1783.

1783.. po kalendarima
Gregorijanski	1783.. (MDCCLXXXIII)
Ab urbe condita	2536.
Islamski	1197–1198.
Iranski	1161–1162.
Hebrejski	5543–5544.
Bizantski	7291–7292.
Koptski	1499–1500.
	Hindu kalendari
• Vikram Samvat	1838–1839.
• Shaka Samvat	1705–1706.
• Kali Yuga	4884–4885.
	Kineski
• Kontinualno	4419–4420.
• 60 godina	Yin Voda Zec; (od kineske Ng.)
Holocenski kalendar	11783.
	p • r • u
	Podrobnije: Kalendarska era

Milenijum:	2. milenijum
Vjekovi:	17. vijek – 18. vijek – 19. vijek
Decenija:	1750-e 1760-e 1770-e – 1780-e – 1790-e 1800-e 1810-e
Godine:	1780 1781 1782 – 1783 – 1784 1785 1786

Ovo je članak o godini 1783.

Godina 1783 (MDCCLXXXIII) bila je redovna godina koja počinje u srijedu po gregorijanskom kalendaru odn. redovna godina koja počinje u nedjelju po julijanskom kalendaru.

Događaji

Januar/Siječanj

januar - Jekaterina Voroncova-Daškova postavljena za direktora ruske Carske akademije umetnosti i nauka - prva žena na takvom položaju.
16. 1. - Jozefinizam: objavljen je patent o braku, uvedena mogućnost građanskog braka.
20. 1. - Pregovori o miru u Versaju: Britanci sklapaju preliminarni mir sa Francuskom i Španijom.

Februar/Veljača

4. 2. - Prvi u seriji Kalabrijskih zemljotresa koji će na jugu Italije, tada Napuljskom i Sicilijanskom kraljevstvu, tijekom februara i marta odnijeti živote 50.000 ljudi.
7. 2. - Okončana je Velika opsada Gibraltara, Britanci su zadržali poluotok.
24. 2. - Britanska vlada earla od Shelburnea daje ostavku jer se Parlament protivi dogovorenim uslovima mira.

Mart/Ožujak

15. 3. - Urota u Newburghu: Washington uspjeva odgovoriti oficire od pomisli na pobunu protiv Kongresa zbog zaostalih plaća i nesigurne mirovine.
22. 3. - Umro je hrvatski ban Franjo Leopold Nádasdy, naslijediće ga Franjo Esterházy (do 1785).
23. 3. - Mozart drži koncert u bečkom Burgteatru, kome prisustvuje i car; između ostalog je izveo i Haffnerovu simfoniju.
29. 3. - Henri Lefèvre d'Ormesson je novi generalni kontrolor finansija Francuske: zatiče veliki deficit i dugove u vezi Američkog rata; pokušaj lutrijskog zajma propada jer treba spasiti Caisse d'escompte (neku vrstu narodne banke) - gubi poverenje sledeće jeseni.
30. 3. - Car Josip II. daje dekret o centralnim sjemeništima, biskupima je oduzeta mogućnost da neposredno odlučuju o odgoju svećeničkog podmlatka; upravu nad sjemeništem u Zagrebu će dobiti Maksimilijan Vrhovac.^[1]
mart, krajem - Crnogorski guvernadur Jovan Radonjić otišao u Rijeku (do novembra), možda i do Beča, ponovo moli Austriju za pomoć.^[2]
31. 3. - U Ugarskoj je donesena Sistematska regulacija jevrejskog naroda: dozvoljeno naseljevanje u slobodne kraljevske gradove, obrazovne odredbe itd.

