Future Circular Collider

Future Circular Collider (FCC, przyszły zderzacz kołowy) – projekt międzynarodowej infrastruktury badawczej CERN, która miałaby zastąpić Wielki Zderzacz Hadronów (LHC) po zakończeniu jego programu naukowego. Preferowany wariant przewiduje tunel o obwodzie około 90,7 km pod obszarem Francji i Szwajcarii w rejonie Genewy. W pierwszym etapie miałby w nim działać zderzacz elektronów i pozytonów FCC-ee, a następnie mógłby go zastąpić zderzacz hadronów FCC-hh, przede wszystkim protonów^[1][2].

W aktualizacji europejskiej strategii fizyki cząstek przyjętej 22 maja 2026 FCC-ee wskazano jako preferowany przyszły projekt flagowy CERN. Nie oznaczało to zatwierdzenia jego budowy. Rada CERN ma być gotowa do podjęcia decyzji w 2028 roku, po uwzględnieniu m.in. wykonalności naukowej, technicznej i finansowej oraz konsultacji w państwach gospodarzących laboratorium^[3].

Studia nad FCC wynikły z zaleceń europejskiej strategii fizyki cząstek z 2013 roku, dotyczących przygotowania przyszłych przedsięwzięć po LHC. CERN rozpoczął międzynarodowy program studiów w 2014 roku; spotkanie inaugurujące zaplanowano na 12–15 lutego w Genewie. Wczesne koncepcje zakładały nowy tunel o obwodzie 80–100 km i zderzacz protonowy o energii zderzeń rzędu 100 TeV^[4]. W opracowaniu z 2016 roku wariant protonowy opisywano jako FCC-pp, a dla FCC-ee podawano zakres energii około 0,1–0,4 TeV^[5].

15 stycznia 2019 ogłoszono przekazanie do publikacji czterotomowego raportu projektu koncepcyjnego (Conceptual Design Report). Przewidywał on możliwość rozpoczęcia programu od zderzacza elektronowo-pozytonowego, a następnie wykorzystania tego samego tunelu dla maszyny protonowej^[6]. Po aktualizacji europejskiej strategii w 2020 roku podjęto studium wykonalności FCC. Jego trzytomowy raport ogłoszono 31 marca 2025. Obejmował on fizykę i doświadczenia, akceleratory i infrastrukturę techniczną oraz budownictwo, realizację i zagadnienia środowiskowe^[7][8].

Rada CERN rozpatrzyła wyniki studium 6–7 listopada 2025, po przeglądach dokonanych przez jej komitety i niezależnych ekspertów. Według oficjalnego komunikatu komitety ekspertów oceniły projekt jako technicznie wykonalny na podstawie przedstawionej dokumentacji i nie wskazały wówczas przeszkód wykluczających jego realizację. Rada podkreśliła jednak potrzebę dalszych prac nad lokalizacją, oddziaływaniem na środowisko, ryzykiem, niepewnością kosztów i zabezpieczeniem finansowania^[7].

Aktualizacja strategii z maja 2026 utrzymała pełne wykorzystanie potencjału LHC i jego modernizacji jako najwyższy priorytet średnioterminowy, wskazując FCC-ee jako preferowane przedsięwzięcie w dłuższej perspektywie. Kierownictwo CERN zaproszono do rozmów z państwami członkowskimi i innymi potencjalnymi partnerami w celu opracowania wykonalnego planu finansowania^[3]. Opublikowana we wrześniu strategia CERN na lata 2026–2030 również zakładała przygotowanie organizacji do ubiegania się o zgodę Rady na FCC-ee w 2028 roku^[9].

Przedstawiane kalendarze pozostają warunkowe. Zakładają rozpoczęcie budowy w latach 30. XXI wieku, jeśli projekt zostanie zatwierdzony, i uruchomienie FCC-ee w latach 40. Publiczna oś czasu CERN wskazuje koniec tej dekady, podczas gdy część materiałów informacyjnych mówi o około 2045 roku. Późniejszy zderzacz hadronowy rozważano na lata 70. XXI wieku^[1][8][13].

