Aller au contenu

Kaligula

Si Wikipedia, tasanayt tilellit.
Kaligula
Portrait Head of Caligula
Amenkad Kaligula.
3. Amenkad arumani

18 Meɣres 37 - 24 Yennayer 41
← Tibère (fr) Suqel - Claude (fr) Suqel →
Asenatuṛ arumani aqbur


Akunsul arumani

Tameddurt
Isem-is ummidGAIVS IVLIVS GERMANICI FILIVS TIBERI NEPOS AVGVSTI PRONEPOS DIVI ABNEPOS CAESAR GERMANICVS d GAIVS IVLIVS CAESAR GERMANICVS
TalalitAntium (fr) Suqel, 31 Ɣuct 12 Seld Talalit n Ɛisa.
TaɣlentTarumanit.
Lmutmont Palatin (fr) Suqel, 24 Yennayer 41 Seld Talalit n Ɛisa.
Ideg n uẓekkamausolée d'Auguste (fr) Suqel
Tamentilt n tmettantTimenɣiwt (blessure par arme blanche (fr) Suqel)
Tawacult
Baba-sGermanicus
Yemma-sAgrippine l'Aînée
Tissulya akkedJunia Claudilla (fr) Suqel
Livia Orestilla (fr) Suqel
Lollia Paulina (fr) Suqel  (38 -  38)
Cæsonia Milonia (fr) Suqel  (39 -  41)
Arraw-is
Atmaten-is d yissetma-sJulia Livilla (fr) Suqel, Agrippine la Jeune (fr) Suqel, Julya Drusilla, Drusus Julius Caesar (fr) Suqel, Nero Julius Caesar (fr) Suqel, Caius Julius Caesar Germanicus Major (fr) Suqel, Tiberius Caesar (en) Suqel d Ignotus Julius Caesar Germanicus (en) Suqel
TawsitJulio-Claudiens (fr) Suqel
Julii Caesar (fr) Suqel
Asegmi
TutlayinTalatint
Amahil
Amahilasertay
Taseddartimperator (fr) Suqel
Taflest
Asɣanreligion de la Rome antique (fr) Suqel

Kaligula (Caligula), s yisem-is unṣib Gaius Julius Caesar Augustus Germanicus, yella d amenkad arumani wis kraḍ. Yeḥkem Tamenkda Tarumanit seg 18 Meɣres n useggas 37 ar 24 Yennayer n useggas 41 M.B. (Milad Baɛd).

Yella d mmi-s n Germanicus, d yiwen yellan d amasay arumani yettwasnen s waṭas, d Agrippina Tameqqrant, i d-yekkan seg twacult n Uɣustus.

Kaligula yella gar yimenkaden irumanen i ɣef d-ttwarun waṭas n yiḥricen deg umezruy. Isallen i d-ǧǧan yimyura iqburen ɣef tudert-is d tsertit-is skanen-d amdan i ibeddlen seg umenkad yettwaḥemmlen deg tazwara ɣer uḥekkam yettwasnen s tkerkas, s tɣellist n yiman-is, s tɣawsiwin ur nettwaɛqal ara, akked useqdec n udabu s tarrayt tamihawt.

Maca, ilaq ad nefhem belli aṭas n wayen yettwarun ɣef Kaligula yekka-d seg yimyura i yellan mgal-is, neɣ i yuran deffir n tmettant-is. Ɣef waya, imezrayen n wass-a ur ttqabalen ara akk isallen-nni am tidet yettwaseḥḥan.

1. Tallit n tlalit-is d temẓi-s (12–19 M.B.)

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Kaligula ilul ass n 31 Ɣuct 12 M.B. deg temdint n Antium, i d-yezgan deg tmurt n ṭṭelyan, ur nebɛid ara ɣef Ruma.

Yella d mmi-s n Germanicus, amasay arumani i yesɛan azal ameqqran deg temnekda, akked Agrippina Tameqqrant, i d-yellan d yelli-s n Julia Tameẓẓyant, i d-yellan d yelli-s n Uɣustus.