April/Travanj

2. 4. - Vojvoda od Portlanda je titularni šef britanske vlade, zapravo koalicije Foxa i lorda Northa (do decembra).
3. 4. - Ugovor o prijateljstvu i trgovini između SAD i Švedske.
9. 4. - U Americi su izdata naređenja obema stranama da se prekine sa neprijateljstvima.
14. 4. - Praizvedba Lessingovog "Nathana Mudrog" u Berlinu.
17. 4. - Zakon irskih priziva ili Zakon odricanja: Britanski parlament se odrekao donošenja zakona za Irsku, prizivi na odluke irskih sudova se ne mogu iznositi pred britanske (ali irski parlament je ukinut unijom 1800/01).
19. 4. (8. 4. po j.k.) - Ruska carica Katarina Velika donosi ukaz kojim je anektiran Krimski Kanat, koji se prethodnih nekoliko godina nalazio pod ruskom "zaštitom"; time nestaje posljednji trag nekadašnje Zlatne Horde.
- Krimska kriza između Austrije i Turske 1783-84: Austrija gomila trupe na turskim granicama, prema hrišćanima u Bosni je zauzet tolerantniji stav.^[3]

proleće - Grupa popa Nikole Radomirovića, sa Radičem Petrovićem i Stevanom Veskovićem je krenula u prvu izviđačku misiju u Srbiju, upućeni od zemunskog majora Liderskrona (napravili su otiske ključeva beogradskih kapija^[4]). U junu će obilaziti i Bosnu.^[5]
april - Dositej Obradović piše "Pismo Haralampiju" u kojoj najavljuje "Sovjete zdravago razuma" (izlaze sledeće godine).
april - Commonwealth v. Jennison: vrhovni sud Masačusetsa presuđuje da je ropstvo neustavno - ali odluka je slabo poznata, neuki robovi ne znaju za nju i još uvek služe, reklasifikovani su u najamne radnike.
28. 4. - Drugi anglo-majzorski rat, na jugu Indije: Tipu Sultan zauzima nakon opsade Bednore, dan. Nagaru u Karnataki.

Maj/Svibanj

april/maj - U Bosni se nastavlja kuga od prošle godine: "Neka se pamti i to da je iza Jurjeva gotovo čitav mjesec dana svakim danom pred Begovom džamijom u podne i ikindiju bilo po 20 dženaza, a nekada i po više"^[6]. Kuge u Bosni ima i u Banjoj Luci, Ostrošcu, Travniku i Bihaću, a u Srbiji u Beogradu, Šapcu i drugde - Sava je blokirana, prebezi iz Turske se vraćaju nazad.^[7] U Bosni je i gladna godina, jedu se suve kruške umesto hleba; kada je iz Carigrada stigao kapidžija da traži veliki porez, narod je odbio.^[8]
- Kuga u Dalmaciji 1783-84, o kojoj piše Julije Bajamonti (1786).
20. 5. - Drugi Anglo-majzorski rat: Tipu Sultan uspešno opseda Britance u Mangaloreu (do januara).

Jun/Juni/Lipanj

4. 6. - Braća Montgolfier pokazuju let balona članovima provincijske skupštine staleža u Annonayu na jugoistoku Francuske.

8. 6. - Početak erupcije vulkana Laki na Islandu koja će trajati osam mjeseci i posredno i neposredno prouzročiti smrt trećine islandskog stanovništva, kao i glad na području Sjeverozapadne Evrope, pa i u daljim krajevima. U erupciji je i Grímsvötn.
14. 6. (3. 6. po j.k.) - Ruske vlasti na novopripojenom području Krima osnivaju grad Sevastopolj, kao bazu za mornaričku eskadru, prvo pod imenom Ahtijar (Bela litica).
29. 6. - Crnogorski glavari pišu karlovačkom mitropolitu Mojsiju da rukopoloži arhimandrita Petra, pošto je Arsenije Plamenac bolestan i ne napušta Crmnicu - urađeno sledeće godine.

Jul/Juli/Srpanj

leto - Pančevački major Turati sastavlja opis puteva Srbije na osnovu izveštaja obaveštajaca.^[9]

leto - Dositej je u Lajpcigu izdao "Život i priključenija", prvi deo. On je drugi pisac, nakon Orfelina, koji je štampao knjigu građanskom ćirilicom.^[10]
leto - "Lakijeva izmaglica" u Evropi i Severnoj Americi usled erupcije na Islandu (u Engleskoj od 23. juna do 20. jula).
23. 7.? - Arapska plemenska konfederacija Bani Utbah na čelu sa Ahmed bin Muhammad bin Khalifom zauzima Bahrein, ranije pod persijskom vlašću. Kuća Āl Khalīfah i danas vlada Bahreinom.
24. 7. - Sporazum u Georgijevsku kojim Kartli-Kahetinsko Kraljevstvo u današnjoj Gruziji postaje protektorat Ruskog Carstva (na snazi od 1784, aneksija 1800/03).

