Wanda Rutkiewicz

Wanda Rutkiewicz

Wanda Rutkiewicz
Data i miejsce urodzenia	4 lutego 1943 Płungiany
Data i miejsce śmierci	13 maja 1992 Kanczendzonga/Nepal
Zawód, zajęcie	elektronik himalaistka alpinistka
Odznaczenia
Multimedia w Wikimedia Commons
Cytaty w Wikicytatach

Wanda Halina Rutkiewicz z domu Błaszkiewicz (ur. 4 lutego 1943 w Płungianach, zaginęła 13 maja 1992 na stokach Kanczendzongi w Himalajach) – polska alpinistka i himalaistka, z zawodu elektronik, jedna z najwybitniejszych światowych himalaistek. Jako trzecia kobieta na świecie, pierwsza Europejka i pierwsza osoba z Polski zdobyła szczyt Mount Everestu, najwyższy szczyt Ziemi. 23 czerwca 1986, jako pierwsza kobieta na świecie i pierwsza osoba z Polski, zdobyła szczyt K2, drugi pod względem wysokości szczyt Ziemi.

Urodziła się 4 lutego 1943 w domu przy ulicy Dariaus ir Gireno w Płungianach^[1]. Była drugim z czworga dzieci inżyniera Zbigniewa Błaszkiewicza i Marii z Pietkunów^[1]. Miała troje rodzeństwa: Jerzego (1941–1948), Janinę (ur. 1947) i Michała (1949–2012)^[2]. Po II wojnie światowej z rodzicami i starszym bratem przyjechała jako repatriantka do Łańcuta (gdzie mieszkali jej dziadkowie ze strony ojca, Władysław i Ewa Błaszkiewiczowie), a w 1947 – do Wrocławia^[3]. Doświadczyła dwóch rodzinnych tragedii: w marcu 1948 zmarł jej starszy brat, który rozpalił ognisko na znalezionym niewypale^[4], a w grudniu 1972 zamordowano jej ojca^[5].

Maturę zdała w II Liceum Ogólnokształcącym we Wrocławiu^[6]. Studiowała na Wydziale Łączności Politechniki Wrocławskiej, który ukończyła w 1965 i uzyskała dyplom magistra inżyniera elektronika^[7], broniąc pracy pt. „Analiza układów hybrydowych”^[8]. W latach 1964–1973 była zatrudniona jako inżynier w Instytucie Automatyki Systemów Energetycznych we Wrocławiu^[9]. W 1973 przeniosła się do Warszawy, gdzie podjęła pracę w Instytucie Maszyn Matematycznych^[10].

Trenowała lekkoatletykę w klubie Parasol Wrocław^[7]. W 1961 zdobyła mistrzostwo Polski klubów uczelnianych w pchnięciu kulą^[11]. W latach 1961–1965 była zawodniczką siatkarskiego klubu AZS Wrocław^[12][13], a od 1965 przez kilka lat grała w Gwardii Wrocław^[8]. Była kapitanem juniorskiej reprezentacji Polski^[14][15]. W latach 70. zdobyła licencję samochodowego kierowcy rajdowego^[16]. Zwyciężyła w Samochodowym Rajdzie Pań. Startowała również jako pilot z Marcinem Osiowskim^[17]. W latach 1980 i 1983 startowała w Rajdzie Festiwalowym, jadąc samochodem Łada 1500^[18].

Pierwszą wspinaczkę odbyła w 1961 w Rudawach Janowickich, na skałkach koło Janowic Wielkich, w pobliżu Jeleniej Góry^[19]. W 1962 ukończyła kurs taternicki na Hali Gąsienicowej w Tatrach. W Tatrach wspinała się na wielu klasycznych i trudnych drogach (lata 60.), m.in. północną ścianą Małego Kieżmarskiego Szczytu i wariantem „R” na Mnichu (1964). Poprowadziła kilka nowych dróg, m.in. na Koprowym Wierchu. Była także członkinią i uczestniczką wypraw jaskiniowych wrocławskiej Sekcji Grotołazów^[20][21].

Po Tatrach wspięła się na Alpy (pierwszy raz w 1964)^[22], Pamir (1970, 1974)^[23], Hindukusz (1972)^[24] i Himalaje (1975, 1978)^[25]. Należała do Klubu Wysokogórskiego we Wrocławiu^[26], a po 1973 – do KW w Warszawie.

