Dútsk

De âldste bekende skriftlike foarm dy't úteinlik ta it moderne wurd deutsch laat hat, datearret út 786.^[8] Yn in Latynsk ferslach fan in Angelsaksyske synoade wurdt sein dat beskate besluten sawol latine as theodisce foarlêzen wurde moasten.^[8] It wurd theodisce hie dêr noch net de moderne betsjutting 'Dútsk', mar betsjutte yn dy kontekst safolle as 'yn de folkstaal' of 'net yn it Latyn'.^[8]

De Aldheechdútske foarm diutisc is fan letter tiid oerlevere.^[8] It Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutschen neamt in iere attestearring yn Tegernseer Vergilius-glossen út de 10e iuw, wylst it wurd by Notker yn de betsjutting 'Dútsk' brûkt wurdt.^[8] Sûnt it Annolied, dat om 1080 datearre wurdt, komt it wurd geregeldwei yn de Dútsktalige literêre oerlevering foar.^[8]

Oer de fierdere etymologyske foarskiednis fan it wurd bestiet yn de taalwittenskip gjin folsleine ienriedigens.^[8] It etymologysk wurdboek fan de Sächsische Akademie besprekt sawol de opfetting dat de foarm yn it Dútske taalgebiet nij foarme waard as de opfetting dat der al in âldere Germaanske foarm bestien hawwe moat.^[8]

In trochgeande Dútsktalige skriftlike oerlevering bestiet sûnt de 8e iuw.^[4] Ut eardere tiden binne wol Germaanske nammen, wurden en ynskripsjes oerlevere, mar dy foarmje gjin trochgeande Dútsktalige tekstoerlevering.^[4] De perioade fan likernôch 750 oant 1050 wurdt yn de histoaryske taalkunde ornaris as Aldheechdútsk oantsjut.^[4]

Ien fan de wichtichste iere boarnen is de Abrogans, in hânskrift dat om 790 datearre wurdt en troch de Stiftsbibliothek St. Gallen omskreaun wurdt as it âldste oerlevere Dútske boek.^[9] It wurk is foar in grut part in Latynsk synonymwurdboek mei Aldheechdútske oersettingen.^[9] It hânskrift befettet ek de âldste oerlevere Aldheechdútske ferzje fan it Us Heit.^[9]

Om 800 hinne ferskine mear selsstannige teksten yn it Aldheechdútsk.^[4] De iere Dútske skriftkultuer wie sterk mei kleasters ferbûn. Sintra lykas Sankt Gallen, Reichenau, Freising en Fulda spilen dêrby in rol.^[4] Religieuze teksten nimme in wichtich plak yn binnen de oerlevere Aldheechdútske teksten.^[4]

It Aldheechdútsk wie gjin ienheids- of standerttaal.^[4] Yn de oerlevere teksten komme ferskate regionale skriuwdialekten foar, dy't ûnder oaren ta it Alemannysk, Beiersk en Frankysk rekkene wurde kinne.^[4] Ien en deselde tekst koe ek taalkundige skaaimerken út mear as ien regio befetsje.^[4]

In wichtich fonologysk skaaimerk fan it Aldheechdútsk is de saneamde Twadde of Heechdútske klankferskowing.^[4] Troch dy klankferoarings ûntstiene ferskillen mei oare Westgermaanske taalfoarmen, ûnder oaren yn wurden dy't har letter ta Nijheechdútsk Pfeife en Katze ûntwikkele hawwe.^[4] De feroarings waarden lykwols net yn alle dielen fan it Dútske taalgebiet yn deselde mjitte trochfierd.^[4]

It Aldheechdútsk hie ek in sterker syntetysk grammatikaal systeem as it lettere Dútsk.^[4] Grammatikaal ûnderskied yn namfal en getal waard yn gruttere mjitte mei wurdútgongen oanjûn, wylst ûnbeklamme wurdlidden noch folle faker folsleine lûden hiene as yn lettere taalstadia.^[4]

Ta de wichtige Aldheechdútske literêre monuminten heart it Evangelienbuch fan Otfrid fan Weißenburg.^[10] In oerlevere kodeks fan it wurk wurdt troch de Universiteitsbiblioteek Heidelberg datearre op Weißenburg, om 870 hinne.^[10]