Tawacult-is tella d yiwet seg twaculin i yesɛan azal ameqqran deg tsertit tarumanit.

Germanicus yella d yiwen seg yimasayen yettwaḥemmlen s waṭas ɣer yiserdasen akked ugdud arumani. Yella yesɛa aṭas n tirmit deg ṭṭrad, ladɣa deg tmura n Germanie.

Deg useggas 14 M.B., mi yella Kaligula mazal d ameẓẓyan, yedda akked twacult-is ɣer yiserdasen n baba-s deg tmura n ugafa n Tamenkda Tarumanit.

Deg tallit-nni, Kaligula yella yettidir gar yiserdasen, yettwali tudert n yimasayen n tredsa akked tarrayt n uselḥu n yiserdasen irumanen.

2. Anamek n yisem «Kaligula»

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Isem «Kaligula» ur yelli ara d isem-is unṣib, maca d isem i as-fkan yiserdasen irumanen mi yella d ameẓẓyan.

Yekka-d seg wawal alatini caliga, i d-yemmalen yiwen n ṣṣenf n yirkasen n ṭṭrad i ssemrasen yiserdasen irumanen.

Kaligula, deg temẓi-s, yella ileḥḥu s llebsa tameẓẓyant i d-yettbanen am tin n yiserdasen, gar-as irkasen imeẓẓyanen.

Ɣef waya, iserdasen bdan ttsemmin-as «Caligula», i yezmer ad d-yini «abbu n yirkasen n ṭṭrad» neɣ «win n yirkasen imeẓẓyanen».

Isem-a yuɣal yettwasnen ugar n yisem-is aṣli, Gaius.

3. Tamettant n Germanicus (19 M.B.)

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Deg useggas 19 M.B., Germanicus yemmut deg Antiochia, deg tmurt n Surya.

Tamettant-is teǧǧa-d aṭas n yisteqsiyen, acku yella d amdan yettwaḥemmlen s waṭas, yerna aṭas n yimdanen ttwalin-t d win ara yuɣalen d amenkad deffir n Tiberyus.

Kra n yimdanen ttɣilen belli Germanicus yettwasemmem, maca ulac asentel amezwaru i izemren ad yesbadu s tidet belli tamettant-is tekka-d seg usemmem.

Tamettant n Germanicus tella d yiwet n twaɣiyin timeqqranin deg tudert n Kaligula.

Deffir n tmettant n baba-s, tawacult-is tebda tettidir deg tegnit tasertit iwaɛren.

4. Agrippina d wuguren n twacult-is

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Agrippina Tameqqrant, yemma-s n Kaligula, tella d tameṭṭut i yesɛan azal ameqqran deg twacult n yimenkaden irumanen.

Deffir n tmettant n Germanicus, Agrippina tella deg ccwal asertan akked Tiberyus d kra n yimdanen i iqerrben ɣer udabu.

Tiberyus yella yettḥadar iman-is ɣef yimdanen i izemren ad d-kkren mgal tazmert-is n tewwḍin ar udabu, ladɣa wid i yesɛan azal deg ugdud neɣ deg yiserdasen. Deg useggas 29 M.B., Agrippina tettwasekcem deg uẓayar n tɣellist tasertant, syin tettwaceggeɛ ɣer uanejli.

Sin n watmaten n Kaligula, Nero Caesar akked Drusus Caesar, uɣalen daɣen d iswi n tsertit n Tiberyus.

Nero Caesar yemmut deg uanejli, ma d Drusus Caesar yemmut deg uḥbas deg useggas 33 M.B.

Agrippina temmut daɣen deg useggas 33 M.B., mi tella deg uanejli.

Tawaɣit-a n twacult-is tezmer ad tili tesɛa tazrirt tameqqrant ɣef Kaligula, maca ur nezmir ara ad nesbadu s tidet amek i tbeddel tafekka n uxemmem-is.

5. Kaligula deg uxxam n Tiberyus (31–37 M.B.)

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Deg useggas 31 M.B., Kaligula yettwasekcem ɣer tallit tamaynut n tudert-is, mi yebda yettidir ddaw n tɣellist n Tiberyus.

