Kaligula
Amenkad Kaligula. | |||||||
18 Meɣres 37 - 24 Yennayer 41 ← Tibère (fr)
| |||||||
| Tameddurt | |||||||
| Isem-is ummid | GAIVS IVLIVS GERMANICI FILIVS TIBERI NEPOS AVGVSTI PRONEPOS DIVI ABNEPOS CAESAR GERMANICVS d GAIVS IVLIVS CAESAR GERMANICVS | ||||||
| Talalit | Antium (fr) | ||||||
| Taɣlent | Tarumanit. | ||||||
| Lmut | mont Palatin (fr) | ||||||
| Ideg n uẓekka | mausolée d'Auguste (fr) | ||||||
| Tamentilt n tmettant | Timenɣiwt (blessure par arme blanche (fr) | ||||||
| Tawacult | |||||||
| Baba-s | Germanicus | ||||||
| Yemma-s | Agrippine l'Aînée | ||||||
| Tissulya akked | Junia Claudilla (fr) Livia Orestilla (fr) Lollia Paulina (fr) Cæsonia Milonia (fr) | ||||||
| Arraw-is | view
| ||||||
| Atmaten-is d yissetma-s | Julia Livilla (fr) | ||||||
| Tawsit | Julio-Claudiens (fr) Julii Caesar (fr) | ||||||
| Asegmi | |||||||
| Tutlayin | Talatint | ||||||
| Amahil | |||||||
| Amahil | asertay | ||||||
| Taseddart | imperator (fr) | ||||||
| Taflest | |||||||
| Asɣan | religion de la Rome antique (fr) | ||||||
Kaligula (Caligula), s yisem-is unṣib Gaius Julius Caesar Augustus Germanicus, yella d amenkad arumani wis kraḍ. Yeḥkem Tamenkda Tarumanit seg 18 Meɣres n useggas 37 ar 24 Yennayer n useggas 41 M.B. (Milad Baɛd).
Yella d mmi-s n Germanicus, d yiwen yellan d amasay arumani yettwasnen s waṭas, d Agrippina Tameqqrant, i d-yekkan seg twacult n Uɣustus.
Kaligula yella gar yimenkaden irumanen i ɣef d-ttwarun waṭas n yiḥricen deg umezruy. Isallen i d-ǧǧan yimyura iqburen ɣef tudert-is d tsertit-is skanen-d amdan i ibeddlen seg umenkad yettwaḥemmlen deg tazwara ɣer uḥekkam yettwasnen s tkerkas, s tɣellist n yiman-is, s tɣawsiwin ur nettwaɛqal ara, akked useqdec n udabu s tarrayt tamihawt.
Maca, ilaq ad nefhem belli aṭas n wayen yettwarun ɣef Kaligula yekka-d seg yimyura i yellan mgal-is, neɣ i yuran deffir n tmettant-is. Ɣef waya, imezrayen n wass-a ur ttqabalen ara akk isallen-nni am tidet yettwaseḥḥan.
1. Tallit n tlalit-is d temẓi-s (12–19 M.B.)
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Kaligula ilul ass n 31 Ɣuct 12 M.B. deg temdint n Antium, i d-yezgan deg tmurt n ṭṭelyan, ur nebɛid ara ɣef Ruma.
Yella d mmi-s n Germanicus, amasay arumani i yesɛan azal ameqqran deg temnekda, akked Agrippina Tameqqrant, i d-yellan d yelli-s n Julia Tameẓẓyant, i d-yellan d yelli-s n Uɣustus.
Tawacult-is tella d yiwet seg twaculin i yesɛan azal ameqqran deg tsertit tarumanit.
Germanicus yella d yiwen seg yimasayen yettwaḥemmlen s waṭas ɣer yiserdasen akked ugdud arumani. Yella yesɛa aṭas n tirmit deg ṭṭrad, ladɣa deg tmura n Germanie.
