Kabul
| Kabul | ||
|---|---|---|
| Entidad subnacional | ||
|
| ||
|
Bandera | ||
|
Ubicación de Kabul | ||
| Coordenadas | 34°31′58″N 69°09′57″E / 34.532777777778, 69.165833333333 | |
| Entidad | Capital, Ciá, Gran cidá, Capital nacional, Entidá territorial almenistrativa, Ciudad más grande y Assentaeru umanu | |
| • País | Prantilla:Geodatos Afganistán | |
| Superficii | ||
| • Total | 275 km² | |
| Altol | ||
| • Media | 1790 m s. n. m. | |
| Puebración (2025) | ||
| • Total | 5333284 hab. | |
| • Densidá | 19 393,76 hab/km² | |
Kabul (كابل en darí i pastún, transliterau comu Kabul, Kābul, Kābol o Kabol) es la capital i la ciá más grandi d’Afganistán, cuna puebración estimá en 2015 de 4.635.000 abitantis.[1] Capital dela provincia de Kabul, es un centru económicu i coltoral assitiau estratéhicamenti nun valli estrechu qu’alreola’l ríu Kabul, ena parti alta delas montañas dantis del passu Khyber.
Kabul se topa ena parti alta dun valli estrechu entre las montañas del Hindu Kush, a una altitú de 1790 metrus (5873 pies), lo que la converti nuna delas capitalis más altas del mundu. Se dizi que la ciá tien más de 3500 añus d’antigüedá i que se menciona dendi, polo menus, la época del Imperiu aqueménida. Se topa nun emplazamientu estratéjicu a lo largu delas rutas comercialis del sul i centru d’Asia, i nun puntu clavi dela antigua Ruta dela Seda. Formó parti delos imperius aqueménida, siguíu polos seléucidas, Maurya, grecobactrianus, indogriegus, kushán, Kabul Shahis, saffarí, Samánidas, gaznávida, gúrida, Jorezmitas, Khilji, timúrida, mogol i Hotaki, ata que finalmenti pasó a formal parti del Durrani —tamién conocíu comu «Imperiu afganu»— en 1747.[2] Kabul se convirtió ena capital d’Afganistán en 1776, duranti’l reinau de Timur Shah Durrani, el segundu iju d’Ahmad Shah Durrani.
A prencepius del Prantilla:Siglo, los británicus ocuparun la ciá, peru endispués d’establecel relacionis diplomáticas se vierun obligaus a retiral toas las fuerças d’Afganistán. La ciá fue ocupá polos soviéticus en 1979, peru tamién l’abandonarun endispués de que se firmaran los Acuerdus de Ginebra de 1988. Una guerra civil ena década de 1990 entre varius grupus rebeldis destruyó gran parti dela ciá i causó numerosas bajas.[3]
Kabul es conocía polos sus jardinis, bazaris i palacius.[4][5][6] Tamién fue dantis una meca palos jóvinis hippies ocidentalis.[7] Dendi la retirada delos talibanis del poel a finalis de 2001, la ciá encetó a reconstruíl-si cola ajuda dela comunidá enternacional. A pesal delos numerosus ataquis terroristas d’elementus antiestatalis, la ciá se está desenvolviendu i fue la quinta ciá de crecimientu más rápidu del mundu en 2012.[8] La ciá está dividía en 22 distritus.
El 15 d’abostu de 2021, Kabul fue tomá por combatientis talibanis, convirtiéndo-si ena trigésima tercera capital provincial capturá polos talibanis comu parti dela Ofensiva talibana de 2021. Cola captura de Kabul, los talibanis retomarun el control d’Afganistán.[9]
Etimología
[adital | adital cóigu]Muchus estudiosus tienin señalau que’l nombri dela ciá provién del sánscritu Kamboj.[10][11][12][13][14] Tamién es conocía enos escritus clásicus comu Kophes o Kophene.