Deg useggas 32 M.B., Kaligula iruḥ ɣer tegzirt n Capri, anda yella yettidir Tiberyus. Capri tella d adig i deg yella Tiberyus yesseqdac adabu-is, ɣas akken Ruma tezga d tamdint tagejdant n temnekda. Kaligula yella yettidir deg tegnit iwaɛren, acku yella d mmi-s n Germanicus, yerna tawacult-is tella tettwaɛtab s waṭas.

Ilaq ad yili yettḥadar iman-is deg yal tagnit, acku kra n wawal neɣ n tigawt tezmer ad tettwafhem am tixidast tasertant.

Kra n yimyura iqburen ttmeslayen ɣef tarrayt n Kaligula deg Capri, maca aṭas n yisallen-nsen ur zemren ara ad tettwasenqden.

6. Kaligula d Macro

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Naévius Sutorius Macro yella d aqerru n tserdast n Praetorians, agraw n yiserdasen n tɛessast ɣef umenkad arumani. Macro yesɛa azal ameqqran deg tsertit n taggara n uḥekkem n Tiberyus.

Deg tallit-nni, Macro yebda yettqerrib ɣer Kaligula, acku yella yettwali-t d yiwen seg wid i izemren ad yuɣal d amenkad amaynut.

Tadukkli tasertant gar Macro akked Kaligula tella d yiwet seg tɣawsiwin i yessishilen awweḍ n Kaligula ɣer udabu. Maca, mi yuɣal Kaligula d amenkad, assaɣ gar-asen ur yeqqim ara akken yella.

7. Tamettant n Tiberyus (37 M.B.)

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Tiberyus yemmut ass n 16 Meɣres 37 M.B., deg Misenum, mi yesɛa 77 n yiseggasen. Tamettant-is teldi abrid i ubeddel n udabu deg Tamenkda Tarumanit.

Tiberyus yella yeǧǧa-d deg twacult-is sin n yimdanen i izemren ad warten adabu: Kaligula akked Tiberius Gemellus, ammi-s n mmi-s.

Maca, Kaligula yella yesɛa azal asertan ameqqran ugar n Gemellus. S tallelt n Macro, Kaligula yessaweḍ ad yeṭṭef adabu.

Ass n 18 Meɣres 37 M.B., Kaligula yettwasefren d amenkad arumani.

8. Tazwara n udabu-s (37 M.B.)

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Mi yuɣal Kaligula d amenkad, agdud arumani yefreḥ s waṭas. Aṭas n yimdanen ttwalin-t d mmi-s n Germanicus, amassay i ḥemmlen, yerna ttwalin deg-s amdan ara d-yawin tallit tamaynut deffir n uḥekkem n Tiberyus.

Deg tazwara, Kaligula yessekna-d kra n tigawin i ḥemmlen yimdanen:

  • Yessekna-d lḥerma i yerr-a ɣef iɛeggalen n twacult-is yemmutan.
  • Yesseqdec amezruy n baba-s i wakken ad yesnerni azal-is.
  • Yefka-d kra n yidrimen i yiserdasen akked ugdud.
  • Yesseḥya kra n tmeɣriwin d tfaskiwin n ugdud.
  • Yessekna-d belli yezmer ad yili d amenkad i iqerrben ɣer ugdud.

Tallit tamezwarut n udabu-s tettwasekna deg yidlisen iqburen am tallit n usirem. Maca, tagnit-a ur teqqim ara aṭas.

9. Aṭṭan n Kaligula deg useggas 37

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Deg Tuber 37 M.B., Kaligula yuḍen s waṭas. Aṭṭan-is yella d yiwen n yisallen i d-yettwabedren deg waṭas n yiɣbula iqburen.

Aṭas n yimdanen deg Ruma ttɣilen belli amenkad yezmer ad yemmet. Maca, Kaligula yessaweḍ ad yeḥlu. Deffir n uḥluy-is, kra n yimyura iqburen ttmeslayen ɣef ubeddel ameqqran deg tarrayt-is n uḥekkem.