Avgust/August/Kolovoz

4. 8. - Erupcija ere Tenmei: nakon tromesečne aktivnosti dolazi vrhunac erupcije japanskog vulkana Asama - gine oko 1.500 ljudi, ali mnogo više od pogoršane gladi (1782-88).
10. 8. - Antelope, brod Britanske istočnoindijske kompanije, nasukao se na Palauu, što je prvi dosledni kontakt sa tim ostrvima.
18. 8. - Uveče se vidi meteorska procesija iznad Zapadne Evrope.
27. 8. - Jacques Charles i braća Robert pokrenuli u Parizu prvi vodonični balon, Le Globe.

Septembar/Rujan

3. 9. - Skopljen Pariški mirovni sporazum kojim je okončan Američki rat za nezavisnost; prema njegovim odredbama Velika Britanija priznaje nezavisnost svojih bivših kolonija te predaje istočni dio Louisiane; Francuska od Britanije preuzima Senegal, Tobago i dio kolonija u Indiji; Španija od Britanaca preuzima Floridu.
- Indijanci nisu pomenuti, tako da ostaju u ratu sa SAD (→ Sjeverozapadni indijanski rat).
septembar - Joseph Brant, poglavica Mohawka, okuplja predstavnike 35 plemena na gornjoj reci Sandusky u Severozapadnu konfederaciju.
19. 9. - Balon braće Montgolfier Aérostat Réveillon leti u Versaju sa prvim živim bićima: ovca, patka i petao - kralj nakon ovoga dozvoljava letove sa ljudima, Étienne Montgolfier će u saradnji sa Jean-Baptiste Réveillonom za to napraviti veći balon.
22. 9. - Kongres konfederacije SAD zabranjuje kupovinu indijanske zemlje na saveznoj teritoriji, izvan država (Komitet Kongresa za indijanske poslove ipak potražuje zemlju sledećeg meseca).

Oktobar/Listopad

11. 10. (30. 9. po j. k.) - Osnovana Ruska akademija za izučavanje filologije, ruskog jezika i književnosti. Na čelu je takođe Jekaterina Voroncova-Daškova.
26. 10. - Praizvedba Mozartove Velike mise u Salzburgu.

Novembar/Studeni

3. 11. - Charles-Alexandre de Calonne je generalni kontrolor finansija Francuske (do 1787). Prioritet mu je da povrati poverenje javnosti u vreme kada su prihodi znatno manji od obaveza.
18. 11. - Louis Auguste Le Tonnelier de Breteuil je imenovan za francuskog Državnog sekretara Kraljevog doma (do 1788), što se sa Calonnovim imenovanjem smata vrhuncem uticaja kraljice Marije Antoanete.
- Što se nje tiče, ove godine je u Versaju počela gradnja Hameau de la Reine, Kraljičinog seoca. Élisabeth Vigée Le Brun je naslikala dve verzije "Marije Antoanete sa ružom", jer je haljina na prvoj viđena kao neprimerena.
21. 11. - U Parizu, znanstvenik Jean-François Pilâtre de Rozier i markiz François Laurent d'Arlandes izveli prvi uspješan let Montgolfierovim balonom napunjenim toplim vazduhom. Preletjeli su iznad grada razdaljinu od 8 km za 25 minuta dosegnuvši visinu od gotovo 1.000 m.
25. 11. - Poslednji britanski vojnici napustili New York, nakon završetka Američkog rata za nezavisnost, svečano ulazi George Washington.