De perioade fan likernôch 1050 oant 1350 wurdt ornaris as Midheechdútsk oantsjut.^[4] Ek it Midheechdútsk wie gjin ienheids- of standerttaal, mar bestie út ferskate regionale taalfoarmen.^[4] Yn de midsiuwen waarden sokke regionale farianten ek as lantsprachen oantsjut.^[4]

Yn de Midheechdútske perioade naam it tal wrâldske teksten yn it Dútsk ta.^[4] Fan de 12e iuw ôf binne hieltyd mear net-religieuze Dútsktalige teksten oerlevere, en fan om it midden fan de 13e iuw ôf ek Dútsktalige oarkonden.^[4] De hôfkultuer fan dy tiid stie ek ûnder ynfloed fan de Frânske en Provençaalske kultuer, wat ûnder oaren yn de wurdskat werom te sjen is.^[4] Wurden lykas Tanz en Rosine wurde yn dat ferbân as foarbylden fan lienwurden neamd.^[4]

By de hofdichters is in oanstriid te sjen om sterk regionale taalfoarmen te mijen.^[4] Dêrtroch koe de taal fan literêre teksten foar in breder, bopperegionaal publyk better te begripen wêze, mar der ûntstie noch gjin algemien jildende Dútske standerttaal.^[4]

Tusken it Aldheechdútsk en it Midheechdútsk fûnen ek wichtige feroarings yn de foarm fan wurden plak.^[4] Unbeklamme wurdlidden waarden faak ferswakke ta in e of foelen hielendal wei.^[4] Mei it minder wurden fan de wurdútgongen naam tagelyk it belang fan lidwurden en oare mear analytyske grammatikale konstruksjes ta.^[4]

De perioade fan likernôch 1350 oant 1650 wurdt ornaris as ier Nijheechdútsk oantsjut.^[4] Yn dy tiid waard it Dútsk hieltyd faker as skriuwtaal brûkt.^[4] Njonken literêre en religieuze teksten waarden ûnder oaren juridyske en bestjoerlike teksten en protokollen faker yn it Dútsk opsteld.^[4]

Ferskate klankferoarings dy't fan belang binne foar it lettere Nijheechdútsk, setten har yn dy perioade troch of wiene al earder begûn.^[4] Dêrta hearre de Nijheechdútske diftongearring, de Middeldútske monoftongearring, apokope, synkope en it ferlingjen fan beskate lûden.^[4] Dy feroarings ferrûnen fan regio ta regio oars en setten har net tagelyk yn it hiele taalgebiet troch.^[4] Skriftlike spoaren fan de Nijheechdútske diftongearring komme neffens de Universiteit Zürich yn Karintië en Súd-Tirol al yn de 12e iuw foar.^[4]

Yn de Ier Nijheechdútske perioade sette ek it lange proses útein dêr't de lettere Nijheechdútske skriuwtaal út fuortkaam.^[5] Dat proses wurdt yn de taalhistoaryske literatuer net beskreaun as de ûntwikkeling fan ien regionaal dialekt ta standerttaal, mar as in proses fan seleksje, nivellering en normearring fan ferskate taalfoarmen.^[5] De Universiteit Zürich omskriuwt de skriuwtaal dy't dêrút fuortkaam yn dat ferbân as in koine, in bopperegionale taalfoarm dy't net ien-op-ien mei ien histoarysk dialekt oerienkomt.^[5]

Yn de 16e iuw krigen printe teksten stadichoan in mear bopperegionaal karakter.^[5] Tagelyk bleaune de sprutsen dialekten bestean en wiene der tusken de pleatslike dialekten en de ûntsteande bopperegionale skriuwtaal noch tal fan regionale skriuwfarianten.^[5]

De útfining en fersprieding fan de boekdrukkeunst wurdt as ien fan de faktoaren yn dat standerdisaasjeproses beskôge, om't teksten dêrmei yn gruttere oplagen en foar in geografysk breder publyk makke wurde koene.^[5] Oer de grutte fan de ynfloed fan de boekdrukkeunst wurdt yn it ûndersyk lykwols ferskillend tocht.^[5] In grut part fan de iere boekproduksje bleau lange tiid Latynsktalich of wie foar in regionale merk ornearre.^[5]

