Mîran

Eşîra Mîran
Agahiyên gelemperî
Esil	Kurd
Ziman	Kurmancî (Botî)
Herêmên dîrokî	Botan
Belavbûn	Botan
Bawerî
Dîn	Îslam, (Sûnî)
biguhêre

Mîran navê eşîreke mezin li Cizîra Botan e. Eşîra Mîran di nav eşîrên girîng ên herêma Botanê de tê hesibandin û di çavkaniyên dîrokî û lêkolînên li ser civaka Kurd a herêma Botanê de cih digire.

Di serdema nû de beşên Mîran li deverên cuda yên Kurdistanê belav bûne. Beşek ji eşîrê li derdora Dêrikê li Rojavayê Kurdistanê û li herêmên li aliyê Iraqê yê sînorê dijîn.

Herêma Botanê yek ji navendên girîng ên dîroka Kurdistanê ye. Di çavkaniyên dîrokî de navê Mîran di têkiliyên civakî û siyasî yên vê herêmê de tê dîtin. Şerefname, berhema Şerefhanê Bidlîsî ya sedsala 16an, yek ji çavkaniyên bingehîn ên ji bo lêkolîna dîroka mîrektî, eşîr û malbatên serokên Kurdistanê ye.

Ji bo dîroka Mîran, ji bilî çavkaniyên klasîk, belge û qeydên serdema Împaratoriya Osmanî jî girîng in. Di Arşîvên Osmanî de gelek belge û tomarkirinên fermî yên derbarê Mîran û serokên wê hene. Ev belge ji bo lêkolîna cihê eşîrê di avahiya civakî, siyasî û leşkerî ya herêma Botanê de têne bikaranîn.

Lêkolînên nûjen jî Mîran wekî yek ji eşîrên bihêz û girîng ên Botanê di sedsalên 19an û 20an de nîşan didin.

Di sedsala 19an de, piştî guherînên siyasî yên li herêma Botanê û hilweşîna hêza Mîrektiya Botanê, têkiliyên eşîrên herêmê bi rêveberiya Osmanî re girîngtir bûn. Mîran jî di nav hêzên eşîrî yên herêmê de cihê xwe parast.

Di dawiya sedsala 19an de navê Mîran di belge û tomarkirinên Osmanî de bi taybetî di çarçoveya têkiliyên eşîrê bi rêveberiya Osmanî re tê dîtin. Serokên eşîrê di mijarên rêveberiya herêmî, leşkerî û siyasî de bi rêveberiya Osmanî re têkiliyên cuda hebûn.

Di dawiya sedsala 19an de, bi damezrandina Hamîdiyê ji aliyê dewleta Osmanî ve, hin eşîrên Kurd di van yekîneyên leşkerî de hatin organîzekirin. Mîran jî di vê serdemê de bi Hamîdiyê re têkiliya siyasî û leşkerî danî.

Mustafa Paşa Mîranî di vê serdemê de wekî yek ji serokên navdar ên Mîran tê naskirin û di çavkaniyên dîrokî de bi Hamîdiyê re tê girêdan. Lêkolînên akademîk ên li ser Hamîdiyê roleke taybet didin Mustafa Paşa û Mîran di çarçoveya siyaseta eşîrî ya dewleta Osmanî de.^[1]

Tevlêbûna Mîran di Hamîdiyê de divê di çarçoveya şert û mercên siyasî û leşkerî yên Osmaniyan ên dawiya sedsala 19an de were fêmkirin. Di heman demê de, Hamîdiyê di çavkaniyên dîrokî de ji ber rola hin yekîneyên wê di pevçûn û şerên herêmî de mijara nîqaş û rexneyan jî bûye.

Mîran ji gelek malbat, babik û tîreyên ku di nav civaka eşîrê de têkiliyên xizmî û civakî bi hev re hene pêk tê.

Berzerî yek ji navên ku bi Mîran re tê girêdan e. Çavkaniyên malbatî û arşîva Berzerî li ser dîroka malbatê û cihê wê di nav civaka Mîran de agahiyên taybet peyda dikin.^[2]

Ji ber ku rêxistina hundirîn a eşîran di demên cuda de dikare biguhere, dabeşkirina babik û tîreyên Mîran divê li gorî çavkaniya ku ji bo her serdemê tê bikaranîn were nirxandin.

Herêma dîrokî ya Mîran bi taybetî bi Botan û Cizîra Botan re tê girêdan. Di sedsala 20an de, bi guhertina sînorên siyasî û koçberiyên civakî, beşên eşîrê li deverên cuda belav bûn.

Îro beşên Mîran li herêmên cuda yên Kurdistanê tên dîtin. Di nav wan de devera derdora Dêrikê li Rojavayê Kurdistanê û hin gund û deverên li aliyê Iraqê yê sînorê jî hene.

• Şerefname — Şerefhanê Bidlîsî.
• Klein, Janet. The Margins of Empire: Kurdish Militias in the Ottoman Tribal Zone. Stanford University Press, 2011.
• Mirani, Ali Salih. تاريخ عشيرة ميران ودورها الاجتماعي والسياسي. Hawar Press, 2020.