Karl Marksi

Karl Marksi lindi më 5 maj 1818 nga Heinrich Marx dhe Henriette Pressburg, në Brückengasse 664 në Triri, atëherë pjesë e Mbretërisë së Prusisë.^[13] Familja e Marksit ishte fillimisht hebreje jofetare, por ishte konvertuar në krishterim para lindjes së tij. Gjyshi nga nëna ishte rabin holandez, ndërsa familja nga ana e babait kishte pasur rabinë në Trir që prej vitit 1723; këtë rol e kishte edhe gjyshi i tij, Meier Halevi Marx.^[14] Babai i tij ishte i pari i familjes që mori arsimim laik. Ai u bë avokat me të ardhura të mira, që i përkisnin shtresës së mesme të lartë, dhe familja zotëronte disa vreshta në zonën e Mozelës, përveç të ardhurave të tij si avokat. Pas aneksimit të Rajonit të Renit nga Prusia më 1815 dhe shfuqizimit pasues të emancipimit hebre,^[15] Heinrich u konvertua nga judaizmi në Kishën Ungjillore të Prusisë për të ruajtur karrierën e tij si avokat.^[16]

Heinrichu, kryesisht jofetar, ishte njeri i Iluminizmit dhe interesohej për idetë e filozofëve Immanuel Kant dhe Voltaire. Liberal klasik, ai mori pjesë në lëvizjen për një kushtetutë dhe reforma në Prusi, që në atë kohë ishte monarki absolute.^[17] Më 1815, Heinrich Marx filloi punën si avokat dhe më 1819 e shpërnguli familjen në një pronë me dhjetë dhoma pranë Porta Nigra-s.^[18] Bashkëshortja e tij, Henriette Pressburg, ishte hebreje holandeze nga një familje e pasur tregtarësh, e cila më vonë themeloi kompaninë Philips Electronics. Motra e saj, Sophie Pressburg, u martua me Lion Philipsin dhe ishte gjyshja e Gerard dhe Anton Philipsit, si dhe stërgjyshja e Frits Philipsit. Lion Philips ishte prodhues i pasur holandez duhani dhe industrialist, të cilit Karl dhe Jenny Marksi më vonë iu drejtuan shpesh për hua gjatë mërgimit në Londër.^[19]

Dihet pak për fëmijërinë e Marksit.^[20] Ai ishte i treti ndër nëntë fëmijët dhe u bë djali më i madh pas vdekjes së vëllait të tij Moritzit më 1819.^[21] Marksi dhe motrat e vëllezërit e tij që mbijetuan u pagëzuan në Kishën Luterane më 28 gusht 1824,^[22] kurse nëna e tyre u pagëzua në nëntor 1825.^[23] Marksi u arsimua privatisht nga i ati deri më 1830, kur u regjistrua në Gjimnazin e Tririt [de], ku drejtor ishte Hugo Wyttenbachu, mik i të atit. Duke punësuar shumë humanistë liberalë si mësues, Wyttenbachu shkaktoi zemërimin e qeverisë vendore konservatore. Më 1832, policia kontrolloi shkollën dhe zbuloi se mes nxënësve po shpërndahej literaturë që përkrahte liberalizmin politik. Autoritetet e konsideruan shpërndarjen e materialeve të tilla si akt kryengritjeje, zbatuan reforma dhe zëvendësuan disa anëtarë të stafit gjatë kohës kur Marksi ishte nxënës.^[24]

Në tetor 1835, në moshën 16-vjeçare, Marksi shkoi në Universitetin e Bonit, me dëshirën për të studiuar filozofi dhe letërsi, por i ati këmbënguli që të studionte drejtësi, si fushë më praktike.^[25] Për shkak të një problemi shëndetësor të përshkruar si «kraharor i dobët»,^[26] Marksi u përjashtua nga shërbimi ushtarak kur mbushi 18 vjeç. Në Universitetin e Bonit, Marksi iu bashkua Klubit të Poetëve, një grup me radikalë politikë që mbikëqyreshin nga policia.^[27] Ai u bë gjithashtu anëtar i shoqërisë së pijes «Trier Tavern Club» dhe në një moment shërbeu si bashkëpresident i saj.^[28][29] Në gusht 1836, ai mori pjesë në një duel me një anëtar të korpusit studentor Borussia Bonn.^[30] Notat e tij në semestrin e parë ishin të mira, por shpejt u përkeqësuan, duke bërë që i ati ta detyronte të transferohej në Universitetin e Berlinit, më serioz dhe më akademik, Universitetin e Humboldit në Berlin.^[31]

Studentë nga Triri përpara «Kalit të Bardhë», mes tyre edhe Karl Marksi

Karl Marksi (detaj)

Një litografi e famshme e David Levi Elkanit, e njohur thjesht si «Die Trierer», paraqet disa studentë dhe, mes tyre, Karl Marksin përpara «Kalit të Bardhë» më 1836.^[b]

