | Alabama • Alaska • Arizona • Arkansas • Colorado • Connecticut • Delaware • Florida • Georgia • Hawaii • Hego Carolina • Hego Dakota • Idaho • Illinois • Indiana • Iowa • Ipar Carolina • Ipar Dakota • Kalifornia • Kansas • Kentucky • Louisiana • Maine • Maryland • Massachusetts • Mendebaldeko Virginia • Mexiko Berria • Michigan • Minnesota • Mississippi • Missouri • Montana • Nebraska • Nevada • New Hampshire • New Jersey • New York • Ohio • Oklahoma • Oregon • Pennsylvania • Rhode Island • Tennessee • Texas • Utah • Vermont • Virginia • Washington • Wisconsin • Wyoming |  |
|---|---|---|
| Barruti federalak | ||
| Dependentziak | ||
| Uharte txikiak | ||