Osiągnięcia Rutkiewicz stawiają ją w gronie najlepszych himalaistek w historii. O swoich wyprawach i płynących stąd przemyśleniach często pisała w czasopismach o tematyce alpinistycznej. Była zdecydowaną rzeczniczką i zdeterminowaną realizatorką wspinaczkowej samodzielności kobiet^[27]. Była też autorką lub współautorką kilku książek.

Zaginęła w maju 1992 podczas ataku szczytowego na Kanczendzongę^[28]. Wraz z Carlosem Carsolio 12 maja o godz. 3:30 wyruszyli w górę z obozu IV na 7950 m^[29]. Carsolio ostatecznie stanął na wierzchołku^[29], a w drodze powrotnej (w połowie drogi między szczytem a obozem IV) napotkał zmęczoną Rutkiewicz, która oznajmiła mu, że zamierza przeczekać noc i kontynuować wejście następnego dnia^[30]. Według ówczesnego komunikatu Ministerstwo Turystyki Nepalu uznało prowadzenie akcji ratunkowej za praktycznie niemożliwe, a informacja o zaginięciu Polki dotarła do Polski po prawie dwóch tygodniach, 25 maja 1992^[31]. Jej ciała nie odnaleziono^[32]. Jesienią 1996 została sądownie uznana za zmarłą z datą 13 maja 1992^[33]. Na nagrobku rodzinnego grobu na Cmentarzu św. Wawrzyńca we Wrocławiu umieszczono epitafium „WANDA RUTKIEWICZ 4.2.1943 †13.5.1992 PRO MEMORIA”^[34].

Rutkiewicz została wpisana do Księgi rekordów Guinnessa jako pierwsza kobieta, która zdobyła szczyt K2^[35].

Była dwukrotnie zamężna. 24 kwietnia 1970 wyszła za taternika i matematyka Jana Wojciecha Rutkiewicza, z którym rozwiodła się w 1973^[36]. W 1982 poślubiła austriackiego lekarza i alpinistę Helmuta Scharfettera, z którym rozwiodła się w 1986^[37].

• Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1979)^[46]
• Sitara-e Imtiaz (Pakistan, 1991)^[46]

Była autorką i współautorką filmów i książek alpinistycznych:

• Po śmierci Wandy Rutkiewicz Zbigniew Jara napisał wiersz pt. Niepokonana zadedykowany himalaistce, który został opublikowany w miesięczniku „Góry i Alpinizm”^[50][51]. Krzysztof Gajda napisał piosenkę Epitafium dla Wandy Rutkiewicz (alternatywna nazwa Wanda Rutkiewicz) wykonywaną przez Kwartet ProForma^[52].

• 

Pośmiertnie w 1994 jako jedna z trzech pierwszych osób Wanda Rutkiewicz została odznaczona Medalem im. Króla Alberta I, przyznawanym za wyjątkowe zasługi górskie przez King Albert Memorial Foundation^[46].

• Organizowany jest Festiwal Filmów Alpinistycznych im. Wandy Rutkiewicz^[53]
• Jest patronką szkół w Polsce. Są to: w Warszawie Szkoła Podstawowa nr 300, we Wrocławiu Szkoła Podstawowa nr 81, gminny Zespół Szkół w Janowicach Wielkich, Zespół Szkół w Rząsce, Szkoła Podstawowa w Duchnicach^[54], Szkoła Podstawowa nr 6 w Rzeszowie^[55].
• Jest patronką ulic w Warszawie w dzielnicy Wilanów^[56], w bezpośredniej okolicy zespołu szkół jej imienia, we Wrocławiu na osiedlu Gaj^[57], w Częstochowie^[58], w dzielnicy Wrzosowiak, w Oleśnicy^[59] oraz Łańcucie (patronka ulicy i osiedla)^[60].
• Poczta Polska w 75 rocznicę urodzin w dniu 4 lutego 2018 r. wydała kartkę pocztową ze znakiem opłaty, na którym przedstawiono Mount Everest, na ilustracji kartki pokazano zdjęcie Wandy Rutkiewicz podczas wspinaczki w Pirenejach w 1969 roku.
• W 2018 roku, decyzją samorządu miasta Płungiany (Litwa), postanowiono upamiętnić Wandę Rutkiewicz, przemianowując ulicę jej imieniem. Wspomniana ulica to ta sama, na której stał jej dom rodzinny^[61].
• Teatr Polski w Bielsku-Białej wystawił 14 października 2017 roku monodram pt. „Wanda” napisany na podstawie życia Wandy Rutkiewicz. Autorką tekstu jest Wiesława Sujkowska, spektakl wyreżyserowały Maria Sadowska i Joanna Grabowiecka, w rolę Wandy wcieliła się Anita Jancia^[62].
• Uchwałą Sejmu RP IX kadencji z 14 października 2021 zdecydowano o ustanowieniu roku 2022 Rokiem Wandy Rutkiewicz^[63]. Patronom roku 2022 poświęcono wydanie specjalne Kroniki Sejmowej^[64].
• Od listopada 2022 jeden z wrocławskich tramwajów Moderus Gamma (numer 3308) nosi imię Wandy Rutkiewicz^[65].
• Muzeum Śląskie w Katowicach w 80 rocznicę urodzin Wandy Rutkiewicz i 45-lecie zdobycia przez nią Mount Everestu zorganizowało wystawę „Spojrzenie z góry. Archiwum Wandy Rutkiewicz”, dostępną dla zwiedzających od 16 listopada 2023 do 23 czerwca 2024 roku. Kuratorkami wystawy są Katarzyna Gębarowska i Beata Lisicka^[66][67].
• W 2024 roku miała miejsce premiera filmu Ostatnia wyprawa w reżyserii Elizy Kubarskiej, która odbyła się podczas festiwalu Millenium Docs Against Gravity^[68]. Film, oparty m.in. na niepublikowanych wcześniej audio-dziennikach himalaistki, wszedł na ekrany kin 18 października 2024 r.^[69][70]

