Lyon

Lyon
Franza
Fil-quċċata, Notre-Dame de Fourvière u Place des Terreaux. Fiċ-ċentru, Vieux Lyon, il-Parc de la Tête d'Or, u d-distrett ta' Confluence. Fil-qiegħ, il-Pont Lafayette fuq ir-Rhône u t-torrijiet tad-distrett ta' Part-Dieu.
Amministrazzjoni
Stat sovran	Franza
Administrative territorial entity of France	Franza metropolitana
Region of France	Auvergne-Rhône-Alpes
Territorial collectivity of France with special status	Metropoli ta' Lyon
Kap tal-Gvern	Grégory Doucet (en)
Isem uffiċjali	Lyon Commune-Affranchie Lyon
Ismijiet oriġinali	Lyon Lugdunum
Kodiċi postali	69001, 69002, 69003, 69004, 69005, 69006, 69007, 69008u 69009
Ġeografija
Koordinati	45°46′03″N 4°50′06″E / 45.7675°N 4.835°E / 45.7675; 4.835Koordinati: 45°46′03″N 4°50′06″E / 45.7675°N 4.835°E / 45.7675; 4.835
Lyon Lyon (France)
u
Superfiċjenti	47.87 kilometru kwadru
Għoli	173 m, 160 mu 312 m
Fruntieri ma'	Saint-Cyr-au-Mont-d'Or (mul) , Saint-Didier-au-Mont-d'Or (mul) , Saint-Fons (mul) , Sainte-Foy-lès-Lyon (mul) , Tassin-la-Demi-Lune (mul) , Vénissieux (mul) , Villeurbanne (mul) , Bron (mul) , Caluire-et-Cuire (mul) , Champagne-au-Mont-d'Or (mul) , Collonges-au-Mont-d'Or (mul) , Écully (mul) , Francheville (mul) , La Mulatière (mul) u Oullins-Pierre-Bénite (mul)
Demografija
Popolazzjoni	519,127 abitanti (1 Jannar 2023)
Informazzjoni oħra
bliet ġemellati	Ġeriko, Leipzig, Łódź, Varna, Birmingham, Milan, Frankfurt, St. Louis, Guangzhou, Beersheba, Minsk, Yokohama, Craiova, San Pietruburgu, Manila, Yerevan, Bejrut, Curitiba, Aleppo, Mykolaiv, Pécs, Kutaisi, Göteborg, Samarkanda, Košice, Ouagadougou, Kiev, Ho Chi Minh, Bălţi, Setifu Paterson (en)
lyon.fr

Lyon, ġieli spelluta wkoll Lyons (l-iktar bl-Ingliż), hija t-tielet l-ikbar belt fi Franza. Tinsab fil-konfluwenza tax-xmajjar Rhône u Saône, lejn il-Majjistral tal-Alpi Franċiżi, 391 kilometru (243 mil) fix-Xlokk ta' Pariġi, 278 kilometru (173 mil) fit-Tramuntana ta' Marsilja, 113-il kilometru (70 mil) fix-Xlokk ta' Ġinevra, u 50 kilometru (31 mil) fil-Grigal ta' Saint-Étienne.

Il-belt ta' Lyon kellha popolazzjoni ta' 522,228 ruħ fl-2020 fi ħdan it-territorju muniċipali żgħir tagħha ta' 48 km² (19-il mil kwadru)^[1], iżda flimkien mas-subborgi u l-irħula tal-madwar tagħha, iż-żona metropolitana ta' Lyon kellha popolazzjoni ta' 2,293,180 f'dik l-istess sena, jiġifieri t-tieni l-iżjed popolata fi Franza. Mill-2015, Lyon u 58 muniċipalità sottourbani ffurmaw il-Metropoli ta' Lyon, awtorità metropolitana eletta direttament li issa hija responsabbli għall-biċċa l-kbira tal-kwistjonijiet urbani, b'popolazzjoni ta' 1,416,545 ruħ fl-2020.^[2] Lyon hija l-prefettura tar-reġjun ta' Auvergne-Rhône-Alpes u s-sede tal-Kunsill Dipartimentali ta' Rhône (il-ġurisdizzjoni tiegħu iżda ma għadhiex estiża sal-Metropoli ta' Lyon mill-2015).

