Naar inhoud springen

Ter Apel

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ter Apel
Plaats in Nederland Vlag van Nederland
Klooster Ter Apel
Ter Apel (Groningen)
Ter Apel
Situering
Provincie Vlag Groningen (provincie) Groningen
Gemeente Vlag Westerwolde Westerwolde
Coördinaten 52° 53′ NB, 7° 4′ OL
Algemeen
Oppervlakte 36,25[1] km²
- land 35,64[1] km²
- water 0,63[1] km²
Inwoners
(2023-01-01)
9.830[1]
(276 inw./km²)
Woning­voorraad 4.231 woningen[1]
Overig
Postcode 9561, eventueel 9562
Woonplaats­code 2296
Foto's
Hotel Boschhuis
Hotel Boschhuis
Portaal  Portaalicoon   Nederland

Ter Apel (Gronings: Troapel) is het grootste dorp in de gemeente Westerwolde, in het uiterste zuidoosten van de Nederlandse provincie Groningen. Ter Apel ligt in het zuiden van de streek Westerwolde, bij de Ruiten Aa, waarvan het dal samen met de Ter Apelerbossen hoort bij het Natuurnetwerk Nederland. Ter Apel ligt aan de N366, de N976 en de N391. Het vormt de zuidpunt van de Semslinie tussen Groningen en Drenthe en grenst aan de Duitse deelstaat Nedersaksen.

De BAG-woonplaats telt inclusief Agodorp, Barnflair, Burgemeester Beinsdorp, De Bruil, De Maten, Hanetange, Laudermarke, Munnekemoer, Roelage, 't Schot, Ter Haar, Aanmeldcentrum Ter Apel en de penitentiaire inrichting (PI) Ter Apel 8.679 inwoners (2026). De CBS-wijk Ter Apel telt 9.129 inwoners (2026), maar omvat ook Ter Apelkanaal, Jipsingboermussel en Zandberg en omvat niet De Maten.

In de kloostertuin zijn bij opgravingen in 2000 resten gevonden van Mesolithische haardkuilen en paalgaten en paalkuilen van een 12e eeuwse boerderij.

Het dorp ontstond vanuit het kerspel Sellingen. Waarschijnlijk ontstond tijdens de tweede helft van de 14e eeuw op een kleine zandhoogte (pel of pol) langs de (Ruiten) Aa het klooster Ter Apel als voorwerk (uithof) van de premonstratenzers van het klooster Schildwolde (Gratia sanctae Mariae). Onbekend is of het voorwerk een eigen marke had of nog onder de marke van Laude viel. In 1452 werd het voorwerk deels verwoest tijdens een overval vanuit het Emsland.

Vanaf 1465 werd bij Ter Apel op de resten van het vroegere voorwerk een nieuw klooster gebouwd van de orde van het Heilig Kruis en werd de plaats een eigen kerspel.

Bij het klooster stond een watermolen aan de Molen Aa, een hiervoor gegraven sloot vanaf de Runde, die ten oosten van de uithof in de Ruiten Aa stroomde bij 't Heem. Voor de aanvoer van water in droge tijden werd ten westen van het huidige Agodorp de Weijert (molenvijver) aangelegd.

Er zullen buiten het klooster zelf echter slechts een paar woningen hebben gestaan. Het klooster wist in de 15e en 16e eeuw veel land te verkrijgen in de gebieden ten noorden van Ter Apel.

De Tachtigjarige Oorlog zorgde voor veel veranderingen. In 1573 werd door de monniken munitie ingeslagen om zich te kunnen verdedigen. In 1593 werd het klooster geseculariseerd bij de reductie van Groningen. Daarbij werd een wacht geplaatst in de westelijke vleugel (In 1755 opgeheven, waarna de vleugel werd gesloopt). De kloosterbroeders mochten in het klooster blijven en hun werk en het aanwezige gasthuis voortzetten mits er geen katholieke erediensten werden gehouden.

In 1619 verwierf de stad Groningen Westerwolde en daar hoorde ook het klooster, het er tegenover gelegen brouw- en bakhuis en de bijbehorende gronden bij. De gronden werden verdeeld in zes erven, waarop stadsmeiers werden geplaatst. De stad gebruikte de gronden als wingewest en liet er grote eikenbossen aanplanten. Waar de grond te nat was werden de bomen op rabatten geplaatst om droge wortels te houden. De bomen werden onder andere gebruikt voor stadspoorten en bruggen. Grote uitbreidingen vonden plaats in de 19e eeuw, toen er naast eiken ook veel dennen gepoot werden. Rond 1842 liet de stad de zwaarste eiken rond het klooster kappen langs de weg naar 't Schot, waardoor het aanzicht van het klooster sterk werd aangetast.

Het gasthuis was de stad begin 17e eeuw een doorn in het oog geworden aangezien de gratis kost haar geld kostte en allerlei ongure types aantrok. In 1637 werd het gasthuis daarom gesloten en werd er voor de handhaving een commandeur met troepen aangesteld. De commandeur werd vervolgens een opzichter voor de controle over de toegang over het moeras tegen bedelaars en stropers en om de aanwezige houtplantages aan te sturen. In 1674 werd het brouw- en bakhuis vervangen door een nieuwe commandeurswoning, waar in de 19e eeuw ook een herbergiersfunctie bij kwam. In 1881 werd de woning verbouwd tot Hotel Boschhuis. In 1889 vertrok de laatste commandeur.