W zestawieniu opublikowanym przez M. Benedikta i F. Zimmermanna w 2026 roku bazowe nakłady na budowę FCC-ee dla pracy przy energiach badań bozonów Z, par W i produkcji Higgsa szacowano na 14,02 mld CHF, w cenach z 2024 roku. Kosztorys obejmował akceleratory, układy wstrzykiwania, roboty budowlane, infrastrukturę techniczną i zagospodarowanie terenu oraz 290 mln CHF wkładu CERN w cztery eksperymenty. Część kosztów tych eksperymentów przypadająca na instytucje spoza CERN wynosiła dodatkowo około 1,30 mld CHF, co dawało 15,32 mld CHF dla tak określonego zakresu inwestycji. Odrębnym wydatkiem była modernizacja układów przyspieszających i kriogenicznych umożliwiająca produkcję par kwark t–antykwark t, wyceniona na około 1,26 mld CHF^[14]. Wrześniowa nota CERN przedstawiała sumę około 15,3 mld CHF w innym zakresie: jako 14,02 mld CHF powiększone o zaokrąglony koszt modernizacji top–antytop, bez pełnych wkładów pozostałych instytucji w eksperymenty. Jej wycenę wyrażono w stałych cenach grudnia 2024; modernizacja dotyczyła nadal FCC-ee, a nie FCC-hh^[15].

Wkład CERN w doświadczenia nie pokrywał pełnego kosztu czterech detektorów, których większa część miałaby być finansowana przez międzynarodowe zespoły i uczestniczące instytuty. Kosztorys budowy FCC-ee nie obejmował jego eksploatacji ani realizacji późniejszego FCC-hh. Model finansowania pozostawał nieostateczny: rozważano wykorzystanie regularnego budżetu CERN, dodatkowych wkładów państw i partnerów zewnętrznych oraz darowizn. Deklaracje przyszłego wsparcia były uzależnione od dalszych decyzji i porozumień^[15].

Zastrzeżenia do możliwości sfinansowania projektu zgłaszano jeszcze przed ukończeniem studium wykonalności. W maju 2024 Eckart Lilienthal, przedstawiciel niemieckiego Federalnego Ministerstwa Oświaty i Badań Naukowych, wskazywał na niepewność kosztów, brak zapewnionego udziału partnerów zewnętrznych i ograniczone możliwości zwiększania niemieckich nakładów. Przedstawione stanowisko zakładało potrzebę przygotowania również scenariusza bez FCC-ee^[16]. Wątpliwości niemieckiego rządu dotyczące kosztów opisało w czerwcu tego roku także czasopismo „Nature”^[17].

Wybór przebiegu tunelu i obiektów na powierzchni uwzględniał warunki geologiczne, istniejącą infrastrukturę, zabudowę oraz ograniczenia środowiskowe. Według materiałów CERN projektowanie prowadzono z zamiarem unikania oddziaływań, ograniczania tych, których nie da się uniknąć, oraz kompensowania pozostałych. Dalszych analiz wymagały m.in. prace budowlane, wykorzystanie wydobytego materiału, gospodarka wodna i zaopatrzenie w energię^[18].

Nota CERN z września 2026 przewidywała dla FCC-ee maksymalne zapotrzebowanie na moc około 365 MW i roczne zużycie energii elektrycznej zależne od trybu pracy, od około 1,1 do 1,8 TWh, ze średnią około 1,3 TWh. Wartości te dotyczyły FCC-ee, a nie całego przyszłego kompleksu CERN^[19]. W zaktualizowanej w tym samym miesiącu nocie dotyczącej wody potrzeby eksploatacyjne FCC-ee oceniono na około 1,9 mln m³ rocznie, przede wszystkim na potrzeby chłodzenia; łączne przyszłe zużycie CERN z FCC-ee szacowano na około 3,9 mln m³ rocznie. Były to prognozy projektowe, uwzględniające zastąpienie LHC przez FCC-ee, a nie wyniki pomiarów działającego FCC^[20].

W 2026 roku przeprowadzono dwa odrębne procesy udziału publicznego. We Francji debata pod auspicjami Commission nationale du débat public (CNDP) trwała od 2 czerwca do 1 października. W Szwajcarii konsultacje z udziałem niezależnych gwarantów prowadzono od 18 maja do 2 października^[21][22]. Na początku listopada 2026 sprawozdania z tych procesów pozostawały w przygotowaniu: CNDP zapowiadała publikację francuskiego sprawozdania do 1 grudnia, a CERN wyników obu procesów na początek grudnia. Ewentualna przyszła zgoda Rady CERN na projekt nie zastępowałaby procedur i zezwoleń wymaganych we Francji i Szwajcarii^[23][22].