Gjatë verës dhe vjeshtës së vitit 1836 në Trir, Marksi u bë më serioz për studimet dhe jetën e tij. Ai u fejua me Jenny von Westphalen [en], një grua e arsimuar nga fisnikëria e ulët, e cila e njihte Marksin që në fëmijëri. Meqë ajo kishte prishur fejesën me një aristokrat të ri për të qenë me Marksin, lidhja e tyre ishte e debatueshme nga pikëpamja shoqërore për shkak të dallimeve në prejardhjen fetare dhe klasore. Megjithatë, Marksi u miqësua me të atin e saj, Ludwig von Westphalen [en], një aristokrat liberal, të cilit më vonë ia kushtoi disertacionin e doktoratës.^[33] Shtatë vjet pas fejesës, më 19 qershor 1843, ata u martuan në një kishë protestante në Kreuznach.^[34]

Në tetor 1836, pasi mbërriti në Berlin, Marksi u regjistrua në fakultetin juridik të Universitetit të Berlinit dhe mori me qira një dhomë në Mittelstrasse.^[35] Gjatë semestrit të parë, Marksi ndoqi leksionet e Eduard Gansit, i cili përfaqësonte pikëpamjen hegeliane përparimtare, shtjellonte zhvillimin racional në histori duke theksuar veçanërisht aspektet e saj liridashëse dhe rëndësinë e çështjes shoqërore, si edhe të Karl von Savigny-t, përfaqësues i shkollës historike të së drejtës.^[36] Ndonëse studionte drejtësi, ai ishte i magjepsur nga filozofia dhe kërkonte një mënyrë për t’i ndërthurur të dyja, sepse besonte se «pa filozofi nuk mund të arrihet asgjë».^[37] Marksi u interesua për filozofin gjerman të ndjerë së fundmi, Georg Wilhelm Friedrich Hegelin, idetë e të cilit diskutoheshin gjerësisht në qarqet filozofike evropiane.^[38] Gjatë periudhës së rimëkëmbjes në Stralau, ai iu bashkua Klubit të Mjekëve, një grup studentor ku diskutoheshin idetë hegeliane. Përmes këtij grupi, më 1837, u lidh me një grup mendimtarësh radikalë të njohur si Hegelianët e rinj [en]. Ata u mblodhën rreth Ludwig Feuerbachut dhe Bruno Bauer [en], ndërsa Marksi krijoi një miqësi veçanërisht të ngushtë me Adolf Rutenbergun. Ashtu si Marksi, Hegelianët e Rinj i kritikonin supozimet metafizike të Hegelit, por përvetësuan metodën e tij dialektike për të kritikuar shoqërinë, politikën dhe fenë ekzistuese nga një këndvështrim i majtë.^[39] I ati i Marksit vdiq në maj 1838, duke sjellë si pasojë pakësimin e të ardhurave të familjes.^[40] Marksi kishte qenë i lidhur ngushtë emocionalisht me të atin dhe e ruajti me dashuri kujtimin e tij pas vdekjes.^[41]

Deri më 1837, Marksi kishte përfunduar një roman të shkurtër, Akrepi dhe Feliksi [en]; një dramë, Oulanem [en]; si edhe disa poezi dashurie kushtuar bashkëshortes së tij. Asnjëra prej këtyre veprave të hershme nuk u botua gjatë jetës së tij.^[42] Poezitë e dashurisë u botuan pas vdekjes në Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 1.^[43] Shpejt Marksi e la letërsinë artistike për veprimtari të tjera, ndër to studimin e anglishtes dhe italishtes, historinë e artit dhe përkthimin e klasikëve latinë.^[44] Më 1840, ai nisi të bashkëpunonte me Bruno Bauerin në redaktimin e veprës së Hegelit Filozofia e fesë.

Diploma e doktoratës së Karl Marksit nga Universiteti i Jenës, 15 prill 1841.

Mbishkrim në hollin e ndërtesës kryesore të Universitetit të Jenës, në kujtim të doktoratës që iu dha më 1841.

Marksi punoi gjithashtu për disertacionin e doktoratës, Dallimi midis filozofisë së natyrës demokritiane dhe epikuriane [en], të cilin e përfundoi më 1841.^[45] Temën e disertacionit e bazoi në filozofinë e Demokritit dhe Epikurit.^[46] Ajo u përshkrua si «një vepër e guximshme dhe origjinale, në të cilën Marksi synonte të tregonte se teologjia duhet t’i nënshtrohet urtësisë më të lartë të filozofisë».^[47] Eseja ishte e debatueshme, veçanërisht mes profesorëve konservatorë të Universitetit të Berlinit. Në vend të tij, Marksi vendosi ta paraqiste disertacionin në universitetin më liberal të Jenës, ku fakulteti ia dha gradën Ph.D. në prill 1841.^[48] Meqë Marksi dhe Baueri ishin ateistë, në mars 1841 nisën planet për një revistë me titull Archiv des Atheismus («Arkivi i ateizmit»), por ajo nuk u realizua. Në korrik, Marksi dhe Baueri udhëtuan nga Berlini për në Boni. Atje shkaktuan skandal në rrethin e tyre duke u dehur, duke qeshur në kishë dhe duke galopuar nëpër rrugë me gomarë.^[49]