De Reformaasje joech it gebrûk fan bopperegionaal skreaun Dútsk in fierdere ympuls.^[5] Preken, pamfletten en oare religieuze teksten waarden yn grutte oantallen skreaun foar in publyk dat gjin Latyn behearske.^[5]

Yn dat ferbân krige de Bibeloersetting fan Marten Luther in grutte fersprieding.^[6] Luther syn oersetting fan it Nije Testamint ferskynde yn septimber 1522, wylst de folsleine Lutherbibel yn 1534 publisearre waard.^[11] By it oersetten fan benammen it Alde Testamint wurken ek oare gelearden mei.^[11]

Luther wie net de earste dy't de Bibel of parten dêrfan yn it Dútsk oersette.^[12] De Evangelische Kirche in Deutschland neamt 72 folsleine of foar in part Dútske oersettingen fan bibelteksten út de tiid foar Luther en wiist ek op Dútsktalige printe folbibels út de 15e iuw.^[12]

Ek taalkundich begûn Luther net út it neat wei.^[6] Werner Besch pleatst syn taalgebrûk yn de al besteande Saksyske en Wittenbergske skriuwtradysje.^[6] Troch de grutte fersprieding fan syn Bibeloersetting krige syn taalgebrûk lykwols in grutte bopperegionale bekendheid en autoriteit.^[6]

Yn de moderne taalhistoaryske literatuer wurdt dêrom net mear oannommen dat Luther op himsels de moderne Dútske standerttaal skepen hat.^[5] De Universiteit Zürich wiist derop dat Luther syn rol yn de foarming fan de Nijheechdútske skriuwtaal yn âldere foarstellings, mei troch syn religieuze belang, gauris oerskat is.^[5] Besch wiist tagelyk sawol de opfetting ôf dat Luther de iennige taalskepper wie as de opfetting dat syn taalgebrûk amper ynfloed hân hawwe soe.^[6]

De foarming fan in bopperegionale skriuwtaal einige net mei Luther of mei de Reformaasje.^[5] Ek yn de 17e en 18e iuw bleaune regionale fariaasje en ferskillende skriuwgewoanten bestean, wylst tagelyk it ferlet fan in algemiener jildende taalnoarm tanam.^[5]

De earste folsleine grammatika's fan it Dútsk ferskynden yn de 16e iuw en waarden noch yn it Latyn skreaun.^[5] De Universiteit Zürich neamt ûnder oaren Albert Ölinger syn Vnderricht der Hoch Teutschen Spraach út 1573.^[5] Yn de 18e iuw krigen grammatika's fan auteurs lykas Johann Christoph Gottsched en Johann Christoph Adelung in dúdliker normatyf karakter.^[5] Hoe grut de direkte ynfloed fan sokke grammatika's op it feitlike taalgebrûk wie, kin neffens de Universiteit Zürich net yn alle gefallen sekuer fêststeld wurde.^[5]

Yn de Nederdútske gebieten waard yn de 17e iuw yn grutte mjitte oergien op it Heechdútsk as skriuwtaal.^[5] Dat droech by oan de geografyske fersprieding fan de Heechdútske skriuwtradysje.^[5] De pleatslike sprutsen taalfoarmen dy't it plak as skriuwtaal romje moasten foar it Heechdútsk, ferdwûnen dêrmei lykwols net automatysk.^[5]

Fan in skriuwtaal dy't op it mêd fan stavering en grammatika fierhinne normearre wie, kin neffens de Universiteit Zürich earst yn de rin fan de 19e iuw sprutsen wurde.^[5] Aldere teksten kinne dêrom folle mear regionale en persoanlike skriuwfarianten sjen litte as lettere teksten.^[5]

Yn de 19e iuw begûnen Jacob en Wilhelm Grimm mei it Deutsches Wörterbuch.^[13] De bruorren begûnen yn 1838 oan it projekt.^[13] De earste ôflevering ferskynde yn 1852 en it earste folsleine diel yn 1854.^[13]

It wurdboekprojekt waard nei de dea fan de bruorren Grimm troch oare gelearden en akademyske ynstellingen fuortset.^[14] De 32 dielen fan de earste edysje ferskynden tusken 1854 en 1961 en befetsje likernôch 330.000 trefwurden.^[14]

Foar de ûntwikkeling fan in fêster stavering spile ek it wurk fan Konrad Duden in rol.^[15] Syn Vollständiges Orthographisches Wörterbuch der deutschen Sprache ferskynde op 7 july 1880 en befette likernôch 27.000 trefwurden.^[15]