Lyon kienet il-belt kapitali tal-Galli matul żmien l-Imperu Ruman, u Lyon għadha s-sede ta' arċiveskovat li d-detentur tiegħu għandu t-titlu ta' Primat tal-Galli. Lyon saret ċentru ekonomiku ewlieni matul ir-Rinaxximent. Il-belt hija magħrufa għall-kċina u l-gastronomija tagħha, kif ukoll għall-attrazzjonijiet storiċi u arkitettoniċi tagħha; fil-fatt, id-distretti taċ-Ċentru Storiku ta' Lyon, l-għolja ta' Fourvière, Presqu'île u x-xaqlibiet ta' Croix-Rousse tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.^[3] Lyon kienet żona importanti storikament għall-produzzjoni u għall-insiġ tal-ħarir. Lyon kellha rwol sinifikanti fl-istorja taċ-ċinema minn mindu Auguste u Louis Lumière ivvintaw it-tagħmir ċinematografu hemmhekk. Il-belt hija magħrufa wkoll għall-festival tad-dwal tagħha, il-Fête des Lumières, li tibda kull sena fit-8 ta' Diċembru u ddum għal erbat ijiem; b'hekk Lyon ingħatat it-titlu ta' "Kapitali tad-Dwal".^[4]

Ekonomikament, Lyon hija ċentru ewlieni tal-industriji bankarji, kimiċi, farmaċewtiċi u bijoteknoloġiċi. Il-belt tħaddan industrija sinifikanti tas-software b'enfasi partikolari fuq il-logħob elettroniku; f'dawn l-aħħar snin rawmet settur ta' kumpaniji innovattivi lokali li qed jikber.^[5] Lyon tospita universitajiet u skejjel tal-edukazzjoni għolja rinomati, u hija t-tieni l-ikbar belt studenteska fi Franza, b'popolazzjoni universitarja ta' 200,000 student fi ħdan il-Metropoli ta' Lyon.^[6] Lyon tospita l-kwartieri ġenerali internazzjonali tal-Interpol, tal-Aġenzija Internazzjonali għar-Riċerka dwar il-Kanċer, kif ukoll ta' Euronews. Skont l-Istitut tar-Riċerka dwar il-Globalizzazzjoni u l-Klassifikazzjonijiet Dinjin, Lyon titqies bħala belt "beta" mill-2018. Ġiet fit-tieni post fi Franza u fl-40 post globalment fil-klassifikazzjonijiet tal-2019 ta' Mercer fost l-aħjar bliet biex wieħed jgħix fihom.^[7]

Lyon tinsab fl-Ewropa kontinentali, fil-kwart tax-Xlokk ta’ Franza, fil-konfluwenza tax-xmajjar Saône u Rhône. Il-belt hija mdawra b’diversi firxiet ta’ muntanji: il-Massif Central lejn il-punent, l-Alpi lejn ix-Xlokk, u l-Muntanji Jura lejn il-Grigal, u tinsab fil-pjanura ta’ Lyon. Lyon u r-reġjun tagħha jinsabu f’salib it-toroq tal-Ewropa tal-Punent, u jgħaqqdu l-Baħar tat-Tramuntana mal-Baħar Mediterran, u l-Ewropa tal-Lvant mal-Oċean Atlantiku; Il-belt tinsab 26 kilometru fin-nofsinhar ta’ Vjenna f’linja dritta, u bit-triq 54 km minn Saint-Étienne, 106 km minn Grenoble, 151 km minn Ġinevra, 306 km minn Turin, 313 km minn Marsilja, 441 km minn Milan, 463 km minn Pariġi, 333 km minn Bażel, 495 km minn Strasburgu, 537 km minn Toulouse, 637 km minn Barċellona, 684 km minn Nantes, 698 km minn Frankfurt am Main, 737 km minn Munich, u 972 km minn Brest.

Ir-reġjun ta’ Auvergne-Rhône-Alpes, li l-belt kapitali amministrattiva tiegħu hija Lyon, ikopri erja ta’ 69,711 km². L-eks reġjun ta' Rhône-Alpes, li l-belt kienet il-prefettura tiegħu, kien parti mir-Reġjun Urban ta' Lyon (RUL), li ġie xolt fl-2015. L-RUL kien jinkludi t-territorji organizzati madwar il-metropoli (b'raġġ ta' influwenza ta' 50 sa 100 km) u kellu popolazzjoni ta' 2.9 miljun (stima tal-2004). Lyon naturalment saret is-sede tal-Metropoli ta' Lyon, awtorità lokali bi status speċjali, li teżerċita s-setgħat kemm ta' dipartiment kif ukoll ta' korp intermuniċipali.