Deg useggas 14 M.B., mi yella Kaligula mazal d ameẓẓyan, yedda akked twacult-is ɣer yiserdasen n baba-s deg tmura n ugafa n Tamenkda Tarumanit.
Deg tallit-nni, Kaligula yella yettidir gar yiserdasen, yettwali tudert n yimasayen n tredsa akked tarrayt n uselḥu n yiserdasen irumanen.
2. Anamek n yisem «Kaligula»
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Isem «Kaligula» ur yelli ara d isem-is unṣib, maca d isem i as-fkan yiserdasen irumanen mi yella d ameẓẓyan.
Yekka-d seg wawal alatini caliga, i d-yemmalen yiwen n ṣṣenf n yirkasen n ṭṭrad i ssemrasen yiserdasen irumanen.
Kaligula, deg temẓi-s, yella ileḥḥu s llebsa tameẓẓyant i d-yettbanen am tin n yiserdasen, gar-as irkasen imeẓẓyanen.
Ɣef waya, iserdasen bdan ttsemmin-as «Caligula», i yezmer ad d-yini «abbu n yirkasen n ṭṭrad» neɣ «win n yirkasen imeẓẓyanen».
Isem-a yuɣal yettwasnen ugar n yisem-is aṣli, Gaius.
3. Tamettant n Germanicus (19 M.B.)
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Deg useggas 19 M.B., Germanicus yemmut deg Antiochia, deg tmurt n Surya.
Tamettant-is teǧǧa-d aṭas n yisteqsiyen, acku yella d amdan yettwaḥemmlen s waṭas, yerna aṭas n yimdanen ttwalin-t d win ara yuɣalen d amenkad deffir n Tiberyus.
Kra n yimdanen ttɣilen belli Germanicus yettwasemmem, maca ulac asentel amezwaru i izemren ad yesbadu s tidet belli tamettant-is tekka-d seg usemmem.
Tamettant n Germanicus tella d yiwet n twaɣiyin timeqqranin deg tudert n Kaligula.
Deffir n tmettant n baba-s, tawacult-is tebda tettidir deg tegnit tasertit iwaɛren.
4. Agrippina d wuguren n twacult-is
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Agrippina Tameqqrant, yemma-s n Kaligula, tella d tameṭṭut i yesɛan azal ameqqran deg twacult n yimenkaden irumanen.
Deffir n tmettant n Germanicus, Agrippina tella deg ccwal asertan akked Tiberyus d kra n yimdanen i iqerrben ɣer udabu.
Tiberyus yella yettḥadar iman-is ɣef yimdanen i izemren ad d-kkren mgal tazmert-is n tewwḍin ar udabu, ladɣa wid i yesɛan azal deg ugdud neɣ deg yiserdasen. Deg useggas 29 M.B., Agrippina tettwasekcem deg uẓayar n tɣellist tasertant, syin tettwaceggeɛ ɣer uanejli.
Sin n watmaten n Kaligula, Nero Caesar akked Drusus Caesar, uɣalen daɣen d iswi n tsertit n Tiberyus.
Nero Caesar yemmut deg uanejli, ma d Drusus Caesar yemmut deg uḥbas deg useggas 33 M.B.
Agrippina temmut daɣen deg useggas 33 M.B., mi tella deg uanejli.
Tawaɣit-a n twacult-is tezmer ad tili tesɛa tazrirt tameqqrant ɣef Kaligula, maca ur nezmir ara ad nesbadu s tidet amek i tbeddel tafekka n uxemmem-is.
5. Kaligula deg uxxam n Tiberyus (31–37 M.B.)
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Deg useggas 31 M.B., Kaligula yettwasekcem ɣer tallit tamaynut n tudert-is, mi yebda yettidir ddaw n tɣellist n Tiberyus.
Deg useggas 32 M.B., Kaligula iruḥ ɣer tegzirt n Capri, anda yella yettidir Tiberyus. Capri tella d adig i deg yella Tiberyus yesseqdac adabu-is, ɣas akken Ruma tezga d tamdint tagejdant n temnekda. Kaligula yella yettidir deg tegnit iwaɛren, acku yella d mmi-s n Germanicus, yerna tawacult-is tella tettwaɛtab s waṭas.