Marksi po mendonte për një karrierë akademike, por kjo rrugë iu mbyll për shkak të kundërshtimit në rritje të qeverisë ndaj liberalizmit klasik dhe Hegelianëve të Rinj.^[50] Më 1842, Marksi u shpërngul në Këlni, ku u bë gazetar dhe shkroi për gazetën radikale Rheinische Zeitung [en] («Lajmet e Renanisë»), duke shprehur pikëpamjet e tij të hershme mbi socializmin dhe interesimin në zhvillim për ekonominë. Marksi kritikoi qeveritë e djathta evropiane, si edhe figura të lëvizjeve liberale dhe socialiste, të cilat i shihte si joefektive ose kundërprodhuese.^[51] Gazeta tërhoqi vëmendjen e censuruesve qeveritarë prusianë, të cilët kontrollonin çdo numër për materiale nxitëse për rebelim përpara shtypjes. Marksi u ankua: «Gazeta jonë duhet t’i paraqitet policisë që ta nuhasë, dhe nëse hunda e policisë nuhat diçka jokristiane ose joprusiane, gazeta nuk lejohet të dalë».^[52] Pasi Rheinische Zeitung [en] botoi një artikull që kritikonte ashpër monarkinë ruse, cari Nikolla I i Rusisë kërkoi ndalimin e saj dhe qeveria prusiane e zbatoi këtë kërkesë më 1843.^[53]

Më 1843, Marksi u bë bashkëredaktor i një gazete të re radikale të së majtës në Paris, Deutsch-Französische Jahrbücher (Analet gjermano-franceze), të cilën aktivisti gjerman Arnold Ruge [en] po e themelonte për të bashkuar radikalët gjermanë dhe francezë.^[54] Për shkak të punës së re, Marksi dhe e shoqja u shpërngulën në Paris në tetor 1843. Në fillim jetuan bashkë me Rugen dhe të shoqen, në adresën 23 Rue Vaneau [en], por kushtet e jetesës ishin të vështira, ndaj u larguan pas lindjes së vajzës së tyre, Xhenit, më 1844.^[55] Ndonëse synonte të tërhiqte shkrimtarë nga Franca dhe shtetet gjermane, Jahrbücher dominohej nga këta të fundit; i vetmi shkrimtar jogjerman ishte anarkisti kolektivist rus në mërgim Mikhail Bakunin [en].^[56] Marksi botoi në gazetë dy ese: «Hyrje në një kontribut për kritikën e filozofisë së së drejtës të Hegelit»^[57] dhe «Mbi çështjen hebraike»,^[58] ku kjo e fundit shprehte bindjen e tij se proletariati ishte forcë revolucionare dhe shënonte përqafimin e komunizmit nga ana e tij.^[59] Shkrimtarë si Paul Johnson [en], Bernard Lewis [en], Hyam Maccoby [en] dhe Robert S. Wistrich [en] e kanë përshkruar «Mbi çështjen hebraike» edhe si dëshmi të pikëpamjeve antisemitike të Marksit; këtë interpretim e kundërshtojnë Wendy Brown [en], Robert Fine [en], David McLellan [en] dhe Francis Wheen [en], ndër të tjerë. U botua vetëm një numër, por ai pati sukses relativ, kryesisht falë odave satirike të Heinrich Heine kushtuar mbretit Ludwig I i Bavarisë [en]; si pasojë, shtetet gjermane e ndaluan gazetën dhe sekuestruan kopjet e importuara. Megjithatë, Ruge refuzoi të financonte botimin e numrave të tjerë dhe miqësia e tij me Marksin u prish.^[60]

Pas mbylljes së Jahrbücher, Marksi nisi të shkruante për Vorwärts! (Përpara!), gazetën e vetme radikale në gjuhën gjermane që mbeti e pacensuruar. Gazeta, me seli në Paris, ishte e lidhur me Lidhjen e të Drejtëve [en], një shoqëri e fshehtë punëtorësh dhe artizanësh që përqafonte socializmin utopik [en]. Marksi mori pjesë në disa nga mbledhjet e tyre, por nuk u bë anëtar.^[61] Në Vorwärts!, Marksi i përpunoi pikëpamjet e tij mbi socializmin, të mbështetura në ndikimet hegeliane dhe feuerbachiane, ndërsa kritikonte liberalët dhe socialistët e tjerë që vepronin në Evropë.^[62]

