Chepesz

Chepesz, chopesz (staroegip. ḫpš) – rodzaj starożytnej broni białej o sierpowatej głowni. Używany na Bliskim Wschodzie od III tysiąclecia p.n.e. do ok. 1300 p.n.e., znany przede wszystkim ze starożytnego Egiptu. W tamtejszej ikonografii występuje również jako insygnium bóstw i symboliczna broń faraonów.

Typowy okaz broni (z kilkunastocentymetrową rękojeścią) miał 50-60 cm długości, spotykane są jednak i mniejsze egzemplarze. Ostre w nim jest tylko zakończenie głowni (sztych) oraz jej część zewnętrzna. Tępa krawędź końcowa głowni służyła skutecznie jako pałka, a także jako hak. Rękojeść była oddzielona od głowni niewielkim pogrubieniem tworzącym zastawę chroniącą bezpośrednio dłoń przed ciosem. Uchwyt był prosty z rozszerzoną lub wygiętą dla wzmocnienia chwytu głowicą.

Chepesz początkowo wytwarzany głównie z brązu, w czasach późniejszych wykonywano z żelaza.

Udowodniono, iż broń ta ma długą azjatycką tradycję^[1]. Przypuszcza się, że wytworzona została z form bliskowschodnich toporów bojowych typu epsilon^[2]. Znana już ok. 2500 p.n.e. w Babilonii (pod nazwą gamlu), gdzie we wczesnej formie (jako „miecz-sierp”) uwidoczniona na tzw. Steli sępów, stanowi broń króla Eanatuma z Lagasz. Wszystkie wcześniejsze znaleziska (np. z grobów królewskich w Byblos, także grób w Sychem oraz groby z okresu hyksoskiego w Tell el-Daba), świadczą o tym, iż była to wyszukana broń elitarna, nie zaś stosowana powszechnie^[a].

Nad Nilem chepesz był rodzajem uzbrojenia przejętego przez Egipcjan od ludów Bliskiego Wschodu i typowego dla epoki Nowego Państwa. Za przykładem Syryjczyków miał wprowadzić go Totmes III^[3]. Egipska nazwa pochodzi od skojarzenia z kształtem nogi zwierzęcej (wołu), zwanej tam ḫpš, określenia poświadczonego w Tekstach Sarkofagów z Pierwszego Okresu Przejściowego^[4]. Po raz pierwszy chepesz jako broń wspomniano źródłowo w czasach XVII dynastii jako uzbrojenie faraona Kamose^[5]. Ogólnie zakłada się, że jego wyrobu Egipcjanie nauczyli się od Kananejczyków bądź też wprost przejęli go od najeźdźczych Hyksosów wraz z innymi nowościami wojskowymi^[6].

W czasach Nowego Państwa wraz z włócznią i tarczą chepesz był bronią egipskiej piechoty, w której wraz z toporem zastąpił maczugę, nieużyteczną wobec chronionego opancerzeniem przeciwnika. Pod względem technicznym wyróżniał się znaczną przebijalnością. Jego ciężar (ok. 2 kg) oraz wyjątkowy kształt pozwalał wojownikowi na zmienność sposobu atakowania w rozmaitych warunkach. Chopesz wyszedł z użycia ok. 1300 p.n.e. lub nieco później, gdyż wiadomo, iż Egipcjanie stosowali go jeszcze w trakcie walk z Ludami Morza^[7]. Posługiwały się nim też nawet pustynne plemiona nomadów zwanych Szasu (Beduini) w czasach XIX dynastii^[8][b].

Chepesz stanowił też jedno z insygniów najważniejszych bóstw egipskich (np. Atuma, Amona) oraz symbolizował magiczną broń władcy-faraona, wyobrażaną w sztuce jako oznakę zwycięstwa nad wrogami^[c]. W tym znaczeniu występuje też w staroegipskiej mitologii i w astronomii – jako znak gwiazdy Chepesz w gwiazdozbiorze Wielkiej Niedźwiedzicy, łączonej z gwiezdnym bóstwem Mesechtiu^[9].

• Terence Wise, Angus McBride: Ancient Armies of the Middle East. London: Osprey Publishing, seria Men-at-Arms 109, 1996, ISBN 0-85045-384-4
• William J. Hamblin: Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC. Holy Warriors at the Dawn of History. London: Routledge 2006, ISBN 0-415-25589-9