Ɣef waya, kra n yimdanen ttɣilen belli aṭṭan-nni yesɛa tazrirt ɣef uxemmem-is neɣ ɣef waddad-is n wallaɣ. Maca, imezrayen n wass-a ur sɛin ara isefka i zemren ad sbadun belli aṭṭan-nni yessexreb-as allaɣ neɣ yesnulfa-d aṭṭan n wallaɣ. Ihi, ur ilaq ara ad neḥseb abeddel-is asertan d agmuḍ n yiwen n waṭṭan war isefka iwulmen.

10. Tasertit n Kaligula akked Senat

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Senat arumani yella d agraw asertan aqbur i yesɛan azal ameqqran deg Tmenkda Tarumanit. Deg tallit n Tagduda Tarumanit, Senat yella yettɛawan deg uselḥu n tmura akked usenqed n kra n tɣawsiwin tisertanin.

Maca, seg tallit n Uɣustus, adabu amenkadan yebda yettnerni ɣef wazal n Senat. Kaligula yessekna-d deg tazwara belli yezmer ad yili d amdan i yettqadaren Senat.

Maca, assaɣ gar-asen ibeddel s zreb. Kaligula yebda yettḥeqqir kra n yiɛeggalen n Senat, yettḥasab-iten d imdanen i izemren ad d-kren mgal-is.

Kra n yiɛeggalen ttwaseḥbasen neɣ ttwaneɣan ɣef sebba n tixidas tisertanin, maca ur nezmir ara ad nesbadu belli yal tamessalt tella d tidet.

Tixidas tisertanin gar yimdanen i iqerrben ɣer umenkad uɣalent d yiwet n tɣawsa tagejdant deg tallit n uḥekkem-is.

11. Tisertit n yidrimen d tedrimt n temnekda

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Kaligula yewweḍ ɣer udabu mi tella Tamenkda Tarumanit tesɛa aṭas n yidrimen deg tɣerɣert-is.

Deg tazwara, yesseqdec idrimen-a i wakken ad yefk timerniwin i yiserdasen, ad yesnerni tifaskiwin, yerna ad yesbedd kra n yiberdan d lebni.

Maca, aṭas n yimyura iqburen ttmeslayen ɣef useqdec ameqqran n yidrimen deg tallit-is.

Kra n yimeskaren i yettwabedren:

  • Tameɣriwin d tfaskiwin timeqqranin.
  • Timsizzal n yiserdasen d yimeskaren n umezgun.
  • Lebni n yiberdan d yixxamen imeqqranen.
  • Timerniwin n yidrimen i yimdanen i iqerrben ɣer udabu.
  • Aseḥbes n yidrimen seg kra n yimdanen i yettwaḥesben d icengga-s.

Maca, ulac isefka iwulmen i wakken ad nessiḍen s tidet azal n yidrimen i yessemres Kaligula.

12. Kaligula d yiserdasen irumanen

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Tamenkda Tarumanit tella tesɛa aẓeṭṭa ameqqran n yiserdasen deg tmura i tḥekkem. Iserdasen irumanen llan d yiwet n tezmert tagejdant n udabu amenkadan.

Kaligula yebɣa ad yesken belli yezmer ad yili d amasay aserdasan ameqqran am baba-s Germanicus.

Deg tallit-is, yessewjed kra n tigawin n ṭṭrad, ladɣa deg tmura n ugafa. Maca, ur yessaweḍ ara ad yesnerni tamenkda s waṭas n tmura timaynutin.

Aṭas n tigawin-is n ṭṭrad ttwabedrent deg yiɣbula iqburen s tarrayt n taseqlebt, ihi ilaq ad tent-nessefru s leḥder.

13. Tamezla ɣer Germanie (39–40 M.B.)

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Deg useggas 39 M.B., Kaligula yebda yettsewjed tamezla n ṭṭrad ɣer Germanie.

Germanie tella d tamurt i deg llan waṭas n yigrawen i ur nelli ara ddaw n uḥekkem usrid n Ruma.

