ابجد
| خط (نوشتار) |
|---|
 |
| انواع |
| موضوعات مرتبط |
اَبجَد (
i/ˈæbdʒæd/؛[۱] یا ابگد[۲][۳] ت.ت. 'الفبا') نوعی نظام نوشتاری است که در آن تنها همخوان‌ها با نشانه‌های حرفی بازنمایی می‌شوند و واکهها باید توسط خواننده استنباط شوند (مگر آنکه به شیوهٔ دیگری مانند اعراب‌گذاری نشان داده شوند). این در تقابل با الفباهایی است که برای همخوان‌ها و واکهها هر دو نویسه فراهم می‌کنند. اصطلاح «ابجد» در سال ۱۹۹۰ توسط پیتر تی. دانیلز معرفی شد.[۴] اصطلاحات دیگر برای همین مفهوم عبارت‌اند از خط آوایی ناقص، خط ناقصِ آوانگاشتیِ خطیِ تقطیعی، همخوان‌نگار، نوشتار همخوانی و الفبای همخوانی.[۵]
ابجدهای ناخالص، مانند خط عربی و خط عبری، واکهها را یا با اعراب اختیاری یا با شمار محدودی از نویسه‌های واکه‌ای متمایز بازنمایی می‌کنند، یا هر دو.
صورت هشتگانه حروف جُمَّل که با نام اولین صورت (ابجد)، معروف است. ترتیب حروف صامت یا بی‌صدا در این نسق، همان ترتیب عبری–آرامی است و این امر، مؤید آن است که عرب، الفبای خود را از آنان و از طریق نبطیان اقتباس کرده‌است.[۶]
حروف اَبجَد، شیوه‌ای برای مرتب‌سازی حروف زبان عربی است که برپایه الفبای اولیه خط فنیقی، مرتب شده‌اند. گاهی این شیوه در شماره‌گذاری موارد یا صفحات به کار می‌رود.
برای آسانی از بَر کردن ترتیب این حروف، هر چندتا حرف پیاپی، به شکل واژه درآمده و تلفظ می‌شوند. این واژه‌ها عبارت‌اند از: «اَبْجَدْ - هَوََّزْ - حُطّی - کَلَمَنْ - سَعْفَصْ - قَرَشَتْ - ثَخِذْ - ضَظِغْ»[۷] از الفبای ابجد برای متناظر کردن اعداد و واژه‌ها نیز استفاده می‌شود. به این ترتیب که برای هر حرف واژه‌ای که بخواهند به عدد تبدیلش کنند، عدد متناظر را از جدول زیر برمی‌دارند و اعداد به دست‌آمده را جمع می‌زنند. برای نمونه در این روش، واژهٔ «علی» برابر با «۱۱۰» می‌شود همچنین «یاعلی» برابر با «۱۲۱» می‌باشد.
- همزه (أ) و الف (ا) هر یک را به عدد ۱ حساب می‌کنند و حروفی که به واسطه تشدید مکرر است، یک حرف محاسبه می‌شوند؛ مثلاً واژه فَعّال را ۱۸۱ می‌گیرند؛ چون ف ۸۰، ع ۷۰، ا ۱ و ل ۳۰ است. حساب کلماتی همچون اله و رحمن صورت مکتوب است؛ نه ملفوظ. از این رو اله عدد ۳۶ خواهد بود و رحمن ۲۹۸.[۸]
کاربرد
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]الف) صفحه‌های مقدمهٔ بعضی از کتاب‌ها را با این عددها شماره‌گذاری می‌کنند.
ب) تاریخ وقایع مهم را با ترکیب حروف ابجد به صورت یک واژه یا یک عبارت یا یک جملهٔ معنی دار یا شعر درمی‌آورند که به خاطر سپردن آن واژه یا عبارت یا آن جمله یا شعر، تاریخ مزبور را حساب می‌کنند (ماده تاریخ).
ج) در موسیقی پس از اسلام، در ثبت اصوات و دساتین از حروف ابجد استفاده شده‌است. برای نمونه نغمه‌های دستگاه شور با حروف ابجد عبارت بوده‌اند از: «یح یه یب ی ح ه ج ا» و فاصله‌ها و ابعاد آن‌ها: «ط ط ج ج ط ج ج» که در موسیقی امروز به ترتیب نت‌های سل، لاکرن، سی بمل، دو، ر، می‌بمل، فا و سل را تشکیل می‌دهند.[۹]
د) گاهی در نوشتن، برای جدا کردن مطالب مختلف از یکدیگر، آن‌ها را با حروف ابجد مشخص می‌کنند؛ مثلاً در همین‌جا برای جدا کردن کاربردهای حروف ابجد، آن‌ها را با حروف الف، ب، ج و … مشخص کردیم.