Estoria
[adital | adital cóigu]Antigüedá
[adital | adital cóigu]Kabul tien una antigüedá de más de 3000 añus, pos se crei que fue fundá entre’l 2000 a. C. i el 1500 a. C. Nel testu hindú Rig Vedá se menciona la palabra "Kubhā" pa referil-si al ríu Kabul. Enque no está claru qual era’l nombri que recibía la ciá ena antigüedá, sigún distintas fuentis l’assentamientu era conocíu comu Chabolo, Kophes. Los persas nel Prantilla:Siglo la llamaban Kabura i el sabiu chinu Xuanzang la denomina Gaofu, por exemplu.
Nel Prantilla:Siglo dela nuestra era, la ciá fue conquistá pol primer emperaol Kushana, i permaneció nel imperiu ata’l Prantilla:Siglo, periodu duranti’l qual Kabul fue una delas dos capitalis delos Kushan. Nel añu 435 fue conquistá polos heftalitas —hunus blancus—. Endispués dela su derrota, los sus descendientis formarun una curta dinastía en Kabulistán, llamá Kabul-Shahan, i construirun un muru defensivu alreol dela ciá pa protegel-si de possiblis ataquis delos árabis. Angunus restus d’essi muru s’han conservau ata ogañu.
El Liang Shu tamién describi la conversión al budismu de Fusang por parti delos seis monjis budistas procedentis de Gandhara —ogañu Afganistán—:
Periodu islámicu
[adital | adital cóigu]Nel añu 674 las invasionis islámicas alcançan l’ogal territoriu d’Afganistán i conquistarun Kabul. Nostanti, no fue ata prencepius del Prantilla:Siglo, cola llegá de Ya'qub bin Laith as-Saffar, fundaol dela dinastía safárida del esti d’Irán, quandu s’estableció definitivamenti’l control islámicu sobri la ciá i sobri tol Afganistán.
Duranti los sigrus siguiientis, la ciá fue controlá successivamenti polos samánidas, la dinastía hindú Shahí, los Gaznávidas i el Imperiu Gurida. Nel Prantilla:Siglo Kabul fue ocupá polas ordas mongolas, i nel Prantilla:Siglo volvió a resurjil comu centru comercial baxu’l control de Tamerlán, que se casó cola ermana del gobernaol de Kabul. Nostanti, al decael el poel delos Timúridas —descendientis de Tamerlán—, la ciá fue conquistá en 1504 por Babur, emperaol mogol que instaló nella’l su quartel general.
Imperiu durrani
[adital | adital cóigu]

Nadir Shah, emperaol conocíu comu’l Napoleón Persa, conquistó la ciá en 1738, peru fue assassinau nuevi añus endispués. Ahmad Shah Durrani, militar afganu que mandaba la guardia pressonal de Nader Shah, assumió’l tronu ala muerti d’esti. Reafirmandu’l poel delos pashtunes, estendió los sus dominius i formó un nuevu imperiu afganu. Por essu se considera de continu el fundaol dela ogañu Repúbrica Islámica d’Afganistán. Endispués dela su muerti, el su iju, Timur Shah Durrani, eredó’l poel i trasladó la capital d’Afganistán de Kandahar a Kabul.
En 1826, Dost Mohammed Khan assumió’l títulu de nuevu monarca afganu; nostanti, en 1833, ante’l mieu de que la influencia russa s’estendiera ata las rayas dela India, el país fue invadíu pol Imperiu británicu, que puso nel poel un impopular gobiernu títeri al mandu de Shuja Shah, dandu prencepiu ala Primera guerra anglo-afgana, que remató en 1842 cola derrota delos británicus. Dost Mohammed fue entoncis liberau dela prisión i recuperó’l su tronu.
En 1878, los británicus volverun a invadil Afganistán, lo que dio prencepiu ala Segunda guerra anglo-afgana, que se prolongó ata 1881, quandu se retirarun ala India endispués d’habel dexau nel poel a Amir Abdur Rahman.