Më 28 gusht 1844, Marksi takoi socialistin gjerman Engelsin në Café de la Régence [en], duke nisur një miqësi që do të zgjaste gjithë jetën.^[63] Engelsi i tregoi Marksit librin e tij të botuar së fundmi, The Condition of the Working Class in England in 1844 (Gjendja e klasës punëtore në Angli më 1844),^[64][65] duke e bindur se klasa punëtore do të ishte aktorja dhe mjeti i revolucionit përfundimtar në histori.^[66][67] Shpejt, Marksi dhe Engelsi nisën të bashkëpunonin për të kritikuar idetë filozofike të ish-mikut të Marksit, Bruno Bauer [en]. Kjo vepër u botua më 1845 me titullin Familja e Shenjtë (Die heilige Familie).^[68][69] Megjithëse ishte kritik ndaj Bauerit, Marksi u ndikua gjithnjë e më shumë nga idetë e hegelianëve të rinj Max Stirner [en] dhe Ludwig Feuerbach, por në fund Marksi dhe Engelsi braktisën edhe materializmin feuerbachian.^[70] Gjatë kohës që jetoi në adresën 38 Rue Vaneau në Paris (nga tetori 1843 deri në janar 1845),^[71] Marksi u angazhua në një studim intensiv të Ekonomia politike [en] (^[72] Adam Smith, David Ricardo, Xhejms Mill [en], etj.), të socialistëve francezë (veçanërisht Klod Anri dë Sen-Simoni [en] dhe Charles Fourier)^[73] dhe të historisë së Francës.^[74] Studimi dhe kritika e ekonomisë politike ishte një projekt që Marksi do ta ndiqte gjatë gjithë jetës së tij^[75] dhe që do të sillte veprën e tij kryesore ekonomike — serinë me tre vëllime të titulluar Das Kapital.^[76] Marksizmi mbështetet kryesisht në tri ndikime: dialektikën e Hegelit, socializmin utopik francez dhe ekonominë politike britanike. Së bashku me studimin e mëparshëm të dialektikës së Hegelit, studimi që Marksi kreu gjatë kësaj periudhe në Paris bëri që të gjithë përbërësit kryesorë të «marksizmit» të ishin formuar deri në vjeshtën e vitit 1844.^[77] Marksi largohej vazhdimisht nga kritika e tij e ekonomisë politike — jo vetëm për shkak të kërkesave të zakonshme të përditshme të kohës, por edhe për shkak të redaktimit të një gazete radikale e, më vonë, organizimit dhe drejtimit të përpjekjeve të një partie politike gjatë viteve të kryengritjeve popullore potencialisht revolucionare. Megjithatë, Marksi kthehej gjithmonë te studimet e tij, ku kërkonte «të kuptonte mekanizmat e brendshëm të kapitalizmit».^[74]

Një skicë e «marksizmit» ishte formuar përfundimisht në mendjen e Karl Marksit nga fundi i vitit 1844. Në të vërtetë, shumë tipare të pikëpamjes marksiste për botën ishin shtjelluar hollësisht, por Marksi duhej t’i hidhte të gjitha këto hollësi në letër, në mënyrë që të qartësonte më tej në mendjen e tij kritikën e re të ekonomisë politike.^[78] Prandaj, Marksi shkroi Dorëshkrimet ekonomike dhe filozofike të vitit 1844.^[79] Këto dorëshkrime trajtonin shumë tema dhe shtjellonin konceptin e Marksit për punën e tjetërsuar.^[80] Deri në pranverën e vitit 1845, studimi i vazhdueshëm i ekonomisë politike, kapitalit dhe kapitalizmit e kishte çuar Marksin në përfundimin se kritika e re e ekonomisë politike që ai përkrahte — ajo e Socializmi shkencor [en] — duhej të mbështetej në një pikëpamje materialiste të botës të zhvilluar plotësisht.^[81]

Dorëshkrimet ekonomike dhe filozofike të vitit 1844 ishin shkruar nga prilli deri në gusht të vitit 1844, por Marksi e kuptoi shpejt se ato ishin ndikuar nga disa ide të papajtueshme të Ludwig Feuerbachut. Prandaj, Marksi pa nevojën të shkëputej nga filozofia e Feuerbachut në favor të materializmit historik dhe, një vit më vonë (në prill 1845), pasi u shpërngul nga Parisi në Bruksel, shkroi njëmbëdhjetë «Tezat mbi Feuerbachun».^[82] «Tezat mbi Feuerbachun» njihen më së shumti për tezën e 11-të, e cila thotë se «filozofët vetëm e kanë interpretuar botën në mënyra të ndryshme; çështja është ta ndryshojmë atë».^[80][83] Kjo vepër përmban kritikën e Marksit ndaj materializmit (për natyrën e tij soditëse), idealizmit (për reduktimin e praktikës në teori) dhe, në përgjithësi, filozofisë (për vendosjen e realitetit abstrakt mbi botën fizike).^[80] Kështu, ajo dha një paraqitje të parë të Materializmi historik [en], sipas të cilit bota ndryshohet jo nga idetë, por nga veprimtaria dhe praktika konkrete, fizike e materiale.^[80][84] Në vitin 1845, pas një kërkese të mbretit prusian, qeveria franceze mbylli gazetën Vorwärts!, ndërsa ministri i Brendshëm, Fransua Gizoi [en], e dëboi Marksin nga Franca.^[85]