Kaligula yebɣa ad yesnerni tazmert n temnekda deg ugafa, yerna ad yesken belli yezmer ad yili d amasay aserdasan i yettwasnen.

Deg tallit-nni, yesseqdec iserdasen imeqqranen, maca ur d-yettwabder ara belli yessaweḍ ad d-yawi kra n rrbeḥ ameqqran deg ṭṭrad.

Kra n yimyura iqburen ttmeslayen ɣef tigawin ur nettwaɛqal ara, am uḥeqqer n yiserdasen neɣ asenqed-nsen s tarrayt iwaɛren.

Maca, imezrayen n wass-a ttwalin belli aṭas n yisallen-a zemren ad ilin d tiseɣtiyin n yimyura i yellan mgal-is.

14. Aɣawas n ṭṭrad ɣer Britannia

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Britannia tella d tagzirt tameqqrant i d-yezgan deg ugafa n Uṛupa. Deg tallit n Kaligula, Ruma ur tḥekkem ara ɣef Britannia s wudem usrid.

Kaligula yessewjed kra n tigawin i yezmer ad ilint d tazwara n ṭṭrad ɣer tagzirt-a. Maca, ṭṭrad-nni ur yeḍri ara deg tallit-is.

Suetonius yura-d belli Kaligula yessuter seg yiserdasen-is ad d-jemɛen tiqcertin n lebḥer am wakken d aɣrum n rrbeḥ deg ṭṭrad.

Tamacahut-a tettwabder s waṭas, maca ulac isefka i d-yeskanen belli teḍra akken i d-yura Suetonius. Kra n yimezrayen ttwalin belli tamacahut-a tezmer ad tili d taseqlebt neɣ d afham arameɣtu n tigawt taserdasant.

17. Tisertit n Kaligula deg tmura n temnekda

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Kaligula yella yeḥkem tamenkda tameqqrant i d-yezgan seg Uṛupa ar Tefriqt n Ugafa akked Asya.Deg tmura-a, tella tsertit n yimeḍbren irumanen, akked yiselḥuyen n temdinin.

Kaligula yesseqdec adabu-is i wakken ad yessebbed imdanen i as-yeɛǧben deg kra n twuriwin. Kra n tmura sɛant uguren akked yiselḥuyen irumanen. Deg Tefriqt n Ugafa, Kaligula yessekna-d azal n udabu amenkadan s ubeddel n kra n tɣawsiwin tiserdasin.

Deg Asya d Usamar Alemmas, tella tsertit n Ruma tettidir deg wassaɣen iweɛren akked tmura i tḥekkem neɣ i d-yettqerriben ɣer-s.

18. Kaligula d Tefriqt n Ugafa

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Tafriqt n Ugafa tella d yiwet n temnaḍin i yesɛan azal ameqqran deg Tamenkda Tarumanit. Deg tallit n Kaligula, tamurt n Numidya akked tmura i as-d-yezzin llant deg tsertit n Ruma. Kaligula yessekna-d belli adabu amenkadan yezmer ad yili d win i yesɛan awal aneggaru ɣef yiserdasen n tmura-a.

Deg useggas 39 neɣ 40 M.B., Juba II yella yemmut yakan, ma d mmi-s Ptolemaios n Mauretania yella d agellid n Mauretania.

Kaligula yessuter seg Ptolemaios ad d-yas ɣer Ruma. Deg useggas 40 M.B., Ptolemaios yettwaneɣ s usuter n Kaligula.

Tigawt-a tella d yiwet n tɣawsiwin timeqqranin deg umezruy n Tefriqt n Ugafa, acku teǧǧa-d tamurt n Mauretania deg tegnit tasertit iwaɛren.

Deffir n tmettant n Ptolemaios, Aedemon, yiwen seg yimdanen i iqerrben ɣer ugellid, yekker mgal Ruma.

Tigawin-a wwint ɣer ubeddel n tsertit n Ruma deg Mauretania, i yuɣalen deffir n tallit n Kaligula ɣer ubḍu n tmurt ɣef snat n temnaḍin timeqqranin.