Independencia
[adital | adital cóigu]En 1919, el rei Amanulá Khan assumió’l poel i encetó una serie de reformas occidentalizantes. Decretó, amás, la independencia d’Afganistán de tol control estranjeru ena Mesquita d’Id Gah, i dio prencepiu ala Tercera guerra anglo-afgana, cuyas negociacionis de pas acabarun en 1921. En 1929 Amanulá se vio obligau a abandonal Kabul por causa dun levantamientu delos setoris ultraconservaores, encabeçau pol antiguu bandíu Habibulá Kalakani, que usurpó’l tronu. La ciá quedó duranti varius mesis baxu’l dominiu delas huestis de Kalakani, que intentó revertíl toas las reformas, ata que fue derrotau i executau. En 1933 el nuevu rei Nadir Khan fue assassinau, assumíendu’l tronu el su iju, de namás decinuevi añus, Mohamed Zahir Shah, que sería finalmenti’l últimu rei d’Afganistán.
En 1932 se fundó la primera nuversidá afgana, la Nuversidá de Kabul, i la ciá encetó a crecel comu centru industrial del país ena década delos 40. Enos añus 50 encetó’l pavimentau delas callis de Kabul. Enos 60 la ciá adquirió características más cosmopolitas, abrió la primera tienda duna cadena enternacional —Marks & Spencer— de toa Asia Central, i en 1967 s’inauguró’l Zoológicu de Kabul.
Guerra civil afgana
[adital | adital cóigu]En 1969 se registró un levantamientu religiosu contra las políticas reformistas del rei. En 1973 un golpi d’Estau encabeçau por Mohammed Daud Khan derrocó’l rei i instauró una repúbrica. En 1975 un sistema de trolebusis elétricus proporcionó trasporti púbricu ala ciá. El sistema fue construíu con asistencia técnica de Checoslovaquia.



En 1978 la ciá fue’l epicentru dela Revolución de Saur, qu’instauró un gobiernu socialista. El nuevu régimi aplicó un planu de desenvolvimiento dela capital i de construción de viviendas pa trabajaoris, col objetivu de solucional la pésima situación abitacional de Kabul —delos 70 000 edificius de vivienda que había entoncis, 40 000 eran inabitablis i 20 000 familias no tenían casa—, que se realizó con ajuda soviética.[15] En 1979 tuvo lugal el golpi d’Estau de Hafizullah Amín —setiembri— i el su posterior derrocamientu —diziembri—. Kabul era un bastión palos comunistas afganus duranti la guerra contra los muyahidinis; estos últimus cometierun numerosus atentáus terroristas ena ciá. En 1989 se cerró la embaxá delos Estaos Uníus en Kabul, endispués dela retirada delas tropas soviéticas que habían llegau diez añus dantis.
En 1992 el gobiernu comunista de Mohammad Najibullah fue derrocau, i la ciá cayó en poel delos muyahidinis, que, al estal dividíus en faccionis, acontinanon luchandu entre ellus. En diziembri de 1992 se detuvo l’últimu delos trolebusis dela ciá por causa del conflitu armau, i fuerun sustituíus pun sistema de 800 otobusis públicus que acontinó proporcionando trasporti ala puebración. Alreol de 1993, el serviciu d’electricidá i d’agua potabli dela ciá quedó completamenti interrumpíu. En setiembri de 1996 la ciá cayó en poel delos talibanis, que lincharun públicamenti al expresidenti Najibullah i al su ermanu. Endispués dela victoria talibana, las luchas callijeras entre las faccionis rematarun.