Yn 1901 waard yn Berlyn de Twadde Ortografyske Konferinsje holden.^[16] De resultaten waarden yn 1902 publisearre en waarden yn it Dútske Ryk as amtlike stavering ynfierd.^[16] Ek Eastenryk en Switserlân namen de regeling oer.^[16]

Yn 1996 waard tusken de oanbelangjende Dútsktalige steaten en regio's in yntergûvernemintele regeling oer de herfoarming fan de Dútske stavering sletten.^[17] Yn 2004 waard de Rat für deutsche Rechtschreibung oprjochte as opfolger fan de eardere yntersteatlike kommisje dy't har mei de Dútske stavering dwaande hold.^[17]

De amtlike stavering is ek dêrnei noch feroare.^[17] De Rat für deutsche Rechtschreibung stelde yn 2024 in nij bewurke regelwurk en in nije wurdelist fêst, dy't sûnt 1 july 2024 troch de dielnimmende steaten en regio's as amtlike regeling foar skoallen en bestjoer brûkt wurde.^[17] De skiednis fan de Dútske standerttaal wurdt yn de taalhistoaryske boarnen dan ek beskreaun as in proses dat him oer ferskate iuwen útstrekt en dêr't regionale fariaasje, taalferoaring, nivellering en normearring in rol yn spylje.^[5]

Yn de âldere taalwittenskiplike literatuer wurdt it begrip Dútsk bytiden as synonym foar it begrip Kontinintaalwestgermaansk brûkt. Beide begrippen bedoele it hjoeddeiske Dútsk en Nederlânsk, dus it Westgermaansk sûnder Ingelsk en Frysk. Dit is basearre op in idee dat men tsientallen jierren fan de Westgermaanske talen hie. Men naam in Westgermaanske taal oan dy't him letter opdielde yn it saneamde "Anglo-Frysk" (Ingelsk en Frysk) en it "Oer-Dútsk" (koart "Dútsk"), de foarrinder fan de hjoeddeiske talen Dútsk en Nederlânsk. Dizze yndieling waard yn 1898 foar it earst makke troch de Dútske taalwittenskipper Karl Müllenhoff. Al yn 1943 stelde de Dútske taalwittenskipper Friedrich Maurer in oar (en krekter) model foar. ^[18] Tsjintwurdich beskôget men de yndieling yn "Anglo-Frysk" en inkeld "Dútsk" (en dus ek it begrip Oer-Dútsk) as te ienfâldich en as net foldwaande. ^{[19] [20]}

Dútsk hat in offisjele status yn:

• Dútslân
• Eastenryk
• Lychtenstein
• Switserlân (yn 'e saneamde Deutschschweiz)
• Belgje (offisjele taal fan de Dútsktalige mienskip yn Belje)
• Denemark (erkende minderheidstaal, sprutsen yn dielen fan de regio Súd-Denemark)
• Itaalje (offisjeel yn 'e regio Súd-Tirol en yn inkelde doarpen yn de regio Friuli-Venezia Giulia)
• Brazylje (erkende minderheidstaal yn de gemeenten Antônio Carlos en Pomerode)
• Poalen (erkende minderheidstaal yn de Woiwodskip Opole)

Yn Poalen wenje hjoed-de-dei noch sa'n 50.000 Dútsktaligen yn de regio's Oppeln en Sileezje. Dy groep is in oerbliuwsel fan de eardere Dútsktalige befolking fan de eardere Ostgebiete (it hjoeddeistige West-Poalen) fan it Dútske Ryk. Yn oare East-Europeeske lannen as Roemeenje en Hongarije wurdt it Dútsk troch útstjerren bedrige.

Yn Frankryk wurdt yn Loataringen en yn de Elzas troch sa likernôch 1 miljoen minsken Dútsk praat. Dy minderheid is lykwols bot oan it ferâlderjen en it gebrûk fan it Dútsk nimt hurd ôf. Yn Denemarken binne der sa'n 20.000 minsken dy't it Dútsk fan hûs út prate.

