Speed of light
| Facet of | massless quantum particle, Vacuum, Special relativity, electromagnetism  |
|---|---|
| Discoverer or inventor | Ole Rømer |
| ISQ dimension | |
| Unit symbol | c |
| Defining formula | |
| In defining formula | |
| Quantity symbol (LaTeX) | , |
| Measured physical quantity | speed |
| Recommended unit of measurement | m/s |
Ka'so konnubedə shima kaso waves lantarkiyewo. Nurdǝ suro kareya alama manzar au njiben hangallin bǝlagǝrojin; shiye kasonzǝ kuradǝ suro vacuumben kara. Kaso nurbe na delan shima awo zahirro sambisoro faltinbama shiro c gultinmadə (suro ISO-a IEC-aben c 0 {\zaye c_{0}}[1]), kalkallo 299792458 m⋅s-1.[2] Tawadə dalildə, tawadə dunyabe lan, mitadə shima nəmkuruwu diwal nurbe na delan bəlawurozənadə loktu 1⁄299792458 secondben. Daraja mita 299,792,458 second falyin də alamanna kilomita biliyon 1 awa falyin; Awa fal lan mil miliyon 700. Ta’adir gade c be nankaro, awowa kadaro faidajin kuru nəmkuranzabe infobox dəga wune. Shi koridə, kaso konnubedə, maananzə kaso konnube na delan na ndason yayi na delan fəletənadən.[3]
Jili electromagnetic radiationbe sammaso, suronzan nur turinma mbeji, bəlawurozayin na delan kaso cben futu awoa ngəwu ba-a kuru awoa nadən lezayinso-a, misallo gravitational wavesso. Shi kaso konnubedə suro awoa deben shima awo hangal gənatəmaso sammasobe fal, nəmkasonza jilifi yayi. Dalil adəbe səkə, awoa ngəwu ba-a kuru waves-adə na cben bəlawurozayin suro awoa deben nəmgadetə shi sourcedəbe au inertial reference frame shi hangal gənatəmadəbe muradətənyi. Kaso nurbe suro awo deben shima datəgəram samibe kaso do bayanna, awo, au duno raksə samilan bəlawurojinmawo.[5][6][7] Particles donyi kuri gənyima nəmngəwunzadə raktə duwan c ro lejin amma ngaltema nazəyin ba, futə referenceben muradətənyi shidonyi kasonza ngaltənadən.
Nəmcintə kuruwu-a ngal hangal-a nankaro, shi kaso konnubedə taasir asutinma mbeji. Nur shillewuwabe ngəwuso kəla Dunyaben turunadə zaman cintuben təbandəna, daji adamganasoga kolzə tarihi dunyabe kərazayin awoa cintə sorinlan. Sa probes samibe cintəbe-a manatinma, awa kada gojin kawu signaldə bəlawurojinno. Suro komfutaben, kaso konnubedə shima taktə fantəgəbe ganadəga suwudin. Shi kaso nurbe na delan faidatin loktu ngaltə fartəyen nəmcintə kuru zaumaro kalkalro ngaltin.
Kaso do nur ye awowa zahirro tartəyin də, misallo glass au kasam, c yeyi gənyi; samunnam, kaso electromagnetic wavesbe nasha wayabedən (kaso konnu latərikibe) c-a kozəna. Adadu ndikate c a kuru kaso v shidonyi nurbe suro karewaben lejinmadə shima refractive index n karewadəbewo (n = c / v ). Misallo, nur turinmadəro, shi refractive index glassbedə shima 1.5 yeyi, maananzədə nur suro glassbedə na lan bəlawurojin. c / 1.5 ≈ kilomita/s 200000 (mi/s 124000); nəm ngalwo kasamye nur turinbedə alamanna 1.0003, adə nankaro nəm kaso nurbe kasamlan alamanna 90 km/s (56 mi/s) yeyi c-a kozəna.
Suro nəmkam kəltəben, kaso luminalbedə raktə faidatin.[4] Loktuwalagǝ gadeson, awolagǝ au wavesdǝ alamaram nurga kozǝnaro bǝlagǝrojin, kuru shiga superluminal speed lan bowotin. Somtə kəske kəla kaso galaxies cintəbe dalil shi dunyadəbe faraktənzəben alamaram kaso nurbedəga kozəna, amma shi local velocitydəma raktə fasaltin. Ole Rømer buro salakkin fəlezəna kəla nurdə tiyinzən bəlawurojinba kəra kəla futu kəmballa Jupiterbe Ioben lejinben. Suro kakkadi saa 1865ben, James Clerk Maxwellbe shawari cina kəla nurdə shima wave lantarkiyewo kuru, adə nankaro, kasolan bəlawurojin c.[8] Albert Einsteinbe wono shi kaso nurbedə c kəla awo shiro inertial frame gultindəben shidə sambisoro faltinba kuru shidə namtə nurbedən kara.[9] Shiye kulashi kəla awoa shi postulate gultindəben suwudinmadəga sutuluwuna shi dawari ilmube kəla nəmkamzaben, kuru adəbe fəlezəna kəla shi parameter cdə faidanzə mbeji diya awoa nurbea kuru electromagnetism aben. Suro dawari nəmkamzaben, cdə na-a loktə-a kəljin kuru suro nəmngəwu-duno tiloben fəlejin, E = mc2.[10]