ارزش حروف
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]ارزش حروف ابجد کبیر به شرح زیر هستند:
|
|
|
مناقشات در حساب (جمل) ابجدی
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]حروف گچ پژ فارسی
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]چون چهار حرف "گ چ پ ژ" در زبان عربی فصیح وجود ندارد، عده ای نزدیکترین حرف عربی به آن را معادل گرفته‌اند (گ=ک=۲۰)، (چ=ج=۳)، (پ=ب=۲) و (ژ=ز=۷). اما گروهی نیز معادل این حروف چهارگانه را صفر گرفته‌اند. بایگانی‌شده در ۶ آوریل ۲۰۲۳ توسط Wayback Machine مثلاً، براین اساس واژه "پروین" در ابجد کبیر به دو روش قابل حساب است.
روش اول: (پ=ب)+ر+و+ی+ن=۲+۲۰۰+۶+۱۰+۵۰=۲۶۸
روش دوم: (پ=معادل ندارد)+ر+و+ی+ن=۰+۲۰۰+۶+۱۰+۵۰=۲۶۶
تشدید یا سرسین
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]گروهی حروف مشدد را دو حرف حساب می‌کنند، اما مشهورتر آن است که حروف مشدد یک حرف به حساب آیند؛ مثلاً، اگر حرف "میم" در "محمّد" دو حرف حساب شود نتیجه "۱۳۲" خواهد بود اما اگر به طریق مشهور یک حرف حساب شود نتیجه "۹۲" خواهد بود. بایگانی‌شده در ۶ آوریل ۲۰۲۳ توسط Wayback Machine
حروف والی
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]حروف والی یا ناخوانا در عربی شامل (ا، و، ل، ی) هستند که نوشته شده ولی خوانده نمی‌شوند؛ چنین حروفی در محاسبات جمل حذف می‌شوند. مثلا "الف" وسط در اسم "ابوالفضل" خوانده نمی‌شود لذا به صورت "ابولفضل" معادل "۹۴۹" حساب می‌شود. بایگانی‌شده در ۶ آوریل ۲۰۲۳ توسط Wayback Machine
ابجد در فرهنگ عامه، علوم غریبه و باورهای پیشگویانه[۱۰]
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]حروف ابجد افزون بر کاربردهای تاریخی و ادبی، در برخی دوره‌ها و مناطق فرهنگی جهان اسلام در حوزه‌های مردم‌باوری، پیشگویی و علوم غریبه نیز به‌کار رفته‌اند. پژوهش‌های مردم‌نگاری نشان می‌دهند که این کاربردها بیشتر در سنت‌های شفاهی رواج داشته و بخشی از فرهنگ عامه را شکل داده‌اند، نه نظام علمی یا فقهی رسمی.[۱۰]
پیشینهٔ تاریخی و مناطق رواج
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]بررسی نسخه‌های خطی مربوط به فال‌نامه‌ها، تعویذات و رساله‌های علوم خفیه در ایران، عثمانی و شام نشان می‌دهد که استفاده از حروف ابجد در تعبیرهای پیشگویانه از دست‌کم دورهٔ صفوی به‌صورت مدوّن ثبت شده‌است. در برخی از فال‌نامه‌های مردمی، از محاسبهٔ اعداد ابجد برای تعبیر سرنوشت، مناسبات زناشویی یا آینده‌گویی استفاده می‌شده‌است.[۱۱]
در مناطق مختلف ایران—از جمله فارس، کرمان و آذربایجان—باورهای مبتنی بر ترکیب اسامی و محاسبهٔ ارزش ابجدی آن‌ها در پیشگویی‌های سنتی رایج بوده‌است و در منابع مردم‌شناسی ایران نیز به آن اشاره شده‌است.[۱۲]
تمایز میان مردم‌باوری، علوم غریبه و کاربردهای عرفانی[۱۳]