Cincu añus endispués, en 2001, las fuerças delos Estaos Uníus invadierun Afganistán, provocandu la huía delos talibanis de Kabul, mentris la Alianza del Norte tomaba’l control dela ciá. Dendi 2003 la ciá encetó lentamenti a recuperal-si, graciâs ala ajuda dela inversión estranjera.[16]
El 20 de jeneru de 2018 ocurrió un atentau nel Hotel InterContinental, perpetrau pola red global insurgenti el Talibán; l’ataqui dexó un saldu de 22 pressonas muertas i entre 22 i 43 pressonas erías, entre localis i estranjeras.[17]
El 15 d’abostu de 2021 los talibanis tomarun el control dela ciá duranti la retirada del exércitu estadounidensi, con lo que Kabul pasó a sel la capital del recién restaurau, enque no reconocíu enternacionalmenti, Emiratu islámicu d’Afganistán.[18] Al mesmu tiempu, el presidenti d’Afganistán, Ashraf Ghani Ahmadzai, abandonó’l país i se declaró nel esiliu junta al Prantilla:Ord vicepresidenti Amrullah Saleh i al 2.º vicepresidenti Sarwar Danish.[19][9]
Alministración
[adital | adital cóigu]

La ciá de Kabul está dividía enos siguiientis barrius:
- Shahr-e Naw (Ciá Nueva)
- Wazir Akbar Khan
- Macrorayon (1, 2, 3 i 4)
- Khair Khana (1, 2 i 3)
- Murrad Jani - se trata dun antiguu barriu dela ciá i tradicionalmenti era residencia delas classis altas dela ciá, amás de servil comu lugal d’entretenimientu pala realeza afgana. Ogañu es una sombra delo que solía sel, ya que las décadas de guerra i l’abandonu tienin causau estragus. Muchas delas estruturas restantís amenazan con derrumbal-si. La Turquoise Mountain Foundation está intentandu restaural esti estóricu barriu de Kabul.
- Dashti Barchi
- Kartey Sakhi
- Qalai Wazir
- Khushhall Khan
- Afshar
- Kharabat
- Klola Pushta i Taimani
- Kartey Parwan
- Kartey Naw (barriu nuevu)
- Kartey (3 i 4)
- Darul-Aman
- Chehlstoon
- Chendawol
- Shahr-e Kohna (barriu vieju)
- Deh Buri
- Bibi Mahroo
La ciá está dividía en distritus, nombreaus con númerus del 1 al 17.
Climi
[adital | adital cóigu]Demografía
[adital | adital cóigu]

Kabul tien una puebración de 3.289.000 abitantis.[20] La puebración dela ciá refleja la gran diversidá étnica, multicultural i multiconfesional característica de tol Afganistán. No á datús oficialis gubernamentalis sobri la composición étnica esata dela puebración dela ciá. Nostanti, pareci que los persas constituyin la mayoría dela puebración dela ciá i, junta colos suníes tayikus, forman el 45 %[21][22][23] dela puebración, siguíus polos chiitas hazaras col 25 %. Los pastunis, tamién sunitas, forman la minoría más importanti. Tamién á un grupu considerabli de palrantis de lenguas túrquicas d’Uzbekistán, assina comu un númeru considerabli d’aimaks, baluchis, pashais i angunus grupus de sijis i hindúes.
