نر (جنس)

نَر (♂) (به انگلیسی: Male) یا گاهی مذکر، آن جنس فیزیولوژیک یک سازواره است که گامت شناخته‌شده به اِسپِرم را فرمی‌آورد. یک گامت نر می‌تواند با یک گامت مادهٔ بزرگ‌تر یا اُووم، در فراروند بارورش ملحق و یکی شود. یک نر نمی‌تواند بدون دسترسی به دست‌کم یک اووم از یک ماده جنسیگانه بازفرآورد، ولی برخی سازواره‌ها می‌توانند هردوی جنسیگانه و آجنسیگانه بازبیافریند. بیشتر ممال‌های نر، شامل انسان‌های نر، یک فام‌تن Y دارند، که برای فرآورش مقدارهای بزرگ‌تر تستوسترون برای توسعهٔ اندام‌های بازفرآورندهٔ نر کد می‌کند. همهٔ گونه‌ها یک راژمان جنس-نام‌گذاری مشترک به اشتراک نمی‌گذارند. در بیشتر جانوران، شامل انسان‌ها، جنس ژنیکانه تعیین‌شده است؛ هرچند گونه‌هایی همچون شپش زبان‌خوار جنس را وابسته بر شمار ماده‌های حاضر در نزدیکی تغییر می‌دهند. نر می‌تواند همچنین برای بازبرد به جنسیت به کار برود.^[۱]

در بیشتر جانداران به‌خصوص موجودات فرگشته، دو جنسیت اصلی دیده می‌شود: نر و ماده. وظیفه جنس نر معمولاً بارورسازی جنس ماده است و جنس ماده نیز وظیفهٔ زایش را بر عهده دارد.

واژه عربی مُذَکَّر از ریشه ذَکَر (ḏakar) گرفته شده که به معنای (آلت تناسلی مرد، آلت تناسلی نر، آلت مردی، آلت جنسی، فالوس، نراندامه، کیر، نره) که خود هم‌ریشه است با عبری זָכָר (zachár) که احتمالاً از ریشه ایرانی کیر (kêr) گرفته شده است.^[۲][۳]

واژه فارسی نَر از پارسی میانی nar و اوستایی nairya (به معنای مرد، مردانه) که هم‌ریشه است با سانسکریت nara (به معنای انسان یا حیوان نر) و احتمالاً از ریشه زبان نیاهندواروپایی *h₂nḗr (به معناهای مرد، توان، نیرو، نر، زور، انرژی حیاتی) گرفته شده است.^[۴][۵]

در انسان، جنس نر معمولاً با مجموعه‌ای از ویژگی‌های زیستی، از جمله ساختارهای دستگاه تولیدمثل، ویژگی‌های کروموزومی، هورمون‌ها و صفات جنسی مشخص می‌شود. در بسیاری از مردان، ترکیب کروموزوم‌های جنسی XY است؛ بااین‌حال، تنوع‌های کروموزومی و رشدی نیز وجود دارند و نمی‌توان جنس زیستی همهٔ افراد را صرفاً بر اساس یک ویژگی تعیین کرد.

دستگاه تولیدمثل مردانه مجموعه‌ای از اندام‌ها و ساختارهای زیستی است که در تولید اسپرم، ترشح هورمون‌های جنسی و انتقال اسپرم نقش دارند. مهم‌ترین اجزای آن عبارت‌اند از:^[۶]

• بیضه‌ها: اندام‌هایی که اسپرم تولید می‌کنند و هورمون‌هایی مانند تستوسترون ترشح می‌کنند.
• کیسهٔ بیضه: کیسه‌ای از پوست و بافت‌های دیگر که بیضه‌ها را در خود جای می‌دهد و به تنظیم دمای آن‌ها کمک می‌کند.
• اپیدیدیم: مجرایی پیچ‌خورده که اسپرم‌ها در آن بالغ می‌شوند و ذخیره می‌گردند.
• مجرای وابران: مجرایی که اسپرم‌ها را از اپیدیدیم به سوی مجاری انزالی منتقل می‌کند.
• کیسه‌های منی: غده‌هایی که بخشی از مایع منی را تولید می‌کنند.
• غدهٔ پروستات: غده‌ای که ترشحات آن بخشی از مایع منی را تشکیل می‌دهد.
• آلت تناسلی مردانه: اندامی که در دفع ادرار و انتقال مایع منی در هنگام انزال نقش دارد.

فرایند تولید اسپرم که اسپرم‌زایی نام دارد، در لوله‌های اسپرم‌ساز بیضه‌ها انجام می‌شود. این فرایند معمولاً از دوران بلوغ آغاز می‌شود و در بزرگسالی ادامه می‌یابد. اسپرم‌ها سلول‌های جنسی نر هستند که در فرایند لقاح می‌توانند با تخمک ترکیب شوند.

تستوسترون یکی از مهم‌ترین هورمون‌های جنسی مرتبط با دستگاه تولیدمثل مردانه است. این هورمون در رشد اندام‌های تولیدمثلی، ایجاد برخی صفات جنسی ثانویه و تنظیم عملکردهای مختلف بدن نقش دارد. هورمون‌های دیگری نیز در تنظیم تولید اسپرم و عملکرد دستگاه تولیدمثل مؤثرند.

در بسیاری از گونه‌های جانوری، جنس نر با تولید گامت‌های کوچک‌تر تعریف می‌شود. در گونه‌هایی که تولیدمثل جنسی از طریق ترکیب اسپرم و تخمک انجام می‌شود، اسپرم نر با تخمک ماده ترکیب می‌شود و سلول تخم را تشکیل می‌دهد. ساختارهای تولیدمثلی، رفتارهای جفت‌گیری و شیوه‌های تولیدمثل در میان گونه‌های مختلف جانوری تفاوت دارند. بنابراین، ویژگی‌های جنس نر در انسان را نمی‌توان به همهٔ جانوران تعمیم داد.

در برخی گیاهان، ساختارها و سلول‌های تولیدمثلی نر وجود دارند. برای مثال، در گیاهان گل‌دار، پرچم معمولاً بخش نر گل محسوب می‌شود و دانهٔ گرده را تولید می‌کند. دانه‌های گرده در تولیدمثل جنسی گیاهان نقش دارند و سلول‌های جنسی نر را به ساختارهای تولیدمثلی ماده می‌رسانند. بااین‌حال، همهٔ گیاهان ساختارهای نر و ماده را به شکل یکسان ندارند؛ برخی گل‌ها هر دو نوع ساختار تولیدمثلی را دارند و برخی دیگر دارای گل‌های نر یا ماده هستند.

جنس معمولاً به ویژگی‌های زیستی مرتبط با تولیدمثل و رشد بدن اشاره دارد. در مقابل، جنسیت به مفاهیمی مانند هویت جنسیتی و نقش‌ها و انتظارات اجتماعی و فرهنگی مرتبط با زن بودن، مرد بودن و دیگر هویت‌های جنسیتی مربوط می‌شود. این دو مفهوم با یکدیگر ارتباط دارند، اما یکسان نیستند.

• ماده
• مرد
• زن
• نرینگی
• شاه نر