Ilaq ad yili yettḥadar iman-is deg yal tagnit, acku kra n wawal neɣ n tigawt tezmer ad tettwafhem am tixidast tasertant.
Kra n yimyura iqburen ttmeslayen ɣef tarrayt n Kaligula deg Capri, maca aṭas n yisallen-nsen ur zemren ara ad tettwasenqden.
6. Kaligula d Macro
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Naévius Sutorius Macro yella d aqerru n tserdast n Praetorians, agraw n yiserdasen n tɛessast ɣef umenkad arumani. Macro yesɛa azal ameqqran deg tsertit n taggara n uḥekkem n Tiberyus.
Deg tallit-nni, Macro yebda yettqerrib ɣer Kaligula, acku yella yettwali-t d yiwen seg wid i izemren ad yuɣal d amenkad amaynut.
Tadukkli tasertant gar Macro akked Kaligula tella d yiwet seg tɣawsiwin i yessishilen awweḍ n Kaligula ɣer udabu. Maca, mi yuɣal Kaligula d amenkad, assaɣ gar-asen ur yeqqim ara akken yella.
7. Tamettant n Tiberyus (37 M.B.)
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Tiberyus yemmut ass n 16 Meɣres 37 M.B., deg Misenum, mi yesɛa 77 n yiseggasen. Tamettant-is teldi abrid i ubeddel n udabu deg Tamenkda Tarumanit.
Tiberyus yella yeǧǧa-d deg twacult-is sin n yimdanen i izemren ad warten adabu: Kaligula akked Tiberius Gemellus, ammi-s n mmi-s.
Maca, Kaligula yella yesɛa azal asertan ameqqran ugar n Gemellus. S tallelt n Macro, Kaligula yessaweḍ ad yeṭṭef adabu.
Ass n 18 Meɣres 37 M.B., Kaligula yettwasefren d amenkad arumani.
8. Tazwara n udabu-s (37 M.B.)
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Mi yuɣal Kaligula d amenkad, agdud arumani yefreḥ s waṭas. Aṭas n yimdanen ttwalin-t d mmi-s n Germanicus, amassay i ḥemmlen, yerna ttwalin deg-s amdan ara d-yawin tallit tamaynut deffir n uḥekkem n Tiberyus.
Deg tazwara, Kaligula yessekna-d kra n tigawin i ḥemmlen yimdanen:
- Yessekna-d lḥerma i yerr-a ɣef iɛeggalen n twacult-is yemmutan.
- Yesseqdec amezruy n baba-s i wakken ad yesnerni azal-is.
- Yefka-d kra n yidrimen i yiserdasen akked ugdud.
- Yesseḥya kra n tmeɣriwin d tfaskiwin n ugdud.
- Yessekna-d belli yezmer ad yili d amenkad i iqerrben ɣer ugdud.
Tallit tamezwarut n udabu-s tettwasekna deg yidlisen iqburen am tallit n usirem. Maca, tagnit-a ur teqqim ara aṭas.
9. Aṭṭan n Kaligula deg useggas 37
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Deg Tuber 37 M.B., Kaligula yuḍen s waṭas. Aṭṭan-is yella d yiwen n yisallen i d-yettwabedren deg waṭas n yiɣbula iqburen.
Aṭas n yimdanen deg Ruma ttɣilen belli amenkad yezmer ad yemmet. Maca, Kaligula yessaweḍ ad yeḥlu. Deffir n uḥluy-is, kra n yimyura iqburen ttmeslayen ɣef ubeddel ameqqran deg tarrayt-is n uḥekkem.