Puebración
[adital | adital cóigu]La puebración dela provincia se componi dela siguiienti manera:[20]
| Distritu | Mugeris | Ombris | Total | Fogaris | Pressonas por fogar |
|---|---|---|---|---|---|
| Distritu 01 | 41.700 | 45.700 | 87.400 | 14.800 | 5,9 |
| Distritu 02 | 51.300 | 55.000 | 106.300 | 17.400 | 6,2 |
| Distritu 03 | 61.700 | 67.000 | 128.700 | 21.300 | 6,1 |
| Distritu 04 | 132.600 | 141.400 | 274.000 | 43.200 | 6,4 |
| Distritu 05 | 121.100 | 131.900 | 253.000 | 41.600 | 6,1 |
| Distritu 06 | 135.200 | 145.000 | 280.200 | 48.100 | 5,9 |
| Distritu 07 | 160.600 | 174.500 | 335.100 | 55.800 | 6,1 |
| Distritu 08 | 133.800 | 144.700 | 278.500 | 42.600 | 6,6 |
| Distritu 09 | 116.900 | 124.100 | 241.000 | 38.100 | 6,4 |
| Distritu 10 | 143.000 | 152.600 | 295.600 | 49.300 | 6,0 |
| Distritu 11 | 113.200 | 118.100 | 231.300 | 37.100 | 6,3 |
| Distritu 12 | 20.200 | 22.300 | 42.500 | 6.500 | 6,6 |
| Distritu 13 | 94.700 | 100.900 | 195.600 | 32.800 | 6,0 |
| Distritu 14 | *[24] | ... | ... | ... | .. |
| Distritu 15 | 153.400 | 163.000 | 316.400 | 50.600 | 6,3 |
| Distritu 16 | 65.900 | 71.400 | 137.300 | 22.400 | 6,2 |
| Distritu 17 | 41.400 | 44.700 | 86.100 | 13.300 | 6,5 |
| Total | 1.586.700 | 1.702.300 | 3.289.000 | 534.900 | 6,2 |
Trasporti
[adital | adital cóigu]
El Aeropuertu Enternacional de Kabul es el principal d’Afganistán i sirvi de hub a Ariana Afghan Airlines, la aerolínea de bandera del país. Kam Air, Pamir Airways i Safi Airways tamién concentran las sus sedis en Kabul. Distintas aerolíneas de paísis vecinus, comu Pakistán o Irán, mantienin vuelus regularis cola capital afgana. La intervención estranjera de 2001 i el posterior cambiu de gobiernu supusierun un cambiu importanti ena dinámica del aeropuertu, cun aumentu del númeru de vuelus. Amás, nel contestu dela reconstrucción delas instalacionis del país, el gobiernu de Japón construyó una nueva terminal qu’entró en serviciu en 2008.[25] L’aeropuertu tamién es gastau por fuerças militaris dela coalición, peru la mayol parti delos vuelus de paísis dela OTAN suelin operal dendi la Basi Aéria de Bagram, a unos 50 quilómetrus al norti dela capital. La Fuerça Aéria d’Afganistán gasta l’aeropuertu de Kabul comu basi principal, i la su seguridá es responsabilidá compartía entre fuerças localis i de paísis dela coalición que se van rotandu.[26]
Comunicacionis
[adital | adital cóigu]Los servicius de telefonía móvil, GPRS i GSM dela ciá son proporcionaos polas compañías Afganistán Wireless, Etisalat, Roshan i MTN. En noviembri de 2006, el Ministeriu de Comunicacionis d’Afganistán firmó un acuerdu por valol de 64,5 millonis de dólaris cuna empresa —ZTE Corporation— pa establecel una red nacional de cabri de fibra ótica, lo que mejoraría los servicius de teléfonu, internet, televisión i radiodifusión no solu en Kabul, sinó en tol país.[27] Internet s’introdujo ena ciá en 2002 i s’á espandíu rápidamenti.
Á un gran númeru d’oficinas de correus por toa la ciá i tamién están disponiblis servicius d’entrega de paquetis comu FedEx, TNT Express o DHL.
La ciá tien muchas estacionis de radio, tantu en lenguas localis —incluyíus pastún i Dari— comu angunus pogromas en inglés. Una delas sus emisoras más antiguas i importantis es Radio Kabul.
Educación
[adital | adital cóigu]
Tolas escuelas púbricas de Kabul golvierun a abríl en 2002 i se mejoran ca añu. La mayoría delos niñus i niñas dela ciá assistin alas classis. Angunas delas escuelas púbricas más conocías son Amani High School, Durrani High School, Ghulam Haider Khan High School, Ghazi High School i Rahman Baba High School.
Los colegius privaus i las nuversidais dela ciá tamién fuerun renovaus endispués de 2002; angunus s’han construyíu recientementi, peru otrus dessistin dendi prencepius de 1900.
Las nuversidais de Kabul son:
Velaqui tamién
[adital | adital cóigu]Referencias
[adital | adital cóigu]- ↑ Error de Lua en package.lua en la línea 80: module 'Módulo:Citas/Sugerencias' not found.