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]حروف ابجد در سه حوزهٔ متفاوت به‌کار رفته‌اند:
- مردم‌باوری و پیشگویی عامیانه: مانند فال‌نامه‌ها و تعبیرهای شفاهی
- علوم غریبه: همچون جَفر، طلسم‌نویسی و حروف‌نگاری که در رساله‌های خاص مطرح شده‌است
- کاربردهای عرفانی و فلسفی: که در متون صوفیه و حکمت اشراق، بیشتر جنبهٔ نمادین و رمزی دارند
پژوهشگران تأکید کرده‌اند که این سه حوزه از نظر خاستگاه و کارکرد نباید یکسان تلقی شوند.[۱۳]
تعیین جنسیت با ابجد
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]در فرهنگ عامهٔ برخی مناطق، روشی نمادین با محاسبهٔ ارزش ابجدی نام والدین یا جنین برای حدس‌زدن جنسیت رایج بوده‌است. این روش در منابع مردم‌شناسی به‌عنوان یک «باور پیشگویانهٔ سنتی» طبقه‌بندی می‌شود و ریشهٔ آن در رساله‌های فال‌نامه و محاسبات نمادین است، نه در متون دینی یا منابع پزشکی.[۱۴]
در برخی منابع فارسی عامیانه، این روش با عنوان «تعیین جنسیت با فال ابجد» معرفی شده‌است.[۱۵]
نقد علمی این باورها
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]مطابق پژوهش‌های زیست‌پزشکی، جنسیت جنین بر اساس کروموزوم‌های جنسی و فرایند لقاح تعیین می‌شود و هیچ رابطهٔ آماری یا تجربی میان محاسبهٔ ارزش ابجد و تعیین جنسیت دیده نشده است. این موضوع در تحقیقات ژنتیک و پزشکی به‌عنوان «باور بدون پشتوانهٔ تجربی» معرفی شده‌است.[۱۶]
نگاه دینی و فقهی
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]برخی فقیهان و پژوهشگران دینی، پیشگویی مبتنی بر محاسبات ابجد را در حکم «تفال و خرافه» دانسته‌اند، مگر در موارد نمادین یا ادبی. در مقابل، برخی نویسندگان عرفانی به جنبهٔ رمزی و معنایی حروف در متون باطنی اشاره کرده‌اند، بی‌آنکه آن را ابزار پیشگویی تجربی بدانند.[۱۷]
حضور در رسانهٔ معاصر و شبکه‌های اجتماعی
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]با گسترش فضای مجازی، برخی روش‌های پیشگویی عامیانه از جمله محاسبات ابجد دوباره میان کاربران فارسی‌زبان رواج پیدا کرده‌است. این کاربردها بیشتر جنبهٔ سرگرمی دارند و در پژوهش‌های مردم‌نگاری به‌عنوان نمونه‌ای از «بازگشت آیین‌های سنتی در رسانهٔ دیجیتال» تحلیل شده‌اند.[۱۸]
مقایسه با عددشناسی در فرهنگ‌های دیگر
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]کاربرد نمادین اعداد در فرهنگ‌های گوناگون مشاهده شده‌است. نمونهٔ شناخته‌شده، جماتریا در یهودیت است که در آن ارزش عددی حروف عبری برای تعبیرهای عرفانی استفاده می‌شود. این مشابهت‌ها نشان می‌دهد که عددشناسی به‌عنوان یک پدیدهٔ فرهنگی جهانی، در سنت‌های مختلف ریشه‌های مشابه دارد.[۱۹]
پانویس
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]- ↑ «abjad». Oxford English Dictionary.