Lyon il-Qadim

Skont l-istoriku Dio Cassius, fis-sena 43 QK, is-Senat Ruman ordna l-ħolqien ta’ insedjament għar-refuġjati Rumani tal-gwerra mal-Allobroges. Dawn ir-refuġjati kienu tkeċċew minn Vienne u issa kienu kkampjati fil-konfluwenza tax-xmajjar Saône u Rhône. Il-pedament inbena fuq l-għolja Fourvière u uffiċjalment ingħata l-isem ta’ Colonia Copia Felix Munatia, isem li jinvoka l-prosperità u l-barka tal-allat. Il-belt bdiet tissejjaħ dejjem aktar bħala Lugdunum (u kultant Lugudunum). L-eqdem traduzzjoni ta’ dan l-isem tal-post Galliku bħala "Muntanja Mixtieqa" hija offruta mill-Glossarju Endlicher tas-seklu 9. B’kuntrast, xi studjużi moderni pproponew fortizza Gallika fuq l-għolja bl-isem ta’ Lug[o]dunon, għall-alla Ċeltiku Lugus (konness mal-Irlandiż Antik Lugh, l-Irlandiż Modern Lú), u dúnon (fortizza fuq l-għolja)^[8].

Ir-Rumani rrikonoxxew li l-post strateġiku ta’ Lugdunum fil-konverġenza ta’ żewġ xmajjar navigabbli għamilha ċentru naturali ta’ komunikazzjoni. Il-belt saret il-punt tat-tluq tat-toroq Rumani ewlenin fiż-żona, u malajr saret il-kapitali tal-provinċja, Gallia Lugdunensis. Żewġ Imperaturi twieldu f’din il-belt: Claudius, li d-diskors tiegħu huwa ppreservat fit-Tavla ta’ Lyon li fiha jiġġustifika n-nomina tas-Senaturi Galliċi, u Caracalla.

L-ewwel Kristjani f’Lyon ġew martrijati għat-twemmin tagħhom taħt ir-renji ta’ diversi imperaturi Rumani, l-aktar Marcus Aurelius u Septimius Severus. Qaddisin lokali minn dan il-perjodu jinkludu lil Blandina, Pothinus, u Epipodius, fost oħrajn. Il-Grieg Irenaeus kien it-tieni isqof ta’ Lyon matul l-aħħar parti tat-tieni seklu. Sal-lum, l-arċisqof ta’ Lyon għadu jissejjaħ "Primat des Gaules"^[9].

Il-Burgundjani li ħarbu mill-qerda ta’ Worms mill-Unni fl-437 ġew stabbiliti mill-ġdid fil-Lvant tal-Gallja. Fl-443 ir-Rumani stabbilew ir-Renju tal-Burgundjani, u Lugdunum saret il-belt kapitali tagħha fl-461. Fl-843, skont it-Trattat ta’ Verdun, Lyon marret għand l-Imperatur Ruman Sagru Lotarju I. Aktar tard saret parti mir-Renju ta’ Arles li ġie inkorporat fl-Imperu Ruman Sagru fl-1033. Lyon ma waqgħetx taħt kontroll Franċiż qabel is-seklu 14^[10].

Lyon Moderna

Fernand Braudel irrimarka, "L-istoriċi ta' Lyon mhumiex konxji biżżejjed tad-bipolarità bejn Pariġi u Lyon, li hija struttura kostanti fl-iżvilupp Franċiż... mill-aħħar tal-Medju Evu sar-Rivoluzzjoni Industrijali". Fl-aħħar tas-seklu 15, il-fieri introdotti mill-merkanti Taljani għamlu lil Lyon id-dar tal-kontijiet ekonomiċi ta' Franza. Anke l-Borża (teżor), mibnija fl-1749, kienet tixbaħ bazaar pubbliku fejn il-kontijiet kienu jiġu ssetiljati fil-beraħ. Meta l-banek internazzjonali mxew lejn Ġenova, imbagħad Amsterdam, Lyon baqgħet iċ-ċentru bankarju ta' Franza.