Decembar/Prosinac

1. 12. - Jacques Charles poleće iz Pariza vodoničnim balonom, prvo sa jednim od braće Robert pa sam do visine od 3 km.
13. 12. (kal.?) - U Sankt Peterburgu otvorena učiteljska škola, pod vođstvom Teodora Janković-Mirijevskog.
19. 12. - Nakon pada Foxove vlade, jer se kralj protivio predlogu zakona o reformi Istočnoindijske kompanije, William Pitt Mlađi (24) postaje britanski premijer (do 1801. i 1804-06).
23. 12. - Washington daje ostavku kao vrhovni komandant Kontinentalne armije. Postaje prvi lider Društva Cincinnata, naslednog oficirskog udruženja.
26. 12. - Louis-Sébastien Lenormand skače u Montpellieru s jednom vrstom padobrana.
zima - Ledena zima 1783/84 usled islandske erupcije.
krajem godine - Skadarski Mahmud-paša Bušatlija počinje vršiti snažniji pritisak na Crnu Goru.^[11]

Kroz godinu

Hrvatska:
- Plemstvo u Hrvatskoj provodi "agrarni apsentizam", tako je oko 40 velikaša poslalo pisma banu da ne mogu doći na sabor, a živjeli su u Beču, Minhenu, Budimu, Požunu i drugim gradovima Evrope.^[12]
- Karlovačka generalna komanda preporučila da se dopusti slobodnije naseljavanje srpskih trgovaca i zanatlija po svim varošima i štapskim mestima - neke porodice se preseljavaju iz Kostajnice u Petrinju i Karlovac.^[13]
- Ujedinjene banska i varaždinska generalkomanda sa sjedištem u Zagrebu,^[14] čime banska krajina gubi vezu sa hrvatskim banom (do 1786).^[15]
- Komisija za ujednačavanje pravopisa u Hrvatskoj i Slavoniji - preovlađuje mišljenje da se uzme pravopis slavonskih pisaca.^[16]
Jedan pripadnik dubrovačke nove vlastele je tek ove godine izabran u Vijeće umoljenih (Senat), a što je omogućeno sporazumom iz 1763.^[17]
Pravoslavna eparhija u Bukovini je stavljena pod jurisdikciju Karlovačke mitropolije (do 1873).
Josip II. ukida cehove (prije smrti će povući taj patent).
Crkve: župna crkva Navještenja Blažene Djevice Marije u Gospiću (od 2000. katedrala); Evangelička crkva u Bačkom Petrovcu; pravoslavna Rođenja Bogorodice u Botošu; sv. Jovana Krstitelja u Bačkoj Palanci; župna crkva sv. Vida u Pitomači
U Beogradu podignuto Šejh-Mustafino turbe.
Zaharije Orfelin: "Iskusni podrumar".
Mathias Piller i Ludwig Mitterpacher: Iter Per Poseganam Sclavoniae Provinciam.
Braća Elhuyar izolirala volfram.
Immanuel Kant: "Prolegomena za bilo koju buduću metafiziku", sažetak argumenata i polemika o "Kritici čistog uma".

Rođenja

Glavni članak: :Kategorija:Rođeni 1783.

23. 1. - Stendhal, književnik († 1842)
25. 1. - William Colgate, industrijalac († 1857)
13. 2. - Guglielmo Pepe, italijanski general i patriota († 1855)
3. 4. - Washington Irving, književnik († 1859)
10. 4. - Hortense de Beauharnais, poćerka i snaha Napoleona I, majka Napoleona III († 1837)
1. 5. - Jeremija Gagić, ruski diplomata, sekretar Pravitellstvujušćeg sovjeta († 1859)
3. 5. - José de la Riva Agüero, prvi predsednik Perua († 1858)
19. 6. - Friedrich Sertürner, pionir alkaloidne hemije († 1841)
21. 7. - Charles-Tristan de Montholon, francuski general († 1853)
24. 7. - Simón Bolívar, južnoamerički vojskovođa, državnik i revolucionar († 1830)
9. 8. - Aleksandra Pavlovna, ruska velika vojvotkinja, habzburška nadvojvotkinja († 1801)
14. 9. - Gaspard Gourgaud, francuski general, pisac († 1852)
27. 9. - Agustín de Iturbide, meksički državnik († 1824)
6. 10. - François Magendie, pionir eksperimentalne fiziologije († 1855)
26. 11. (8.12.?) - Dimitrije Isailović, srpski novinar, urednik "Srpskih novina", član učenog društva († 1853)
Tešan Podrugović, narodni pjesnik († 1815)
Sava Mrkalj, monah, filolog († 1833)
Ali-paša Rizvanbegović, stolački kapetan († 1851)
Juraj Karlo Wisner-Morgenstern, skladatelj, dirigent († 1855)