Yn ûnder mear Namybje (in eardere Dútske koloanje) prate sa'n 20.000 minsken Dútsk as memmetaal. Yn it Aziatyske diel fan de eartiidske Sowjetuny is it Dútsk de memmetaal fan sawat 2 miljoen minsken. Dat binne de saneamde Wolgadútsers (Wolgadeutschen). Hja waarden yn de tiid fan Stalin út harren berteplak ferdreaun en waarden nei Aazje deportearre. Yn 2006 libben se yn it Aziatyske diel fan Ruslân (sa'n 800.000 ynw.), yn Kazachstan (900.000 ynw.), Kirgyzje (100.000) en Oezbekistan.

Ek yn Noard-Amearika (Kanada en de Feriene Steaten) wenje sa'n 2 miljoen minsken dy't as memmetaal it Dútsk hawwe. Yn Austraalje wenje sa'n 70.000 minsken mei it Dútsk as memmetaal.

Yn Súd-Amearika wenje de Dútsktalige minderheden benammen yn Brazylje, Argentynje en Paraguay. It grutste diel fan de Dútsktalige Súd-Amerikanen wennet yn it súdeasten fan Brazylje, dêr't mear as in heal miljoen minsken it Dútsk as memmetaal hat.

Yn de buorlannen om it Dútske taalgebiet hinne, is it Dútsk op sekundêre skoallen fakentiden in karfak of in ferplicht fak. Dútsk wurdt as twadde taal in protte oanbean op skoallen yn û.o. de Benelúks, Bulgarije, Denemarken, Hongarije, Poalen, Ruslân, Slowakije, Sweden en Tsjechje. Ut in enkête fan de Eurobarometer út 2006 docht bliken dat Frânsk en Dútsk, nei Ingelsk, tegearre de twadde posysje ynnimme fan meast learde frjemde talen yn Europa. Fan de ynwenners fan de Europeeske Uny hat 18 persint it Dútsk as memmetaal, sa’n 14 persint kin it as twadde taal prate.^[24]

Yn 2015 wienen der oer de hiele wrâld 15,4 miljoen minsken dy’t Dútske learden.^[25] It grutste part fan dy groep taallearders, sa’n 61 persint, komt út Europa (sûnder Ruslân, Oekraïne en Wyt-Ruslân). In oare 3,1 miljoen Dútsklearders, sa’n 20 persint, kaam út Ruslân.^[26]

Bûten it reguliere ûnderwiis biedt it Goethe-Institut (Goethe Ynstitút) Dútske taalkursussen oan op alle nivo’s.

Dútsk is ien fan de 24 amtstalen yn de Europeeske Uny en neist it Ingelsk en Frânsk ek wurktaal. Lykwols hat noch gjin 20 persint fan de amtners fan de Europeeske Kommisje kennis fan it Dútsk.^[27] Fierders is it Dútsk de wurktaal fan de European Space Agency (ESA) en de Organisaasje foar Feilichheid en Gearwurking yn Europa.

Fan oare grutte organisaasjes lykas de Feriene Naasjes en de NAFO is it Dútsk gjin wurk- of amtstaal.

Op 1 augustus 1998 waard de stavering fan it Dútsk wizige. Dizze stavering jildt foar Dútslân, Eastenryk, Switserlân en Lychtenstein. Dizze Staveringsferoaring is wat kontroversjeel. Foaroprinnende kranten as de Frankfurter Allgemeine Zeitung binne dan ek wer oergien op de âlde stavering fan foar 1998. Ek Nobelpriis-winnaresse Elfriede Jelinek hat al oanjûn dat hja tsjin de nije staveringsferoaring is. De wichtichste feroarings yn 1998 wienen:

• De ß wurdt allinnich noch brûkt nei lange lûden en twalûden. Nei de wiziging is it bygelyks noch altyd Fuß (foet) en Straße (strjitte), mar Fluß (rivier) en Anschluß binne feroare yn Fluss en Anschluss. Mear hjiroer op de side oer de ringel-s.
• It weifallen fan in tredde, selde bylûd yn gearstallings is skrapt. It eardere Schiffahrt (skipfeart) is no Schifffahrt.

