ا
الف (ا) سنڌي ٻولي جي عربي-سنڌي رسم الخط جو پهريون اکر آهي. اهو عربي الفابيٽ، فارسي الفابيٽ ۽ اردو الفابيٽ ۾ پڻ پهرين حيثيت رکي ٿو. سنڌيءَ جي معياري عربي-سنڌي الفابيٽ ۾ 52 اکر آهن، جنهن جي موجوده بنيادي ترتيب کي 1853ع ۾ سرڪاري طور معياربند ڪيو ويو هو.[1]
الف جو تعلق قديم سامي رسم الخطن جي پهرين اکر سان آهي. فينيقي الفابيٽ ۾ ان جي صورت 𐤀، عبراني الفابيٽ ۾ א، آرامي الفابيٽ ۾ 𐡀 ۽ سرياني الفابيٽ ۾ ܐ آهي. عربي رسم الخط ۾ اهو ا جي صورت اختيار ڪري ٿو.
حساب ابجد ۾ الف جي عددي قيمت هڪ (1) آهي. سنڌي صوفيانه ادب ۾ الف کي الله جي نالي، وحدانيت ۽ معرفت جي علامت طور پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.[2]
سنڌي الفابيٽ ۾ حيثيت
[سنواريو]سنڌي ٻوليءَ جي عربي-فارسي بنياد واري رسم الخط ۾ الف پهريون اکر آهي. سنڌيءَ ۾ هن اکر جو استعمال لفظن جي شروعات، وچ ۽ پڇاڙيءَ ۾ ٿئي ٿو. الف جو بنيادي ڪم مصوتي آوازن جي نمائندگي ۽ لفظ جي شروعات ۾ مصوتن لاءِ لکڻيءَ جو بنياد مهيا ڪرڻ آهي.
سنڌيءَ جي 52 اکرن واري رسم الخط ۾ ڪيترائي اهڙا اکر به شامل آهن، جيڪي سنڌي ٻوليءَ جي مخصوص آوازن کي ظاهر ڪن ٿا، جهڙوڪ ٻ، ڄ، ڏ، ڳ، ڻ ۽ ڙ.[1]
الف جون صورتون
[سنواريو]الف جي بنيادي شڪل ا آهي. ان سان مد يا همزي جهڙيون نشانيون ملڻ سان مختلف صورتون ٺهن ٿيون.
| صورت | نالو | وضاحت |
|---|---|---|
| ا | سادو الف | الف جي بنيادي شڪل |
| آ | الف ممدوده يا الف مددار | مٿان مد واري نشاني |
| أ | همزي وارو الف | الف جي مٿان همزو |
| إ | هيٺان همزي وارو الف | الف جي هيٺان همزو |
| ٱ | الف وصل | عربي املا ۾ وصل جي نشانيءَ وارو الف |
| ى | الف مقصوره | عربيءَ ۾ لفظ جي پڇاڙيءَ ۾ ايندڙ خاص صورت |
مٿيون جدول عربي بنياد واري رسم الخط ۾ الف جون لاڳاپيل صورتون ڏيکاري ٿو. انهن مان هر صورت کي سنڌيءَ جي 52 اکرن واري بنيادي الفابيٽ ۾ الڳ اکر شمار نٿو ڪيو وڃي.[3]
لکڻ جو طريقو
[سنواريو]
الف عربي-سنڌي رسم الخط ۾ ساڄي پاسي واري اڳئين اکر سان ڳنڍجي سگهي ٿو، پر پنهنجي کاٻي پاسي ايندڙ اکر سان نٿو ڳنڍجي. انهيءَ سبب هن جون بنيادي طور ٻه ڳنڍجندڙ صورتون آهن: اڪيلي صورت ۽ آخري صورت.
| اڪيلي صورت | آخري صورت |
|---|---|
| ا | ـا |
الف پنهنجي کاٻي پاسي ايندڙ اکر سان نه ڳنڍجڻ سبب عام ڳنڍجندڙ اکرن وانگر وچين ۽ شروعاتي ڳنڍيل صورتون نٿو رکي.[3]
صوتياتي خصوصيتون
[سنواريو]الف جي صوتياتي حيثيت کي همزو ۽ مصوت کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي.