Meqë nuk mund të qëndronte as në Francë dhe as të shpërngulej në Gjermani, Marksi vendosi të emigronte në Bruksel, Belgjikë, në shkurt të vitit 1845. Megjithatë, për të qëndruar në Belgjikë, iu desh të premtonte se nuk do të botonte asgjë mbi politikën bashkëkohore.^[85] Në Bruksel, Marksi u shoqërua me socialistë të tjerë të mërguar nga e gjithë Evropa, ndër ta Mojzes Hes [en], Karl Hajcen [en] dhe Jozef Vajdemajer [en]. Në prill të vitit 1845, Engelsi u shpërngul nga Barmeni në Gjermani në Bruksel për t’iu bashkuar Marksit dhe grupit në rritje të anëtarëve të Lidhjes së të Drejtëve, të cilët tani po kërkonin strehim në Bruksel.^[85][86] Më vonë, Meri Bërnsi [en], shoqëruesja prej shumë kohësh e Engelsit, u largua nga Mançesteri në Angli për t’iu bashkuar atij në Bruksel.^[87] Në mesin e korrikut 1845, Marksi dhe Engelsi u larguan nga Brukseli për në Angli, për të vizituar udhëheqësit e çartistëve [en], një lëvizje e klasës punëtore në Britani. Ky ishte udhëtimi i parë i Marksit në Angli dhe Engelsi ishte udhërrëfyesi i përsosur për të. Engelsi kishte jetuar tashmë dy vjet në Mançester, nga nëntori 1842^[88] deri në gusht 1844.^[89] Engelsi jo vetëm që e njihte tashmë gjuhën angleze,^[90] por kishte krijuar edhe marrëdhënie të ngushta me shumë udhëheqës çartistë.^[90] Në të vërtetë, Engelsi punonte si reporter për shumë gazeta angleze çartiste dhe socialiste.^[90] Marksi e shfrytëzoi udhëtimin si mundësi për të shqyrtuar burimet ekonomike të vëna në dispozicion për studim në biblioteka të ndryshme në Londër dhe Mançester.^[91]

Në bashkëpunim me Engelsin, Marksi nisi të shkruante edhe një libër që shpesh konsiderohet si trajtimi i tij më i mirë i konceptit të materializmit historik [en], Ideologjia gjermane [en].^[92] Në këtë vepër, Marksi u shkëput nga Ludwig Feuerbach, Bruno Bauer [en], Maks Stirner [en] dhe pjesa tjetër e hegelianëve të rinj; ai u shkëput edhe nga Karl Grüni dhe “socialistët e vërtetë”, filozofitë e të cilëve mbështeteshin ende pjesërisht te idealizmi. Në Ideologjinë gjermane, Marksi dhe Engelsi e përfunduan më në fund filozofinë e tyre, e cila mbështetej vetëm te materializmi si forca e vetme shtytëse e historisë.^[93] Ideologjia gjermane është shkruar në një stil satirik plot humor, por as ky stil satirik nuk e shpëtoi veprën nga censura. Ashtu si shumë shkrime të tjera të hershme të Marksit, Ideologjia gjermane nuk u botua sa ishte gjallë ai dhe u botua vetëm më 1932.^[80][94][95]

Pas përfundimit të Ideologjisë gjermane, Marksi iu kthye një vepre që synonte të sqaronte qëndrimin e tij lidhur me “teorinë dhe taktikat” e një “lëvizjeje vërtet revolucionare të proletariatit”, që vepronte nga këndvështrimi i një filozofie vërtet “materialiste shkencore”.^[96] Kjo vepër synonte të dallonte socialistët utopikë nga filozofia socialiste shkencore e Marksit. Utopistët besonin se njerëzit duhej të bindeshin një nga një t’i bashkoheshin lëvizjes socialiste, ashtu siç duhej bindur një person të përvetësonte çdo bindje tjetër të ndryshme. Marksi, përkundrazi, e dinte se njerëzit, në shumicën e rasteve, priren të veprojnë në përputhje me interesat e tyre ekonomike. Prandaj, bindja e një klase të tërë—në këtë rast, e klasës punëtore—për interesin e saj më të mirë material, do të ishte mënyra më e mirë për të mobilizuar masën e gjerë të asaj klase që të bënte revolucion dhe të ndryshonte shoqërinë. Ky ishte synimi i librit të ri që po planifikonte Marksi, por, për ta kaluar dorëshkrimin përmes censurës qeveritare, ai e quajti librin Varfëria e filozofisë [en] (1847)^[97] dhe e paraqiti si përgjigje ndaj “filozofisë mikroborgjeze” të anarkistit socialist francez Pjer-Zhozef Prudon [en], siç shprehej në librin e tij Filozofia e varfërisë (1847).^[98]