Matul ir-Rinaxximent, l-iżvilupp tal-belt kien immexxi mill-kummerċ tal-ħarir, li saħħaħ ir-rabtiet tagħha mal-Italja. L-influwenza Taljana fuq l-arkitettura ta' Lyon għadha viżibbli fost il-bini storiku. Fl-aħħar tas-seklu 14 u s-seklu 15, Lyon kienet ukoll ċentru ewlieni ta' attività letterarja u pubblikazzjoni ta' kotba, kemm ta' kittieba Franċiżi (bħal Maurice Scève, Antoine Héroet, u Louise Labé) kif ukoll ta' Taljani fl-eżilju (bħal Luigi Alamanni u Gian Giorgio Trissino).

Fl-1572, Lyon kienet xena ta’ vjolenza tal-massa mill-Kattoliċi kontra l-Ugonotti Protestanti fil-Massakru ta’ Jum San Bartilmew. Żewġ sekli wara, Lyon reġgħet intlaqtet mill-vjolenza matul ir-Rivoluzzjoni Franċiża, meta ċ-ċittadini qamu kontra l-Konvenzjoni Nazzjonali u appoġġjaw lill-Ġirondini. Il-belt ġiet assedjata mill-armati Rivoluzzjonarji għal aktar minn xahrejn qabel ma ċediet f’Ottubru 1793. Ħafna bini nqered, speċjalment madwar il-Place Bellecour, u Jean-Marie Collot d'Herbois u Joseph Fouché amministraw l-eżekuzzjoni ta’ aktar minn 2,000 ruħ. Il-Konvenzjoni ordnat li isimha jinbidel għal "Belt Liberata", u twaqqfet plakka li ddikjarat "Lyon għamlet gwerra fuq il-Libertà; Lyon ma teżistix aktar". Għaxar snin wara, Napuljun ordna r-rikostruzzjoni tal-bini kollu li twaqqa’ matul dak il-perjodu^[11].

Il-konvenzjoni ma kinitx l-unika mira f’Lyon matul ir-Rivoluzzjoni Franċiża. Wara li l-Konvenzjoni spiċċat fl-istorja, tfaċċa d-Direttorju Franċiż u jiem wara l-Kolp ta' Stat tat-18 ta' Fructidor tal-4 ta' Settembru 1797, kummissarju tad-Direttorju ġie assassinat f'Lyon.

Il-belt saret belt industrijali importanti fis-seklu 19. Fl-1831 u l-1834, il-kanuts (ħaddiema tal-ħarir) ta’ Lyon għamlu żewġ irvellijiet kbar għal kundizzjonijiet tax-xogħol u pagi aħjar. Fl-1862, bdiet topera l-ewwel waħda min-netwerk estensiv ta’ ferroviji funikulari ta’ Lyon. Matul ir-repressjoni ta’ Jannar u Frar 1894, il-pulizija wettqet mill-inqas għexieren ta’ rejds immirati lejn l-anarkisti li kienu jgħixu hemm, mingħajr wisq suċċess. Xi xhur wara, f’Ġunju 1894, il-kumpann Sante Caserio qatel lill-president Franċiż responsabbli għar-repressjoni, Sadi Carnot.

Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, Lyon kienet ċentru għall-forzi Nazisti okkupanti, inkluż Klaus Barbie, il-“Biċċier ta’ Lyon” infami. Madankollu, il-belt kienet ukoll fortizza tar-Reżistenza Franċiża, il-ħafna passaġġi sigrieti magħrufa bħala traboules, ippermettew lin-nies jaħarbu mir-rejds tal-Gestapo. Fit-3 ta’ Settembru 1944, Lyon ġiet illiberata mill-1 Diviżjoni Franċiża Ħielsa u l-Forces Françaises de l'Intérieur. Il-belt issa hija d-dar ta’ mużew tar-Reżistenza^[12].