مصوتي آواز
[سنواريو]سنڌي ٻوليءَ ۾ الف ڊگهي /aː/ آواز جي لکڻيءَ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن:
- بابا
- سلام
- ڪتاب
- بازار
لفظ جي شروعات ۾ الف تي زبر، زير يا پيش جهڙيون حرڪتون مختصر مصوتن جي نمائندگي ڪري سگهن ٿيون:
- اَ — زبر سان
- اِ — زير سان
- اُ — پيش سان
الف مددار آ عام طور لفظ جي شروعات ۾ ڊگهي /aː/ آواز لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جيئن:
- آب
- آسمان
- آچار
الف ۽ همزي ۾ فرق
[سنواريو]همزو (ء) بنيادي طور حنجري بندش، يعني گلوٽل اسٽاپ /ʔ/ سان لاڳاپيل نشاني آهي. الف ڪڏهن همزي جي لکڻيءَ لاءِ بنياد بڻجي ٿو، جيئن أ ۽ إ ۾.
سنڌيءَ ۾ همزي جو استعمال لفظن جي بناوت ۽ مصوتن جي ميل سان پڻ لاڳاپيل آهي. انهيءَ ڪري الف ۽ همزي کي هر حالت ۾ هڪ ئي اکر يا هڪ ئي آواز قرار ڏيڻ درست نه آهي.
تاريخي ارتقا
[سنواريو]الف جي تاريخ قديم سامي رسم الخطن تائين پهچي ٿي. لسانيات جي تحقيق موجب، فينيقي اکر 𐤀 جي شڪل جو تعلق هڪ قديم تصويري نشاني سان هو، جنهن کي ڍڳي جي مٿي سان منسوب ڪيو ويندو آهي.
قديم سامي ٻولين ۾ هن اکر جي نالي جو تعلق ڍڳي جي معنيٰ رکندڙ لفظ سان هو. پوءِ مختلف رسم الخطن ۾ هن جون شڪليون ۽ صوتياتي ڪم تبديل ٿيندا ويا.[4]
مختلف رسم الخطن ۾ الف
[سنواريو]| رسم الخط | اکر | نالو |
|---|---|---|
| فينيقي | 𐤀 | الف / Aleph |
| آرامي | 𐡀 | آلاپ |
| عبراني | א | الف / Alef |
| سرياني | ܐ | آلاپ |
| عربي | ا | الف |
| سنڌي | ا | الف |
| يوناني | Α | الفا |
| لاطيني | A | اي |
يوناني الفا ۽ لاطيني A جي تاريخي ارتقا پڻ قديم فينيقي اکر سان لاڳاپيل آهي.[4]
حساب ابجد
[سنواريو]حساب ابجد ۾ الف جي قيمت 1 آهي. ابجد جي روايتي ترتيب ۾ الف کان پوءِ ب، ج ۽ د اچن ٿا.
| اکر | قيمت |
|---|---|
| ا | 1 |
| ب | 2 |
| ج | 3 |
| د | 4 |
| ه | 5 |
ابجد جي هن عددي ترتيب جو استعمال تاريخي طور مختلف علمي، ادبي ۽ رمزي روايتن ۾ ٿيندو رهيو آهي.
سنڌي صوفي ادب ۾ الف
[سنواريو]سنڌي صوفيانه شاعريءَ ۾ الف کي خاص علامتي اهميت حاصل آهي. اهو اکر الله جي نالي جو پهريون اکر هئڻ سبب توحيد، وحدت ۽ روحاني معرفت جي علامت طور استعمال ڪيو ويندو آهي.
شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي شاعريءَ ۾ الف سکڻ ۽ ٻين علمن جي ظاهري گهڻائيءَ کان مٿانهون ٿيڻ جو تصور ملي ٿو. موتي لال جوتواڻي پنهنجي A Dictionary of Sindhi Literature ۾ لکي ٿو ته سنڌي صوفين الف کي علم جي شروعات ۽ انتها جي علامت سمجهيو. هن شاهه عبداللطيف جي سر يمن ڪلياڻ واري هڪ بيت جو انگريزي ترجمو پڻ ڏنو آهي، جنهن ۾ الف سکڻ، ٻيا سبق وسارڻ ۽ دل کي پاڪ ڪرڻ جو پيغام آهي.[2]
شاهه عبداللطيف جي فڪر ۾ الف
[سنواريو]شاهه عبداللطيف جي فڪر ۾ الف جو تصور ظاهري تعليم جي مخالفت بدران باطني معرفت ۽ دل جي پاڪيزگيءَ سان لاڳاپيل آهي.