Këta libra hodhën themelet për veprën më të famshme të Marksit dhe Engelsit, një pamflet politik që më pas u bë i njohur si Manifesti Komunist. Gjatë qëndrimit në Bruksel më 1846, Marksi vazhdoi lidhjen me organizatën e fshehtë radikale Lidhja e të Drejtëve.^[99] Siç u tha më sipër, Marksi mendonte se Lidhja ishte pikërisht lloji i organizatës radikale që nevojitej për ta shtyrë klasën punëtore të Evropës drejt lëvizjes masive që do të sillte revolucionin e klasës punëtore.^[100] Megjithatë, për ta organizuar klasën punëtore në një lëvizje masive, Lidhja duhej të hiqte dorë nga veprimtaria e saj “e fshehtë” ose “nëntokësore” dhe të vepronte hapur si parti politike.^[101] Anëtarët e Lidhjes u bindën përfundimisht për këtë. Si rrjedhojë, në qershor 1847 anëtarët e saj e riorganizuan Lidhjen si një shoqëri të re politike të hapur, që u drejtohej drejtpërdrejt klasave punëtore.^[102] Kjo shoqëri e re politike e hapur u quajt Lidhja Komuniste [en].^[103] Marksi dhe Engelsi morën pjesë në hartimin e programit dhe të parimeve organizative të Lidhjes së re Komuniste.^[104]

Në fund të vitit 1847, Marksi dhe Engelsi nisën të shkruanin atë që do të bëhej vepra e tyre më e famshme: një program veprimi për Lidhjen Komuniste. I shkruar bashkërisht nga Marksi dhe Engelsi nga dhjetori 1847 deri në janar 1848, Manifesti Komunist u botua për herë të parë më 21 shkurt 1848.^[105] Manifesti Komunist paraqiste bindjet e Lidhjes së re Komuniste. Lidhja Komuniste nuk ishte më një shoqëri e fshehtë dhe donte t’ia bënte të qarta publikut të gjerë synimet dhe qëllimet e saj, në vend që t’i fshihte bindjet e veta siç kishte bërë Lidhja e të Drejtëve.^[106] Rreshtat hapës të pamfletit paraqesin bazën kryesore të marksizmit: “Historia e të gjitha shoqërive që kanë ekzistuar deri më sot është historia e luftërave klasore”.^[107] Më tej shqyrtohen kundërshtitë që, sipas Marksit, lindnin nga përplasjet e interesave mes borgjezisë (klasa e pasur kapitaliste) dhe proletariatit (klasa punëtore industriale). Duke u nisur nga kjo, Manifesti parashtron argumentin se përse Lidhja Komuniste, ndryshe nga partitë dhe grupet e tjera politike socialiste e liberale të asaj kohe, vepronte vërtet në interes të proletariatit për të përmbysur shoqërinë kapitaliste dhe për ta zëvendësuar atë me socializmin.^[108] Më vonë po atë vit, Evropa përjetoi një varg protestash, rebelimesh dhe trazirash shpeshherë të dhunshme, të njohura si Revolucionet e vitit 1848 [en].^[109] Në Francë, një revolucion çoi në përmbysjen e monarkisë dhe krijimin e Republikës së Dytë Franceze.^[109] Marksi i mbështeste këto zhvillime dhe, pasi kishte marrë së fundmi një trashëgimi të konsiderueshme nga i ati (të cilën xhaxhai i tij, Lionel Philips, ia kishte mbajtur që nga vdekja e të atit më 1838), prej 6.000^[110] ose 5.000 frangash^[111][112] me sa thuhet përdori një të tretën e saj për të armatosur punëtorët belgë që po përgatiteshin për veprim revolucionar.^[112] Megjithëse vërtetësia e këtyre akuzave vihet në dyshim,^[110][113] Ministria belge e Drejtësisë e akuzoi Marksin për këtë; më pas e arrestoi dhe ai u detyrua të arratisej përsëri në Francë. Atje, me një qeveri të re republikane në pushtet, ai besonte se do të ishte i sigurt.^[112][114]

Duke u vendosur përkohësisht në Paris, Marksi e zhvendosi në qytet selinë ekzekutive të Lidhjes Komuniste dhe themeloi gjithashtu një Klub të Punëtorëve Gjermanë [en] me socialistë të ndryshëm gjermanë që jetonin atje.^[116] Me shpresën se revolucioni do të përhapej në Gjermani, më 1848 Marksi u kthye në Këln, ku nisi të botonte një fletushkë me titull Kërkesat e Partisë Komuniste në Gjermani,^[117] në të cilën mbronte vetëm katër nga dhjetë pikat e Manifestit Komunist, pasi besonte se në Gjermani, në atë kohë, borgjezia duhej të përmbyste monarkinë dhe aristokracinë feudale përpara se proletariati të mund të përmbyste borgjezinë.^[118] Më 1 qershor, Marksi nisi botimin e gazetës së përditshme Neue Rheinische Zeitung, të cilën ndihmoi ta financonte me trashëgiminë që kishte marrë së fundmi nga i ati. Gazeta synonte të paraqiste lajme nga e gjithë Evropa, të shoqëruara me interpretimin marksist të ngjarjeve; Marksi ishte shkruesi kryesor dhe ndikimi mbizotërues në redaksi. Sipas Frederik Engelsit, pavarësisht kontributeve të anëtarëve të tjerë të Lidhjes Komuniste, gazeta mbeti «një diktaturë e thjeshtë e Marksit».^{[119][120][121]}

