Sultan Oman

Fungsi utama Sultan yang diperuntukkan oleh Statut Asas 2021 termasuk yang berikut:

Majlis Menteri membantu Sultan merumus dan melaksanakan dasar awam. Statut Asas memberikan majlis itu tanggungjawab melaksanakan dasar negara, mengemukakan syor mengenai rancangan undang-undang dan dekri, menyelaras jentera pentadbiran serta mengawasi pelaksanaan undang-undang dan keputusan kerajaan.^[1]

Perkara 5 Statut Asas menetapkan bahawa takhta diwarisi dalam kalangan keturunan lelaki Sultan Turki bin Said mengikut keutamaan primogenitur lelaki. Takhta mula-mula turun kepada putera sulung Sultan, kemudian kepada putera sulung putera tersebut. Jika pewaris dalam garis utama tidak mempunyai anak lelaki, hak pewarisan beralih mengikut aturan yang ditetapkan kepada saudara lelaki, anak saudara lelaki dan seterusnya bapa saudara sebelah bapa serta keturunan lelaki mereka. Seseorang yang menaiki takhta mesti beragama Islam, sempurna akal dan merupakan anak sah kepada ibu bapa Oman yang beragama Islam.^[1]

Statut 2021 turut memperkenalkan mekanisme rasmi putera mahkota. Perkara 7 menghendaki suatu perintah diraja melantik orang yang berhak mewarisi takhta sebagai putera mahkota dan menetapkan tugasnya. Berdasarkan aturan baharu itu, putera sulung Haitham, Theyazin bin Haitham, menjadi pewaris takhta.^[11] Perkara 8 memperuntukkan bahawa putera mahkota mengambil alih pelaksanaan kuasa Sultan apabila suatu halangan sementara menghalang Sultan menjalankan tugasnya.^[1]

Jika pewaris takhta berumur kurang daripada 21 tahun, kuasa Sultan dilaksanakan oleh sebuah majlis pemangku. Sultan boleh menetapkan keanggotaan majlis itu terlebih dahulu melalui arahan diraja; jika tiada penetapan dibuat sebelum kemangkatan Sultan, Majlis Keluarga Diraja melantik majlis pemangku yang terdiri daripada seorang saudara lelaki Sultan dan dua orang anak kepada bapa saudara Sultan sebelah bapa.^[1]

Sebelum menjalankan kuasanya, Sultan mengangkat sumpah dalam suatu sidang di hadapan Majlis Oman dengan kehadiran anggota Majlis Keluarga Diraja, Majlis Menteri dan Majlis Kehakiman Tertinggi. Sumpah itu merangkumi kewajipan menghormati Statut Asas dan undang-undang, melindungi kepentingan dan kebebasan rakyat serta memelihara kemerdekaan dan keutuhan wilayah negara.^[1]

Sejarah pemerintahan Oman sebelum kemunculan kesultanan tidak membentuk suatu rantaian sultan yang berterusan. Dalam tradisi politik Ibadi Oman, imam lazimnya dipilih oleh suatu badan ulama dan pemimpin masyarakat, walaupun pola ini berubah dalam beberapa zaman, termasuk di bawah Dinasti Nabhani.^[8] Oleh sebab itu, pemerintah Nabhani serta imam Ya'ariba pada abad ke-15 hingga abad ke-18 tidak tepat disenaraikan sebagai “Sultan Oman” dalam pengertian jawatan sultani yang kemudian berkembang di bawah Al Busaid.

Dinasti Al Busaid muncul daripada pergolakan yang menyusuli perang saudara antara pemerintah Ya'ariba dan campur tangan Parsi. Menurut sejarah rasmi Oman, Ahmad bin Said, yang ketika itu menjadi gabenor Sohar, dibaiat sebagai imam pada 1744 selepas memainkan peranan penting dalam menyingkirkan pengaruh Parsi dan menyatukan puak-puak yang bertelagah.^[4] Jones dan Ridout pula meletakkan pemilihannya sebagai imam pada 1749. Perbezaan tarikh itu mencerminkan perbezaan antara proses pengukuhan kuasanya pada 1740-an dan pengiktirafan politik yang digunakan dalam sumber sejarah berlainan.^[5]

Selepas kemangkatan Ahmad pada 1783, prinsip pemilihan imam dan pemerintahan duniawi keluarga Al Busaid semakin berpisah. Menjelang 1792, Sultan bin Ahmad menguasai Muscat sebagai pemerintah sekular manakala Said bin Ahmad mengekalkan kedudukan imam di pedalaman. Perkembangan ini menjadi asas kepada persaingan berpanjangan antara pemerintahan sultani di Muscat dengan tradisi imamah Oman.^[6]

Pada awal abad ke-19, Said bin Sultan muncul sebagai pemerintah utama Oman selepas tempoh perebutan pewarisan yang menyusuli kematian ayahandanya, Sultan bin Ahmad. Di bawah pemerintahannya, hubungan perdagangan dan politik Oman di Lautan Hindi berkembang dengan ketara, dan kerajaan Al Busaid merangkumi kepentingan di pantai Afrika Timur serta kepulauan Zanzibar.^[12] Said memindahkan pusat pemerintahannya dari Muscat ke Zanzibar pada 1832.^[7]