Ɣef waya, kra n yimdanen ttɣilen belli aṭṭan-nni yesɛa tazrirt ɣef uxemmem-is neɣ ɣef waddad-is n wallaɣ. Maca, imezrayen n wass-a ur sɛin ara isefka i zemren ad sbadun belli aṭṭan-nni yessexreb-as allaɣ neɣ yesnulfa-d aṭṭan n wallaɣ. Ihi, ur ilaq ara ad neḥseb abeddel-is asertan d agmuḍ n yiwen n waṭṭan war isefka iwulmen.
10. Tasertit n Kaligula akked Senat
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Senat arumani yella d agraw asertan aqbur i yesɛan azal ameqqran deg Tmenkda Tarumanit. Deg tallit n Tagduda Tarumanit, Senat yella yettɛawan deg uselḥu n tmura akked usenqed n kra n tɣawsiwin tisertanin.
Maca, seg tallit n Uɣustus, adabu amenkadan yebda yettnerni ɣef wazal n Senat. Kaligula yessekna-d deg tazwara belli yezmer ad yili d amdan i yettqadaren Senat.
Maca, assaɣ gar-asen ibeddel s zreb. Kaligula yebda yettḥeqqir kra n yiɛeggalen n Senat, yettḥasab-iten d imdanen i izemren ad d-kren mgal-is.
Kra n yiɛeggalen ttwaseḥbasen neɣ ttwaneɣan ɣef sebba n tixidas tisertanin, maca ur nezmir ara ad nesbadu belli yal tamessalt tella d tidet.
Tixidas tisertanin gar yimdanen i iqerrben ɣer umenkad uɣalent d yiwet n tɣawsa tagejdant deg tallit n uḥekkem-is.
11. Tisertit n yidrimen d tedrimt n temnekda
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Kaligula yewweḍ ɣer udabu mi tella Tamenkda Tarumanit tesɛa aṭas n yidrimen deg tɣerɣert-is.
Deg tazwara, yesseqdec idrimen-a i wakken ad yefk timerniwin i yiserdasen, ad yesnerni tifaskiwin, yerna ad yesbedd kra n yiberdan d lebni.
Maca, aṭas n yimyura iqburen ttmeslayen ɣef useqdec ameqqran n yidrimen deg tallit-is.
Kra n yimeskaren i yettwabedren:
- Tameɣriwin d tfaskiwin timeqqranin.
- Timsizzal n yiserdasen d yimeskaren n umezgun.
- Lebni n yiberdan d yixxamen imeqqranen.
- Timerniwin n yidrimen i yimdanen i iqerrben ɣer udabu.
- Aseḥbes n yidrimen seg kra n yimdanen i yettwaḥesben d icengga-s.
Maca, ulac isefka iwulmen i wakken ad nessiḍen s tidet azal n yidrimen i yessemres Kaligula.
12. Kaligula d yiserdasen irumanen
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Tamenkda Tarumanit tella tesɛa aẓeṭṭa ameqqran n yiserdasen deg tmura i tḥekkem. Iserdasen irumanen llan d yiwet n tezmert tagejdant n udabu amenkadan.
Kaligula yebɣa ad yesken belli yezmer ad yili d amasay aserdasan ameqqran am baba-s Germanicus.
Deg tallit-is, yessewjed kra n tigawin n ṭṭrad, ladɣa deg tmura n ugafa. Maca, ur yessaweḍ ara ad yesnerni tamenkda s waṭas n tmura timaynutin.
Aṭas n tigawin-is n ṭṭrad ttwabedrent deg yiɣbula iqburen s tarrayt n taseqlebt, ihi ilaq ad tent-nessefru s leḥder.
13. Tamezla ɣer Germanie (39–40 M.B.)
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Deg useggas 39 M.B., Kaligula yebda yettsewjed tamezla n ṭṭrad ɣer Germanie.
Germanie tella d tamurt i deg llan waṭas n yigrawen i ur nelli ara ddaw n uḥekkem usrid n Ruma.
Kaligula yebɣa ad yesnerni tazmert n temnekda deg ugafa, yerna ad yesken belli yezmer ad yili d amasay aserdasan i yettwasnen.