Gjatë kohës që ishte redaktor i gazetës, Marksi dhe socialistët e tjerë revolucionarë ngacmoheshin rregullisht nga policia. Marksi u nxor disa herë në gjyq, për akuza të ndryshme, mes tyre fyerja e kryeprokurorit, shkelja e ligjeve të shtypit dhe nxitja e rebelimit të armatosur përmes bojkotimit të taksave.^{[122][123][124]} Megjithatë, çdo herë ai u shpall i pafajshëm.^{[125][124][126]} Ndërkohë, parlamenti demokratik në Prusia u shpërbë dhe mbreti Frederiku Vilhelmi IV [en] emëroi një kabinet të ri me mbështetësit e tij reaksionarë, të cilët zbatuan masa kundërrevolucionare për të dëbuar nga vendi elementet e majta dhe elementet e tjera revolucionare.^[127] Si pasojë, Neue Rheinische Zeitung u ndalua shpejt dhe më 16 maj 1849 Marksit iu urdhërua të largohej nga vendi.^[121][128] Marx u kthye në Paris, i cili në atë kohë ishte nën ndikimin e kundërrevolucionit reaksionar dhe të një epidemie të kolerës, dhe shpejt u dëbua nga autoritetet e qytetit, të cilat e konsideronin kërcënim politik. Me gruan e tij, Xheni, që priste fëmijën e tyre të katërt, dhe meqë Marksi nuk mund të kthehej në Prusi ose në Belgjikë, në gusht 1849 ai kërkoi strehim në Londër.^[129]

Marksi jetoi në adresën 28 Dean Street, në Soho, Londër, nga viti 1851 deri më 1856. Në katin e dytë shihet një pllakë blu e trashëgimisë angleze.

Pamje nga afër e pllakës blu.

Marksi u shpërngul në Londër në fillim të qershorit 1849 dhe qëndroi në këtë qytet për pjesën tjetër të jetës. Edhe selia e Lidhjes Komuniste u zhvendos në Londër. Megjithatë, gjatë dimrit të viteve 1849–1850, në radhët e Lidhjes Komuniste ndodhi një përçarje, kur një fraksion i saj, i udhëhequr nga August Willichu dhe Karl Schapperi, nisi të nxiste një kryengritje të menjëhershme. Willichu dhe Schapperi besonin se, sapo Lidhja Komuniste ta niste kryengritjen, e gjithë klasa punëtore e Evropës do të ngrihej «spontanisht» për t’iu bashkuar, duke shkaktuar kështu një revolucion në mbarë Evropën. Marksi dhe Engelsi kundërshtuan, duke thënë se një kryengritje e paplanifikuar e këtij lloji nga ana e Lidhjes Komuniste ishte «aventuriste» dhe do të përbënte vetëvrasje për të.^[130] Një kryengritje e tillë, siç rekomandonte grupi Schapper–Willich, do të shtypej lehtësisht nga policia dhe forcat e armatosura të qeverive reaksionare të Evropës. Marksi këmbëngulte se kjo do të sillte shkatërrimin e vetë Lidhjes Komuniste, duke argumentuar se ndryshimet në shoqëri nuk arrihen brenda natës, vetëm falë përpjekjeve dhe vullnetit të një grushti njerëzish.^[130] Përkundrazi, ato vijnë si rezultat i analizës shkencore të kushteve ekonomike të shoqërisë dhe i përparimit drejt revolucionit nëpër faza të ndryshme të zhvillimit shoqëror. Në fazën e atëhershme të zhvillimit (rreth vitit 1850), pas disfatës së kryengritjeve anembanë Evropës më 1848, ai mendonte se Lidhja Komuniste duhej ta nxiste klasën punëtore të bashkohej me elementet përparimtare të borgjezisë në ngritje, për të mposhtur aristokracinë feudale për çështje që lidhen me kërkesat për reforma qeveritare, si një republikë kushtetuese me kuvende të zgjedhura lirisht dhe të drejtë vote universale për burrat. Me fjalë të tjera, klasa punëtore duhej të bashkohej me forcat borgjeze dhe demokratike për ta çuar me sukses deri në fund revolucionin borgjez, përpara se të vinte në plan të parë agjendën e klasës punëtore dhe revolucionin e saj.^{[nevojitet citimi]}

Pas një beteje të gjatë, që kërcënoi ta shkatërronte Lidhjen Komuniste, mbizotëroi mendimi i Marksit dhe grupi Willich–Schapper u largua përfundimisht nga Lidhja. Ndërkohë, Marksi u angazhua fuqishëm edhe në Shoqatën Arsimore të Punëtorëve Gjermanë, një organizatë socialiste.^[131] Shoqata i zhvillonte mbledhjet në Great Windmill Street, në Soho, lagjen e argëtimit të Londrës qendrore.^[132] Edhe kjo organizatë u përfshi nga një luftë e brendshme mes anëtarëve: disa ndiqnin Marksin, ndërsa të tjerë fraksionin Schapper–Willich. Çështjet e kësaj përçarjeje të brendshme ishin të njëjtat me ato të përçarjes në Lidhjen Komuniste, por Marksi e humbi betejën me fraksionin Schapper–Willich brenda Shoqatës Arsimore të Punëtorëve Gjermanë dhe, më 17 shtator 1850, dha dorëheqjen nga Shoqata.^[133]