Kemangkatan Said pada 1856 mencetuskan pertikaian pewarisan antara anak-anaknya. Thuwaini bin Said menguasai wilayah Arab, sementara Majid bin Said memerintah Zanzibar dan wilayah Afrika Timur. Kerajaan India British menjadi penimbang tara bagi pertikaian itu. Keputusan Lord Canning pada 2 April 1861 mengiktiraf Majid sebagai pemerintah Zanzibar dan wilayah Afrika yang diwarisinya, manakala Thuwaini memerintah Muscat. Zanzibar dikehendaki membayar 40,000 crown setahun kepada pemerintah Muscat sebagai penyelesaian ketidakseimbangan antara dua warisan tersebut, bukan sebagai tanda bahawa Zanzibar bergantung kepada Muscat.^[13] Pembahagian itu menamatkan kesatuan politik antara wilayah Oman dan Zanzibar.^[7]

Tempoh selepas 1856 dicirikan oleh ketidakstabilan politik. Pemerintahan Thuwaini diikuti oleh Salim bin Thuwaini, sebelum Azzan bin Qais mengambil alih Muscat pada 1868. Azzan dipilih dan memerintah sebagai imam, bukannya sultan, sehingga beliau tewas kepada Turki bin Said pada 1871. Turki kemudian memulihkan pemerintahan sultani di Muscat.^[12][14]

Hubungan pemerintah Muscat dengan Britain menjadi semakin rapat pada separuh kedua abad ke-19. Walaupun pengaruh politik, kewangan dan ketenteraan British terhadap pemerintah Muscat menjadi sangat besar, Oman tidak secara formal dijadikan protektorat British. Deklarasi Anglo-Perancis pada 10 Mac 1862 mengikat Britain dan Perancis untuk menghormati kemerdekaan Sultan Muscat.^[15]

Pada Mac 1891, Sultan Faisal bin Turki memberikan komitmen bahawa beliau dan penggantinya tidak akan menyerahkan, menjual, menggadaikan atau memberikan wilayah Muscat dan Oman kepada kuasa lain selain kerajaan British. Perjanjian ini memperkukuh keutamaan strategik Britain tetapi tidak dengan sendirinya menukar Oman menjadi sebuah protektorat rasmi.^[16] Kajian sejarah mengenai zaman ini lazimnya membezakan antara kemerdekaan undang-undang Muscat dengan keutamaan politik British yang semakin kukuh dalam hal ehwalnya.^[12]

Pada 1913, gerakan untuk menghidupkan semula imamah memperoleh kuasa di pedalaman. Hasilnya, Oman sekali lagi mempunyai dua pusat kekuasaan: Sultan menguasai Muscat, pelabuhan dan kawasan pesisir, manakala Imam mempunyai pengaruh utama di kawasan pedalaman.^[8] Selepas beberapa tahun konflik dan rundingan, Perjanjian Seeb ditandatangani pada 25 September 1920. Kerajaan Sultan bersetuju, antara lain, tidak campur tangan dalam urusan dalaman puak-puak Oman, manakala pihak pedalaman berjanji mengekalkan keamanan dengan kerajaan Sultan, tidak menyerang bandar-bandar pesisir dan tidak menghalang perdagangan. Perjanjian itu tidak menetapkan sempadan antarabangsa yang terperinci atau memberikan pengiktirafan rasmi terhadap sebuah negara pedalaman yang merdeka.^[17][8]

Taimur bin Faisal turun takhta pada 1932 dan digantikan oleh anakandanya, Said bin Taimur.^[18] Pada Julai 1970, Qaboos bin Said mengambil alih kuasa daripada ayahandanya melalui rampasan kuasa istana. Pemerintahan baharu kemudian meluaskan dengan pesat jentera pentadbiran, perkhidmatan awam dan program pembangunan negara yang dibiayai sebahagiannya oleh hasil petroleum.^[9]

Pada 1996, Qaboos mengeluarkan Statut Asas Negara yang menjadi kerangka perlembagaan bertulis pertama Oman. Statut itu kemudiannya dipinda pada 2011. Selepas kemangkatan Qaboos pada 10 Januari 2020, Haitham bin Tariq menaiki takhta pada hari berikutnya.^[2]

Pada 11 Januari 2021, Haitham mengeluarkan Dekri Diraja 6/2021 yang menggantikan Statut Asas 1996 dan pindaan 2011. Antara perubahan terpenting ialah aturan pewarisan yang lebih terperinci, peruntukan mengenai putera mahkota, mekanisme pemangkuan bagi pewaris bawah umur dan penetapan keadaan apabila putera mahkota mengambil alih tugas Sultan buat sementara waktu.^[1] Perubahan itu mengurangkan ketidakpastian yang wujud di bawah aturan terdahulu, yang tidak menetapkan pewarisan berdasarkan primogenitur secara automatik.^[11]