Yn 2017 waard de stavering fan 1998 troch de Rat für deutsche Rechtschreibung wizige. De wichtichste oanpassingen binne:

• De ringel-s (ß) wurdt tenei ek as haadletter skreaun wurde. Hy komt nea oan it begjin fan in wurd foar, mar as in folslein wurd yn haadletters skreaun wurde moat, dan waard de letter yn offisjele teksten altyd ferfongen troch SS.
• Yn nammen fan feestdagen meie tenei alle wurden mei in haadletter skreaun wurde. Neist goldene Hochzeit is bygelyks ek Goldene Hochzeit tastien.
• Soms binne der fan in wurd ferskate skriuwwizen tastien en is mar ien dêrfan gebrûklik. De ûngebrûklike skriuwwize wurdt dan skrast. It giet om ûnder oaren Ketschup (tenei altyd Ketchup), Joga (tenei altyd Yoga) en Wandalismus (tenei altyd Vandalismus).
• Nei Ex- en Co- komt tenei in keppelstreekje. It wurdt dus Ex-Regierungschef. Earder waard alles oaninoar fêst skreaun.

In wiziging dêr’t út de mienskip wol op oanstien waard, mar dy’t net trochfierd is, is it tastean fan herzlich Willkommen, mei in haadletter W. Allinnich de skriuwwize herzlich willkommen bliuwt offisjeel.

It Dútsk hat fjouwer namfallen:

• de nominatyf: it ûnderwerp en namwurdlik diel fan it stelde
• de genityf: útdrukken fan de besitter en oanfolling by tiidwurden/foarsetsels
• de datyf: it meiwurkjend foarwerp en oanffolling by tiidwurden/(kar)foarsetsels
• de akkusatyf: it saaklik foarwerp en oanfolling by tiidwurden/(kar)foarsetsels

Bij de karfoarsetsels is de datyf foar it plak en it tiidstip en de akkusatyf foar de rjochting. As it om gjin fan beide giet, wurdt altyd de datyf keazen, útsein by auf en über.

It eigenskipswurd kriget deselde einletter as it beskaat lidwurd neffens dizze tabel. De útgong fan it eigenskipswurd is dan -e, -er, -em, -en of -es. In útsûndering jildt as der al in lidwurd of foarnamwurd mei in namfalsútgong is, dat binne yn de tabel hjirboppe de lidwurden mei in giele eftergrûn. Yn dat útsûnderingsgefal kriget it eigenskipswurd in ferienfâldige útgong, sa't hjirûnder te lêzen stiet:

It bûgjen fan it regelmjittige tiidwurd machen giet as folget:

Yn it Dútske taalgebiet kin men 2 grutte dialektgroepen ûnderskiede. Ta it Nederdútsk wurdt û.o. de folgjende dieldialekten rekkene: it Bremer Dútsk en it West- en East-Faalsk, it Neder-Frankysk, it Neder-Pruisysk en it Noard- en East-Frysk. Oan de oare kant is der it Heechdútsk, dat út it Middeldútsk (mei û.o. it Moezelfrankysk, it Reinfrankysk, it Hessysk, it Thüringysk en it Oberdeutsch (mei û.o. it Alemannisch, it Beiersk en it Súd- en East-Frankysk) bestiet. It grutte ferskil tusken dizze twa grutte dialektgebieten is de al dan net trochfierde twadde of Heechdútske klankferskowing. Sa sil men yn it Nederdútske dialekt earder 'pund, 'water' en 'ik' sizze, wylst Heechdútske dialektsprekkers earder 'pfund', 'wasser' en 'ich' sizze sille.

Binnen de Dútske standerttaal binne ferskate farianten. Sa is der it Dútske Standertdútsk, it Eastenrykske Standertdútsk en it Switserske Standertdútsk.

Yn Dútslân, Eastenryk, Súd-Tirol en it Dútsktalige diel fan Belgje slút it Standertdútsk oer it generaal goed oan by de deistige taalpraktyk fan de sprekkers. Yn Switserlân wurdt de standerttaal benammen as skrifttaal brûkt, de Switserske dialekten binne as sprutsen taal (ûnder oaren yn 'e media) de noarm. Yn Lúksemboarch is der neist de Dútske skrifttaal ek in standardisearre Lúksemboarchsk, dat sûnt 1984 as offisjele taal yn Lúksemboarch erkend is.

Yn it noarden fan Dútslân binne de Nederdútske dialekten foar in relatyf lyts diel fan de befolking de deistige omgongstaal. Der is gjin standerttaal dy't de Nederdútske dialekten mei-inoar ferbynt.