• Z góry widać lepiej – film dokumentalny w reżyserii Bartosza Kowalskiego, Telewizja Polska 2022 (76 min.)^[71]
• Ślady na śniegu – reportaż telewizyjny Waldemara Heflicha, Telewizja Polska 1990 (29 min.)^[72]
• 100 pytań do... – program telewizyjny, realizacja Krzysztof Jasiński, Telewizja Polska 1989 (37 min.)
• SKOK – film konkursowy^[73].

• Anna Kamińska: Wanda, opowieść o sile życia i śmierci – Historia Wandy Rutkiewicz. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2017. ISBN 978-83-08-06357-6.
• Elżbieta Sieradzińska, Wanda Rutkiewicz. Jeszcze tylko jeden szczyt, Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2018, wyd. 1, ISBN 978-83-65973-18-4.
• Janusz Kurczab, Leksykon polskiego himalaizmu, z serii Polskie Himalaje, Agora SA – Biblioteka Gazety Wyborczej, Warszawa 2008, ISBN 978-83-7552-383-6.
• Zofia Radwańska-Paryska, Witold Henryk Paryski, Wielka encyklopedia tatrzańska, Wydawnictwo Górskie, Poronin 2004, ISBN 83-7104-009-1.
• Ewa Matuszewska, Uciec jak najwyżej. Nie dokończone życie Wandy Rutkiewicz, Wydawnictwo Iskry, Warszawa 1999, ISBN 83-20716-35-7.
• Joanna Bandurska, Więcej o Wandzie Rutkiewicz, Barbara Rusowicz, Wydawnictwo Comer; Toruń 1997, ISBN 83-85149-95-3.
• Barbara Rusowicz, Wszystko o Wandzie Rutkiewicz, Wydawnictwo Comer & Ekolog; Toruń, Piła 1992, ISBN 83-85149-03-1.

• Góry i Alpinizm: Wanda Rutkiewicz. alpinizm.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-06-26)].
• Każdy człowiek ma w życiu do zdobycia swój Mount Everest. polonika.at. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-09-27)].
• Podeszła do niej kobieta i powiedziała: „Ty już nie wrócisz”. Szczere wyznanie siostry Wandy Rutkiewicz – rozmowa z Janiną Fies, Dariusz Dobek, przegladsportowy.onet.pl (2023-02-04)
• Tajemnice Wandy Rutkiewicz. Ryzykowała i nakłaniała do tego innych. Alpiniści widzieli w jej oczach śmierć – rozmowa z Anną Kamińską, autorką książki biograficznej o Wandzie Rutkiewicz; Jakub Radomski, Marek Wawrzynowski; przegladsportowy.onet.pl (2023-02-04)
• Wanda Rutkiewicz najwybitniejsza polska himalaistka? – Damian Granowski, drytooling.com.pl (2011-03-21)
• Powrót Wandy Rutkiewicz z wyprawy na Mount Everest w PKF na stronie KronikaRP
• www.mountainzone.com- 1982 K2 Expedition Report (ang.)