- ↑ Nancy Hatch Dupree / Aḥmad ʻAlī Kuhzād (1972). "An Historical Guide to Kabul – The Story of Kabul". American International School of Kabul. Archived from the original on 30 de agosto de 2010. Retrieved 18 de septiembre de 2010. Check date values in:
|access-date=, |archive-date=(help) - ↑ Error de Lua en package.lua en la línea 80: module 'Módulo:Citas/Sugerencias' not found.
- ↑ Gopalakrishnan, Raju. "Once called paradise, now Kabul struggles to cope". U.S.
- ↑ Abdul Zuhoor Qayomi. "Kabul City: Isn't just capital of Afghanistan but of palaces as well - Afghanistan Times". Afghanistan Times.
- ↑ Sayed A Azimi. "Reversing Kabul's Environmental Setbacks". www.linkedin.com (in inglés).
- ↑ "„Mein Kabul": ORF-Reporterlegende Fritz Orter präsentiert im „Weltjournal" „seine Stadt" – am 31. August um 22.30 Uhr in ORF 2". OTS.at (in alemán).
- ↑ "World's fastest growing urban areas (1)". City Mayors. 17 de mayo de 2012. Retrieved 17 de agosto de 2012. Check date values in:
|access-date=, |date=(help) - 1 2 «Afganistán: el Talibán entra a Kabul y el presidente Ghani abandona el país». BBC News. 15 de agosto de 2021.
- ↑ Ethnologische Forschungen und Sammlung von Material für dieselben, 1871, p 244, Adolf Bastian - Ethnology.
- ↑ The People of India: A Series of Photographic Illustrations, with ..., 1868, p 155, John William Kaye, Meadows Taylor, Great Britain India Office - Ethnology.
- ↑ Supplementary Glossary, p. 304, H. M. Elliot.
- ↑ Various Census of India, 1867, p 34.
- ↑ Memoir on Cuneiform Inscription, 1849, p 98, Cuneiform inscriptions; Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain & Ireland, 1849, p 98, Henry Creswicke Rawlinson, Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland.
- ↑ Nadra, Rodolfo (1980). «De "parva nist" al despertar de un pueblo». Afganistán desde Afganistán (1ª edición). Buenos Aires: Fundamentos. p. 92.
- ↑ Error de Lua en package.lua en la línea 80: module 'Módulo:Citas/Sugerencias' not found.
- ↑ «El periodismo necesita inversión. Para compartir esta nota utiliza los íconos que aparecen en la página.». 23 de enero de 2018. Consultado el 27 de enero de 2018.
- ↑ Prantilla:Cite news
- ↑ Prantilla:Cite news
- 1 2 Población estimada para 2012-2013 https://web.archive.org/web/20131228091845/http://cso.gov.af/Content/files/Population%20of%20Kabul%20City%20by%20District%20and%20Sex.pdf Prantilla:Wayback
- ↑ Error de Lua en package.lua en la línea 80: module 'Módulo:Citas/Sugerencias' not found.
- ↑ Prantilla:Cita enciclopedia
- ↑ Cole, Juan (30 de mayo de 2006). «Kabul under Curfew after Anti-US, anti-Karzai Riots». San Francisco Bay Area Indymedia. Consultado el 27 de noviembri de 2007.
- ↑
- Basado en la información obtenida de la Municipalidad de Kabul, el distrito 14 es parte del centro de Paghman distrito. Pero no ha habido ningún acuerdo entre el Ministerio
- ↑ «Karzai opens Kabul air terminal» (en inglés). BBC News. 6 de noviembri de 2008. Consultado el 4 de diciembre de 2008.
- ↑ «Poles take over command of Kabul airport» (en inglés). Poland.pl. 17 de marzo de 2009. Consultado el 23 de octubre de 2009.
- ↑ Pajhwok Afghan News – Ministry signs contract with Chinese company...Link Prantilla:Wayback