L-Ajruport ta’ Lyon–Saint-Exupéry, li jinsab fil-Lvant ta’ Lyon, iservi bħala bażi għal titjiriet domestiċi u internazzjonali. Huwa faċilità ewlenija tat-trasport għar-reġjun kollu ta’ Rhône-Alpes, b’konnessjonijiet tal-kowċis ma’ bliet oħra fiż-żona. L-istazzjon tal-ferrovija intern Gare de Lyon Saint-Exupéry jgħaqqad l-ajruport man-netwerk nazzjonali tat-TGV. Il-monopolju tat-tramm Rhônexpress jgħaqqad l-ajruport mal-kwartier tan-negozju ta’ La Part Dieu f’inqas minn 30 minuta, u joffri konnessjonijiet mal-Underground A & B, it-Tramway T1, T3 & T4, u linji tal-karozzi tal-linja. It-trasport pubbliku ta’ Lyon Sytral joffri servizz tal-karozzi tal-linja, Route 47, li jgħaqqad l-ajruport ma’ Meyzieu fejn il-passiġġieri jistgħu jibdlu għat-Tram T3. Il-prezz regolari tat-trasport pubbliku huwa ta’ €1.90, għall-kuntrarju ta’ €15 direzzjoni waħda għar-Rhonexpress. Fis-subborg ta’ Bron, l-Ajruport iżgħar ta’ Lyon-Bron jipprovdi alternattiva għall-avjazzjoni domestika.

Lyon għandha żewġ stazzjonijiet ferrovjarji ewlenin: Lyon-Part-Dieu, li nbniet biex takkomoda t-TGV, u Lyon-Perrache, stazzjon eqdem li issa jipprovdi l-aktar servizz reġjonali. Stazzjonijiet ferrovjarji iżgħar jinkludu Lyon-Gorge-de-Loup, Lyon-Vaise, Lyon-Saint-Paul u Lyon-Jean Macé. Lyon kienet l-ewwel belt li ġiet konnessa ma' Pariġi permezz tat-TGV fl-1981. Minn dak iż-żmien 'l hawn, in-netwerk ferrovjarju tat-TGV kiber u jgħaqqad lil Lyon direttament ma' Perpignan, Toulouse, Nizza, Marsilja, Nantes u Lille. Ferroviji internazzjonali joperaw direttament lejn Madrid, Barċellona, Milan, Turin, Ġinevra, Frankfurt, Lussemburgu, Brussell (qabel lejn Londra, issa rtirata).

Il-belt tinsab fil-qalba ta’ netwerk dens ta’ toroq u tinsab fil-punt fejn jiltaqgħu diversi awtostradi: A6 lejn Pariġi, A7 Marseille, A42 lejn Ġinevra, u A43 lejn Grenoble. Il-belt issa hija evitata mill-A46. Mina doppja tal-awtostrada tgħaddi minn taħt Fourvière, u tgħaqqad l-awtostradi A6 u A7, li t-tnejn jiffurmaw l-"Autoroute du Soleil".

L-istazzjon tal-ferrovija ta’ Perrache jservi bħala ċentru ta’ trasport intermodali għat-trammijiet, ferroviji lokali u reġjonali u karozzi tal-linja tal-belt, it-terminus tal-linja A tal-Metro, tat-Tramway T2, is-servizz tar-roti Vélo'v, u t-taxis.

It-Transports en commun lyonnais (TCL), is-sistema ta’ trasport pubbliku ta’ Lyon, li tikkonsisti minn metro, tramijiet u karozzi tal-linja, isservi 62 komunali tal-metropoli ta’ Lyon. In-netwerk tal-metro għandu erba’ linji (A, B, C u D), 42 stazzjon, u jopera bi frekwenza sa ferrovija kull żewġ minuti. Minn Novembru 2020 'l hawn hemm tmien linji tat-tramm ta' Lyon: T1 minn Debourg fin-nofsinhar sa IUT-Feyssine fit-tramuntana, Tramm T2 minn Hôtel de région Montrochet sa Saint-Priest fix-xlokk, Tramm T3 minn Part-Dieu sa Meyzieu, Tramm T4 minn 'Hôptial Feyzin Venissieux' sa La Doua Gaston Berger. Tramm T5 minn Grange Blanche, fix-xlokk sa Eurexpo fin-nofsinhar tal-punent. Tramm T6 minn Debourg, fin-nofsinhar sa Hôpitaux Est-Pinel fil-lvant. Tramm T7 minn Vaux-en-Velin la soie, fil-grigal sa Décines – OL Vallée fil-lvant. U l-linja tat-tramm Rhône Express minn Part-Dieu sal-Ajruport ta' Lyon–Saint-Exupéry. In-netwerk tal-karozzi tal-linja ta' Lyon jikkonsisti mis-sistema tat-trolleybus ta' Lyon, karozzi tal-linja bil-mutur, u kowċis għal żoni barra miċ-ċentru. Hemm ukoll żewġ linji tal-funikular minn Vieux Lyon sa Saint-Just u Fourvière. Is-sistema tal-biljetti hija relattivament sempliċi peress li l-belt għandha operatur wieħed biss tat-trasport pubbliku, is-SYTRAL.