صوفيانه تعبير موجب، الف وحدت جي نشاني آهي، جڏهن ته اکرن ۽ لفظن جي گهڻائي ڪثرت جي علامت بڻجي ٿي. اهڙي طرح الف مان وحدت ۽ ڪثرت جي روحاني نسبت سمجهائي ويندي آهي.
سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي هڪ اشاعت ۾ شاهه عبداللطيف جي شروعاتي تعليم سان لاڳاپيل روايت پڻ بيان ڪئي وئي آهي، جنهن موجب هن الف پڙهڻ سان گڏ الله جو نالو ورتو. هن روايت کي تاريخي طور قطعي ثابت ٿيل واقعي بدران سوانحي روايت طور سمجهڻ گهرجي.[5]
الف مقصوره ۽ الف خنجريه
[سنواريو]الف مقصوره (ى) عربيءَ ۾ هڪ خاص حرفي صورت آهي، جيڪا عام طور لفظ جي آخر ۾ ايندي آهي. ان جي شڪل بنا نقطن واري ي جهڙي هوندي آهي، پر ان جي صوتياتي حيثيت ڊگهي الف سان لاڳاپيل آهي.
الف خنجريه (ٰ) هڪ ننڍڙي عمودي نشاني آهي، جيڪا بعض عربي ۽ قرآني لفظن ۾ ڊگهي مصوت جي نشاندهي ڪندي آهي. مثال طور هٰذا ۽ موسىٰ جهڙن لفظن جي خاص املائي صورتن ۾ اها ڏسي سگهجي ٿي.
الف مقصوره ۽ الف خنجريه کي هڪ ئي شيءِ نه سمجهڻ گهرجي.[3]
ڪمپيوٽر ۽ يونيڪوڊ
[سنواريو]ڪمپيوٽرن ۾ الف ۽ ان سان لاڳاپيل مختلف صورتن کي يونيڪوڊ جا جدا جدا ڪوڊ ڏنل آهن.
| نشاني | يونيڪوڊ | سرڪاري انگريزي نالو |
|---|---|---|
| ا | U+0627 | ARABIC LETTER ALEF |
| آ | U+0622 | ARABIC LETTER ALEF WITH MADDA ABOVE |
| أ | U+0623 | ARABIC LETTER ALEF WITH HAMZA ABOVE |
| إ | U+0625 | ARABIC LETTER ALEF WITH HAMZA BELOW |
| ء | U+0621 | ARABIC LETTER HAMZA |
| ٱ | U+0671 | ARABIC LETTER ALEF WASLA |
| ى | U+0649 | ARABIC LETTER ALEF MAKSURA |
| ٰ | U+0670 | ARABIC LETTER SUPERSCRIPT ALEF |
اهي ڪوڊ Unicode Consortium جي عربي رسم الخط واري سرڪاري فهرست مطابق آهن.[3]
سنڌي الفابيٽ ۾ ترتيب
[سنواريو]سنڌيءَ جي معياري عربي-سنڌي الفابيٽ ۾ الف پهريون اکر آهي. ان کان پوءِ ب ۽ ٻ اچن ٿا.
پڻ ڏسو
[سنواريو]حوالا
[سنواريو]- 1 2 "Sindhi". Encyclopaedia Iranica (انگريزي ۾). 2026-10-17 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 Jotwani, Motilal (1996). A Dictionary of Sindhi Literature (انگريزي ۾). New Delhi: Sampark Prakashan.
- 1 2 3 4 "Arabic: Unicode Character Code Charts" (انگريزي ۾). Unicode Consortium. 2026-10-17 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 Goldwasser, Orly (2010). "How the Alphabet Was Born from Hieroglyphs" (en ۾). Biblical Archaeology Review 36 (2): 40–53. https://www.academia.edu/6916402.
- ↑ "Shah Abdul Latif Bhitai: A Brief Life Sketch" (انگريزي ۾). Culture Department, Government of Sindh. 2026-10-17 تي حاصل ڪيل.
