Titos
| Titos | ||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ||||||||||||
| ||||||||||||
| ||||||||||||
| Wikidata | ||||||||||||
Os Titos ou Titios (en latín,Titii) eran un pobo celtibérico pequeno e pouco coñecido,[1] cuxos territorios se situaban ao longo dos vales do curso medio do Jalón e do curso alto do Tajuña, nun punto entre Alhama de Aragón, na provincia de Zaragoza, e Molina de Aragón, na provincia de Guadalaxara.
Orixe
[editar | editar a fonte]Os Titos eran de orixe celta —os seus antepasados probablemente migraron á Península Ibérica arredor do século IV a. C.— e formaban parte dos celtiberos.[2] Existen probas abafadoras de que os antepasados dos grupos celtiberos xa estaban asentados na zona da Meseta da Península Ibérica, polo menos, desde o 1000 a. C., e probablemente moito antes.[3][4]
Historia
[editar | editar a fonte]Mencionados a miúdo nas fontes antigas como aliados ou clientes dos belos, sufriron as incursións dos turboletas no século III a.C. e semella que foron sometidos por Cartago xusto antes da Segunda Guerra Púnica; porén, o papel que desempeñaron nese conflito segue a ser incerto. Non obstante, durante as guerras celtibéricas do século II a. C., aliáronse cos belos e os arévacos contra Roma, figurando como un dos asinantes do tratado de paz con Tiberio Sempronio Graco no ano 179 a.C.[5]
No ano 147 a. C., eles e os belos apoiaron inicialmente a Roma contra os lusitanos liderados por Viriato; mais, tres anos despois, os titos cambiaron de bando e, xunto cos arévacos e os belos, uníronse á revolta antiromana de Viriato.[6] Os titos conservaron a súa autonomía política ata que foron derrotados, xunto cos belos, no ano 142 a. C. polo procónsul Quinto Cecilio Metelo Macedónico,[7] sendo posteriormente integrados na provincia de Hispania Citerior no ano 134 a. C. Durante as guerras sertorianas, os titos aliáronse con Quinto Sertorio e achegaron tropas auxiliares ao seu exército;[8][9] mais, tralo remate da guerra no ano 72 a. C., fusionáronse coas tribos dos belos, uracos e cratistios para conformar o pobo celtibérico tardío da Celtiberia meridional romanizada, perdendo no proceso a súa identidade tribal.[10]
Cultura
[editar | editar a fonte]Debido á falta de prospeccións arqueolóxicas extensas, non se atoparon na zona asentamentos da Idade de Ferro vinculados a este pobo. Non obstante, a análise de achados numismáticos procedentes da área de Jalón-Tajuña (o antigo Tagonius) levou a algúns arqueólogos a relacionar as cecas de tres poboados celtibéricos descoñecidos —Aratis/Aratikos, Titum e Titiakos— cos Titii, sinalando Titum como a súa presunta capital, que estaría localizada na actual Atienza (provincia de Guadalaxara).
Saqueo de Aratis
[editar | editar a fonte]Non foi ata 2016 cando a localidade de Aratis foi redescuberta e identificada co xacemento da Idade de Ferro de Castejón I – El Romeral, en Aranda de Moncayo (provincia de Zaragoza). Entre 1993 e 2013, o xacemento —que abrangue dez hectáreas— foi espoliado por Ricardo Granada Pérez, un xubilado da zona convertido en cazador de tesouros. Mediante o uso de detectores de metais e un xeorradar (GPR), extraeu ilegalmente 4.000 pezas arqueolóxicas datadas entre os séculos III e I a.C.; entre elas, un conxunto de dezaoito cascos celtibéricos de tipo calcídico (tamén coñecidos como ibero-célticos ou hispano-calcídicos; os «cascos de Aratis»), que foron sacados de España de contrabando e vendidos en poxas celebradas en Londres e en Oberhaslach (Francia). Do total, dezaseis cascos foron adquiridos polo construtor e coleccionista alemán de armas antigas Axel Guttmann, quen os mantivo na súa colección privada ata o seu falecemento en 2001.
Notas
[editar | editar a fonte]Véxase tamén
[editar | editar a fonte] |
Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría: Titos |
Bibliografía
[editar | editar a fonte]- Burillo Mozota, Francisco (1986). "Sobre el territorio de los lusones, belos y titos en el siglo II a. de C.". En VV. AA. Estudios en homenaje al Dr. Antonio Beltrán Martínez (PDF) (en castelán). Zaragoza: Universidad de Zaragoza, Facultad de Filosofía y Letras. pp. 529–549. ISBN 84-600-4366-5.
- Burillo Mozota, Francisco (2007 [1998]). Los celtíberos - Etnias y estados (en castelán). Barcelona: Crítica. ISBN 978-84-8432-949-7.
- Cremin, Aedeen (1992). The Celts in Europe. Serie: Series in Celtic Studies, nº 2 (en inglés). Sidney: Centre for Celtic Studies, University of Sydney. ISBN 0-86758-624-9.
- Curchin, Leonard A. (2004). The Romanization of Central Spain: Complexity, Diversity and Change in a Provincial Hinterland (en inglés). Londres / Nova York: Routledge. ISBN 9780203633717.
- Lorrio, Alberto J. (1997). Los Celtíberos (en castelán). Murcia: Universidad de Alicante / Universidad Complutense de Madrid. ISBN 84-7908-335-2.