- ↑ Boyes، Philip J.؛ Steele، Philippa M. (۱۰ اکتبر ۲۰۱۹). Understanding Relations Between Scripts II. Oxbow Books. ص. ۲۴. شابک ۹۷۸-۱-۷۸۹۲۵-۰۹۲-۳.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Lehmann، Reinhard G. (۲۰۱۲). de Voogt، Alex؛ Quack، Joachim Friedrich (ویراستاران). The Idea of Writing: Writing Across Borders. Leiden, Boston: Brill. ص. ۳۵. شابک ۹۷۸۹۰۰۴۲۱۵۴۵۰.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Daniels, P. (1990). «Fundamentals of Grammatology». Journal of the American Oriental Society, 110(4), 727-731. doi:10.2307/602899. «باید بپذیریم که خط‌های سامی غربی نوع بنیادین سوم از خط را تشکیل می‌دهند، نوعی که تنها همخوان‌های منفرد را نشان می‌دهد. این نوع را نمی‌توان زیر هیچ‌یک از دو اصطلاح دیگر گنجاند. نام مناسبی برای این نوع «آلِف‌بِت» به افتخار خاستگاه شامی آن خواهد بود، اما این اصطلاح چندان به «الفبا» شبیه است که کاربردی نیست؛ بنابراین پیشنهاد می‌کنم این نوع را «ابجد» بنامیم، برگرفته از واژهٔ عربی برای ترتیب سنتی خط [پانوشت: یعنی ترتیب الف-با-جیم آشنای الفباهای سامی کهن که ترتیب امروزی الف-با-تا-ثا با کنار هم گذاشتن حروف دارای شکل مشابه و شمار نقطه‌های متفاوت از آن گرفته شده است. ابجد همان ترتیبی است که در آن ارزش‌های عددی به حروف داده می‌شود (مانند عبری).] آن خط، که (بدون حرکت‌گذاری) البته در این دسته می‌گنجد. هنوز نوع بنیادین چهارم از خط وجود دارد، نوعی که بیش از چهل سال پیش توسط جیمز-ژرمن فوریه شناسایی شد و او آن را «نئوهجایی» نامید (۱۹۴۸، ۳۳۰) و دوباره فرد هاوس‌هولدر سی سال پیش آن را «شبه‌الفبا» خواند (۱۹۵۹، ۳۸۲). این‌ها خط‌های اتیوپی و «هند بزرگ» هستند که از یک شکل پایه برای هجای خاص همخوان + واکهٔ معین استفاده می‌کنند (در عمل همیشه a بی‌نشانه) و آن را برای نشان دادن هجاهایی با واکه‌های دیگر یا بدون واکه تغییر می‌دهند. اگر این اصطلاح موجود نبود، پیشنهاد می‌کردم با حفظ الگو، این نوع را «ابوگیدا» بنامیم، از واژهٔ اتیوپیایی برای ترتیب کمکی همخوان‌ها در نشانگان.»
- ↑ Amalia E. Gnanadesikan (2017), «Towards a typology of phonemic scripts», Writing Systems Research, 9:1, 14-35, doi:10.1080/17586801.2017.1308239. «دانیلز (۱۹۹۰، ۱۹۹۶a) نام ابجد را برای این خط‌ها پیشنهاد می‌کند و این اصطلاح محبوبیت چشمگیری یافته است. اصطلاحات دیگر عبارت‌اند از خط آوایی ناقص (هیل، ۱۹۶۷)، خط ناقصِ آوانگاشتیِ خطیِ تقطیعی (فابر، ۱۹۹۲)، همخوان‌نگار (تریگر، ۲۰۰۴)، نوشتار همخوانی (کولماس، ۱۹۸۹) و الفبای همخوانی (گانادسیکان، ۲۰۰۹؛ هیلی، ۱۹۹۰).»
- ↑ فرهنگ فارسی، محمد معین، انتشارات امیر کبیر، تهران، ۱۳۷۵
- ↑ مصاحب، غلامحسین، و دیگران. دایرةالمعارف فارسی. مدخل «ابجد». ص ۵.
- ↑ مهر تابان، یادنامه و مصاحبات تلمیذ و علامه (سید محمدحسین طباطبائی)، سید محمدحسین حسینی طهرانی، مشهد، ۱۴۲۱ ق.
- ↑ ستایشگر، مهدی (۱۳۸۱)، واژه نامهٔ موسیقی ایران زمین جلد اوّل، تهران: اطلاعات، ص. ص۳۷۵، شابک ۹۶۴-۴۲۳-۳۰۵-۰
{{یادکرد}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 "Folklore and Numerology Traditions in the Middle East". Taylor & Francis (in انگلیسی).
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده) - ↑ "Manuscripts on Islamic Occult Sciences". Brill (in انگلیسی).
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده) [پیوند مرده] - ↑ «فرهنگنامه مردم‌شناسی ایران». نورلایب.
- 1 2 "Esoteric Traditions in Islamic Thought". JSTOR (in انگلیسی).
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده) - ↑ «Traditional Prognostics in Iranian Folklore». SID.
- ↑ «تعیین جنسیت با فال ابجد». ۱۲۳ سلکت.
- ↑ "Determinants of Fetal Sex". PubMed (in انگلیسی).
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده) - ↑ «نگاه اسلام به طالع‌بینی و تفال». حوزه.
- ↑ "Digital Folklore and Revival of Traditional Practices". SAGE (in انگلیسی).
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده) - ↑ "Gematria". Wikipedia (in انگلیسی).
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده)
پیوند به بیرون
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]- کتاب سر المستتر اثر شیخ بهایی