Smrti

Glavni članak: :Kategorija:Umrli 1783.

31. 1. - Caffarelli, kastrat (* 1710)
6. 2. - Capability Brown, pejzažni arhitekta (* 1716)
22. 3. - Franjo Leopold Nádasdy, habsburški maršal, hrvatski ban (* 1708)
11. 4. - Nikita Panin, ruski državnik (* 1718)
17. 4. - Louise d'Épinay, spisateljica, salonistica (* 1726)
19. 4. - Filip Lastrić, franjevac, povjesničar (* 1700)
24. 4. - Grigorij Orlov, ruski državnik (* 1734)
8. 5. - Pahomije Knežević, episkop aradski (* ca. 1727)
13. 6. - Nikola Divnić, šibenski biskup (* 1715)
24. 8. - Tihon Zadonski, ruski episkop, bogoslov, svetac (* 1724)
18. 9. - Leonhard Euler, švicarski matematičar i fizičar (* 1707)
29. 10. - Jean d'Alembert, matematičar (* 1717)
1. 11. - Jeftimije Ljubibratić, habsburški podmaršal (* 1716)
28. 11. - Marguerite Gourdan, vlasnica bordela (* 1725)
15. 12. - Ahmad bin Said al-Busaidi, vladar Omana (* 1694)
Arsenije Radivojević, bivši episkop bački (* 1717/20)

Reference

↑ Historija n. J. II, 1099
↑ Istorija s. n. IV-1, 525
↑ Istorija s. n. IV-1, 455
↑ Istorija s. n. IV-1, 361
↑ Istorija s. n. IV-1, 357
↑ Velike suše i kuge u Bosanskom ejaletu tokom druge polovine XVIII stoljeća Arhivirano 2018-05-29 na Wayback Machine-u. bosnae.info
↑ Istorija s. n. IV-1, 355
↑ Istorija s. n. IV-1, 454
↑ Istorija s. n. IV-1, 358
↑ Istorija s. n. IV-2, 99
↑ Istorija s. n. IV-1, 526
↑ Historija n. J. II, 1074
↑ Istorija s. n. IV-1, 227
↑ Historija n. J. II, 1056
↑ Historija n. J. II, 1102
↑ Historija n. J. II, 1101
↑ Historija n. J. II, 1217-8

Literatura

Historija naroda Jugoslavije II, Školska knjiga Zagreb, 1959
Istorija srpskog naroda, Četvrta knjiga, prvi tom, Srbi u XVIII veku, SKZ Beograd 1986 (IV-1), drugi tom (IV-2)

[1] Historija n. J. II, 1099

[2] Istorija s. n. IV-1, 525

[3] Istorija s. n. IV-1, 455

[4] Istorija s. n. IV-1, 361

[5] Istorija s. n. IV-1, 357

[6] Velike suše i kuge u Bosanskom ejaletu tokom druge polovine XVIII stoljeća Arhivirano 2018-05-29 na Wayback Machine-u. bosnae.info

[7] Istorija s. n. IV-1, 355

[8] Istorija s. n. IV-1, 454

[9] Istorija s. n. IV-1, 358

[10] Istorija s. n. IV-2, 99

[11] Istorija s. n. IV-1, 526

[12] Historija n. J. II, 1074

[13] Istorija s. n. IV-1, 227

[14] Historija n. J. II, 1056

[15] Historija n. J. II, 1102

[16] Historija n. J. II, 1101

[17] Historija n. J. II, 1217-8

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]