Deg tallit-nni, yesseqdec iserdasen imeqqranen, maca ur d-yettwabder ara belli yessaweḍ ad d-yawi kra n rrbeḥ ameqqran deg ṭṭrad.
Kra n yimyura iqburen ttmeslayen ɣef tigawin ur nettwaɛqal ara, am uḥeqqer n yiserdasen neɣ asenqed-nsen s tarrayt iwaɛren.
Maca, imezrayen n wass-a ttwalin belli aṭas n yisallen-a zemren ad ilin d tiseɣtiyin n yimyura i yellan mgal-is.
14. Aɣawas n ṭṭrad ɣer Britannia
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Britannia tella d tagzirt tameqqrant i d-yezgan deg ugafa n Uṛupa. Deg tallit n Kaligula, Ruma ur tḥekkem ara ɣef Britannia s wudem usrid.
Kaligula yessewjed kra n tigawin i yezmer ad ilint d tazwara n ṭṭrad ɣer tagzirt-a. Maca, ṭṭrad-nni ur yeḍri ara deg tallit-is.
Suetonius yura-d belli Kaligula yessuter seg yiserdasen-is ad d-jemɛen tiqcertin n lebḥer am wakken d aɣrum n rrbeḥ deg ṭṭrad.
Tamacahut-a tettwabder s waṭas, maca ulac isefka i d-yeskanen belli teḍra akken i d-yura Suetonius. Kra n yimezrayen ttwalin belli tamacahut-a tezmer ad tili d taseqlebt neɣ d afham arameɣtu n tigawt taserdasant.
17. Tisertit n Kaligula deg tmura n temnekda
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Kaligula yella yeḥkem tamenkda tameqqrant i d-yezgan seg Uṛupa ar Tefriqt n Ugafa akked Asya.Deg tmura-a, tella tsertit n yimeḍbren irumanen, akked yiselḥuyen n temdinin.
Kaligula yesseqdec adabu-is i wakken ad yessebbed imdanen i as-yeɛǧben deg kra n twuriwin. Kra n tmura sɛant uguren akked yiselḥuyen irumanen. Deg Tefriqt n Ugafa, Kaligula yessekna-d azal n udabu amenkadan s ubeddel n kra n tɣawsiwin tiserdasin.
Deg Asya d Usamar Alemmas, tella tsertit n Ruma tettidir deg wassaɣen iweɛren akked tmura i tḥekkem neɣ i d-yettqerriben ɣer-s.
18. Kaligula d Tefriqt n Ugafa
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Tafriqt n Ugafa tella d yiwet n temnaḍin i yesɛan azal ameqqran deg Tamenkda Tarumanit. Deg tallit n Kaligula, tamurt n Numidya akked tmura i as-d-yezzin llant deg tsertit n Ruma. Kaligula yessekna-d belli adabu amenkadan yezmer ad yili d win i yesɛan awal aneggaru ɣef yiserdasen n tmura-a.
Deg useggas 39 neɣ 40 M.B., Juba II yella yemmut yakan, ma d mmi-s Ptolemaios n Mauretania yella d agellid n Mauretania.
Kaligula yessuter seg Ptolemaios ad d-yas ɣer Ruma. Deg useggas 40 M.B., Ptolemaios yettwaneɣ s usuter n Kaligula.
Tigawt-a tella d yiwet n tɣawsiwin timeqqranin deg umezruy n Tefriqt n Ugafa, acku teǧǧa-d tamurt n Mauretania deg tegnit tasertit iwaɛren.
Deffir n tmettant n Ptolemaios, Aedemon, yiwen seg yimdanen i iqerrben ɣer ugellid, yekker mgal Ruma.
Tigawin-a wwint ɣer ubeddel n tsertit n Ruma deg Mauretania, i yuɣalen deffir n tallit n Kaligula ɣer ubḍu n tmurt ɣef snat n temnaḍin timeqqranin.
