Tomate

Tomate landareak igokariak dira eta 3 m-ra arte haz daitezke. Zuhaixka barietateak, oro har, ez dira 100 cm baino altuagoak.  

Tomate landareak dikotiledoneoak  dira. Zurtoin adarkatsu gisa hazten dira, eta horien bukaerako kimuan garatzen da benetako hazkuntza. Punta hazteaz gelditzen denean, inausketa edo loratzearen ondorioz, albo kimuak horien lekua hartzen dute, eta landare berriak sortzen dituzte.

Landare honen zurtoina ile mehe eta motzez inguratuta egoten da. Ezaugarri horrek bere hazte prozesua errazten du, landarea lurrarekin kontaktuan dagoenean sustraiak sortuta; jatorrizko sustraia kaltetuta dagoenean, batez ere. Zurtoin bakoitzetik bost eta bederatzi hosto bitartean ateratzen dira, 10-15cm-ko luzerakoak.

Tomate loreak bisexualak dira eta autoernaltzeko gai dira. Tomatearen zabalpena hasi zenean, haien polinizatzaile tradizionalak (ziurrenik erle haliktidoen espezieren bat) ez ziren haiekin batera zabaldu. Autoemankortasuna abantaila nabarmena delarik, laborantza-eremuetan ezaugarri hau duten tomateak landatzen dira. Tomateen polinizazioa konplexuagoa da polinizatzaileen laguntzarik gabe. Negutegi egoeretan, adibidez, polinizazioa gertatzeko haize artifiziala, landareen bibrazioa edo erleen laguntza beharrezkoa izaten da.

Loreak meristemo apikalean garatzen dira. Anterak ertzetan fusionatuta daude pistiloaren estiloaren inguruan zutabe bat sortuta.  Anterak okertzearen ondorioz, estigma biltzen duen kono antzeko egitura sortzen da.  Loreak horiak dira, 1-2 cm-koak, eta koroan bost lobulu zorrotz dituzte. Hiru eta hamabi arteko multzotan jaiotzen dira.

Fruitua obulutegitik garatzen da ernalketa ostean, perikarpoa fruituaren haragia bilakatuta. Lokuluak ditu, haziz betetako espazio hutsak direnak. Ezaugarri hori tomate motaren arabera aldatzen da; batzuek bi dituzte, beste batzuek hiru eta bost artean, txiki asko dituztenak ere badaude edo txikiak eta gutxi dituztenak. Fruituak likopenoa du, heltzen denean kolore gorri bereizgarria ematen diona, animaliak erakartzeko eta jan ondoren haziak barreiatu dezaten. Dena dela, tomate guztiek ez dute likopeno kantitate berdina. Beraz, denek ez dute kolore berdina garatzen heltzerako orduan. Tomate horiek delta-karoteno eta luteina gehiago dute likopenoa baino, eta laranjek, aldiz, beta-karotenoa eta prolikopenoa.

Tomateak harreman sinbiotiko mutualista du mikorriza arbuskularrekin, Rhizophagus irregularis-arekin adibidez. Hortaz,  zientzialariek eredu bezala erabiltzen dute sinbiosi mota horiek aztertzeko.

Tenperatura: tomatearen laborantzaren garapenerako tenperatura hoberena 20 º eta 30 ºC bitartekoa da egunean zehar eta, aldiz, gauean, 10 º eta 17 ºC  bitartekoa da. 35 ºC-tik gorako tenperaturek negatiboki eragiten dute ernaldutako obuluen garapenean; eta, ondorioz, fruituen hazkundea kaltetzen dute.  Bestalde, 12 ºC baino tenperatura baxuagoek, bortizki eragiten dute landarearen hazieran. Loraketa garaian tenperaturak bereziki erabakigarriak dira, 25 ºC-tik gora eta 12 ºC-tik behera ernalketa ezin baita  burutu. Fruituak ematen direnean, tenperaturek haien garapenean eragiten dute, eta, tenperaturak gora egin ahala, heldutasuna bizkortu egiten da. Hala ere, 30 °C-tik gora (edo 10 °C-tik behera), fruituek tonu horixkak hartzen dituzte.  

Hezetasuna: hezetasun erlatibo optimoa % 60 eta % 80 bitartean aurkitzen da. % 80tik gorako hezetasunek gaixotasunen intzidentzia areagotzen dute landarearen aireko zatian. Horrek, fruituetan pitzadura, edota polinizazioaren prozesuan traba sortu dezake, polenaren trinkotasunaren ondorioz. Beste muturrean, % 60a baino baxuagoko hezetasun erlatiboek polen-granoen finkapena zailduz, polinizazioa eragozten dute.

Argitasuna: tomateak argitasun baldintza egokiak behar ditu behar bezala hazteko. Bestela, hazte, garapen, loratze, polinizazio eta fruituen heltze prozesuek eragin negatiboak pairatu dezakete.  

Lurra: tomateak ez du behar berezirik lur baldintzei dagokienez, drainatzea izan ezik. Hori ahalik eta hoberena izan behar da, ez baititu urpetzeak ondo jasaten. Hala ere, buztin-silizeo testurazko lur soltea nahiago du, materia organikoan aberatsa. pH-ari dagokionez, lurra hareaztatuta dagoenean, apur bat azidoa zein alkalinoa izan daiteke. Ureztatzeko uraren zein gatzaren baldintzak hobetuen jasaten dituen espeziea berotegietan landatzen dena da. Tomateak intxaurrondo (Juglans) baten alboan landatzea saihestu behar da, mikorrizan juglona deituriko toxina bat askatzen baitu. Izan ere, horrek tomatearen zein beste landare batzuen hazkuntzan eragiten duena (alelopatia). Juglonaz kutsatutako ingurune batean hazten den tomate bat, batez beste, heren bat gutxiago hazten da baldintza egokietan hazi den tomate batekin alderatuta.