Van de 17e tot de 19e eeuw bestond de bebouwing van het geïsoleerde Ter Apel uit het klooster, een aantal stadsboerderijen en nog wat woningen. Er woonden in die tijd ongeveer 100 mensen. Dit veranderde met de aanleg van het Ter Apelkanaal. De stad Groningen was in 1765 begonnen met het graven hiervan en wilde dit water aanvankelijk aansluiten op de Duitse Eems en de Drentse venen. Door protest van boeren uit Roswinkel werd de loop echter verlegd naar Ter Apel, waar de aanleg in 1856 stilviel bij de Roswinkelerweg te midden van discussies over hoe het verder moest: moest men verder naar de Eems? En hoe moest de Ruiten A worden doorkruist? Men kwam er niet uit. De veelal katholieke kanaalgravers vestigden zich daarom eerst tijdelijk op deze plek. Hieromheen ontstond bedrijvigheid: het begin van het huidige Ter Apel. In 1859 werd er een katholieke hulpkerk gebouwd, in 1876 werd Ter Apel door aartsbisschop Schaepman aangewezen tot parochie en in 1881 verrees de neogotische Sint-Willibrorduskerk.

Tussen 1931 en 1933 werden de overgebleven delen van het klooster gerestaureerd. In 1976 deed de stad het hele complex (klooster, Boschhuis en een deel van het bos) voor een symbolisch bedrag over aan het Rijk. Het bos kwam daarbij in eigendom van Staatsbosbeheer. De landbouwgronden van het Landbouwbedrijf Ter Apel van de stad Groningen zijn in 1987 ook verkocht, omdat ze de stad alleen maar geld kostten.

Sinds de 19e eeuw is er ook veenkoloniale lintbebouwing, langs het Stads-Ter Apelkanaal richting Stadskanaal, de Weerdingermond richting Nieuw-Weerdinge en richting Emmer-Compascuum. In 1920 kwam het Ruiten-Aa-kanaal gereed dat sinds 2004 weer bevaarbaar is voor de pleziervaart. In de eerste helft van de 20e eeuw was Ter Apel een knooppunt van spoor- en tramwegen, met de EDS, de EGTM, de DSM, de OG en de STAR. Van deze spoorlijn is anno heden de aardebaan in de bossen bij Ter Apel nog herkenbaar.

In de jaren 1910-20 werd het tuindorp Agodorp als buitenwijk gebouwd in de bossen ten zuidoosten van Ter Apel. Dit dorp behoorde bij de in 1917 ten noorden van het Ruiten-Aa-kanaal opgerichte drogerij en conservenfabriek voor Aardappelen, Groenten en Ooft, die in 1919 de n.v. AGO, Maatschappij voor het drogen, veredelen en verwerken van hout werd. In deze fabriek naast het dorp werden houten instrumenten voor de textielindustrie gemaakt. Na een faillissement in 1977 verhuisde de fabriek onder de naam Lignostone naar een ander bedrijventerrein in Ter Apel. Ten zuiden van het Ruiten-Aa-kanaal werd in 1916 de aardappelmeelfabriek 'Ter Apel en Omstreken' opgericht. In 1964 fuseerde de fabriek met de aardappelmeelfabrieken “Westerwolde” en “Musselkanaal en Omstreken” tot “W.T.M.”, sinds 1971 onderdeel van Avebe. in 1981 sloot Avebe deze fabriekslocatie en werden er kleine bedrijfjes gevestigd. In 1999 verliet het laatste bedrijfje het gebouw en raakte het pand in verval.

In de jaren 1930-40 werd de buitenwijk Burgemeester Beinsdorp gebouwd ten zuiden van Ter Apel. Dit dorp was net als Agodorp gericht op de huisvesting van arbeiders.

In november 1942 werden de 49 joodse inwoners van Ter Apel door de Duitsers opgehaald en afgevoerd naar Kamp Westerbork, vanwaar ze op transport werden gesteld naar het vernietigingskamp Auschwitz en daar werden vermoord.[2][3] In 2004 is op de hoek van de Oosterstraat en Schotslaan, op de plek waar vroeger de synagoge stond, een herinneringsmonument onthuld.

Vanaf begin jaren '80 stond in Ter Apel een groot materiaaldepot van het Amerikaanse leger in West-Duitsland, waar enkele honderden dorps- en streekbewoners werk vonden. Door het einde van de Koude Oorlog en de Duitse eenwording werd deze opslag overbodig. Na de sluiting in 1995 werden op het zuidelijk deel van het terrein een penitentiaire inrichting en het Asielzoekerscentrum Ter Apel gerealiseerd. Het noordelijk deel van het terrein is in gebruik als bedrijfsterrein.

Geboren in Ter Apel

[bewerken | brontekst bewerken]
[bewerken | brontekst bewerken]
  • C.J. Wegman en R.M.A. Wegman, Westerwolders en hun woningbezit van 1568 tot 1829: het klooster Ter Apel, Wierden 2005
Zie de categorie Ter Apel van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.