Iċ-Ċentru Storiku ta' Lyon ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1998.^[3]

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".^[3]

Lyon hija belt pilota tal-Kunsill tal-Ewropa u tal-programm "Bliet interkulturali" tal-Kummissjoni Ewropea. Lyon hija ġemellata ma':

• Addis Ababa, l-Etjopja;
• Bamako, il-Mali;
• Barċellona, Spanja;
• Beersheba, Iżrael;
• Birmingham, l-Ingilterra, ir-Renju Unit;
• Boston, l-Istati Uniti;
• Craiova, ir-Rumanija;
• Curitiba, il-Brażil;
• Frankfurt, il-Ġermanja, mill-1960;
• Gothenburg, l-Iżvezja;
• Guangzhou, iċ-Ċina, mill-1988;
• Haute Matsiatra, il-Madagascar;
• il-Belt ta' Ho Chi Minh, il-Vjetnam, mill-1997;
• Ġeriko, il-Palestina;
• Leipzig, il-Ġermanja, mill-1981;
• Łódź, il-Polonja, mill-1991;
• Milan, l-Italja, mill-1966;
• Montreal, il-Kanada, mill-1979;
• Oran, l-Alġerija;
• Osaka, il-Ġappun, mill-1984;
• Ouagadougou, il-Burkina Faso;
• Porto-Novo, il-Benin;
• Rabat, il-Marokk;
• St. Louis, l-Istati Uniti;
• San Pietruburgu, ir-Russja;
• Sétif, l-Alġerija;
• Tinca, ir-Rumanija;
• Torino, l-Italja;
• Yerevan, l-Armenja, mill-1992;
• Yokohama, il-Ġappun, mill-1959.

1. ↑ "Historique des populations communales | Insee". www.insee.fr. Miġbur 2023-04-18.
2. ↑ "Insee - Statistiques locales". statistiques-locales.insee.fr. Miġbur 2023-04-18.
3. 1 2 3 Centre, UNESCO World Heritage. "Historic Site of Lyon". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-04-18.
4. ↑ "Fete des lumieres". www.fetedeslumieres.lyon.fr (bl-Ingliż). Miġbur 2023-04-18.
5. ↑ "Entrepreneurship support network businesses start up funding Europe France Lyon - Greater Lyon". web.archive.org. 2010-03-08. Arkivjat mill-oriġinal fl-2010-03-08. Miġbur 2023-04-18.Manutenzjoni CS1: BOT: url-oriġinali status mhux magħruf (link)
6. ↑ "Classement 2019 des villes étudiantes par nombre d'étudiants". www.investirlmnp.fr. Miġbur 2023-04-18.
7. ↑ "Quality of Living City Ranking | Mercer". mobilityexchange.mercer.com. Miġbur 2023-04-18.
8. ↑ "L'histoire de Lyon - Office du tourisme de Lyon". www.visiterlyon.com (bil-Franċiż). Miġbur 2026-10-01.
9. ↑ rédaction, La (2023-08-22). "Brève histoire de Lyon, de l'époque romaine à aujourd'hui" (bil-Franċiż). Miġbur 2026-10-01.
10. ↑ "L'histoire de Lyon en bref" (bil-Franċiż). 2013-02-09. Miġbur 2026-10-01.
11. ↑ reserves), Association Historical-Cities 69005 Lyon France- (tous droits. "Lyon Histoire de la Ville". www.patrimoine-lyon.org (bl-Ingliż). Miġbur 2026-10-01.
12. ↑ reserves), Association Historical-Cities 69005 Lyon France- (tous droits. "Lyon Histoire de la Ville". www.patrimoine-lyon.org (bl-Ingliż). Miġbur 2026-10-01.