Në periudhën e parë në Londër, Marksi iu përkushtua thuajse tërësisht studimeve, gjë që e la familjen e tij në varfëri të skajshme.^[134][135] Burimi kryesor i të ardhurave të tij ishte Engelsi, të ardhurat e të cilit vinin nga babai i tij, një industrialist i pasur.^[135] Në Prusi, si redaktor i gazetës së vet dhe bashkëpunëtor i gazetave të tjera të afërta ideologjikisht, Marksi mund të arrinte te publiku i tij, klasa punëtore. Në Londër, pa pasur financat e nevojshme për të botuar vetë një gazetë, ai dhe Engelsi iu drejtuan gazetarisë ndërkombëtare. Në një periudhë, shkrimet e tyre botoheshin nga gjashtë gazeta në Angli, Shtetet e Bashkuara, Prusia, Austri dhe Afrikën e Jugut.^[136] Të ardhurat kryesore të Marksit vinin nga puna si korrespondent evropian i gazetës New-York Daily Tribune nga viti 1852 deri më 1862,Kluger, Richard (1986). The Paper: The Life and Death of the New York Herald Tribune (në anglisht). New York: Alfred A. Knopf. ISBN 978-0394508771.^: 17 si dhe nga shkrimi i artikujve për gazeta më «borgjeze». Marksi ia diktonte shkrimet e tij në gjermanisht Wilhelm Pieperit, derisa njohja e tij e anglishtes u bë e mjaftueshme.Wilhelm Pieper [de]

New-York Daily Tribune ishte themeluar në prill 1841 nga Horace Greeley.^[137] Në bordin e saj editorial kishte gazetarë dhe botues përparimtarë borgjezë, mes tyre George Ripley dhe gazetari Charles Dana. Dana ishte redaktor kryesor, furierist dhe abolicionist, si dhe kontakti i Marksit. Tribune shërbente si mjet për Marksin që të arrinte një publik në të dy anët e Atlantikut, për shembull me «luftën e tij të fshehtë» kundër Henry Charles Carey-t.^[138] Që nga themelimi, gazeta kishte tërhequr një publik të gjerë mes klasës punëtore; kushtonte dy centë dhe ishte e përballueshme;^[139] me rreth 50.000 kopje për numër, tirazhi i saj ishte më i madhi në Shtetet e Bashkuara.^: 14 Fryma editoriale e gazetës ishte përparimtare, ndërsa qëndrimi i saj kundër skllavërisë pasqyronte atë të Greeley-t.^: 82 Artikulli i parë i Marksit për gazetën, mbi zgjedhjet parlamentare britanike, u botua më 21 gusht 1852.^[140] Më 21 mars 1857, Dana e njoftoi Marksin se, për shkak të recesionit ekonomik, do të paguhej vetëm një artikull në javë, pavarësisht nëse botohej apo jo; të tjerët do të paguheshin vetëm nëse botoheshin. Marksi i dërgonte artikujt të martave dhe të premteve, por atë tetor, Tribune i pushoi nga puna të gjithë korrespondentët e saj në Evropë, përveç Marksit dhe B. Taylorit, dhe e kufizoi Marksin në një artikull në javë. Nga shtatori deri në nëntor 1860, u botuan vetëm pesë artikuj. Pas një ndërprerjeje gjashtëmujore, Marksi rifilloi të shkruante nga shtatori 1861 deri në mars 1862, kur Dana i shkroi për ta njoftuar se Tribune nuk kishte më vend për raportime nga Londra, për shkak të çështjeve të brendshme amerikane.^[141] Në vitin 1868, Dana themeloi gazetën rivale New York Sun, ku ishte kryeredaktor.^[142] Në prill 1857, Dana e ftoi Marksin të shkruante artikuj, kryesisht për historinë ushtarake, për New American Cyclopedia, një ide e George Ripleyt, mikut të Danës dhe redaktorit letrar të Tribune. Gjithsej u botuan 67 artikuj nga Marksi dhe Engelsi, prej të cilëve 51 u shkruan nga Engelsi, megjithëse Marksi bëri disa kërkime për ta në British Museum.^[143] Nga fundi i viteve 1850, interesi i publikut amerikan për çështjet evropiane u zbeh dhe artikujt e Marksit kaluan te tema si «kriza e skllavërisë» dhe shpërthimi i Luftës Civile Amerikane më 1861, e quajtur «Lufta ndërmjet shteteve».^[144] Nga dhjetori 1851 deri në mars 1852, Marksi punoi për veprën e tij teorike mbi Revolucionin francez të vitit 1848, me titull Brumari i tetëmbëdhjetë i Luigjit Napoleon.^[145] Në këtë vepër ai trajtoi konceptet e materializmit historik [en], luftës së klasave, diktaturës së proletariatit dhe fitores së proletariatit mbi shtetin borgjez.^[146]

Vitet 1850 dhe 1860 mund të konsiderohen si një kufi filozofik që dallon idealizmin hegelian të Marksit të ri [en] nga ideologjia shkencore e Marksit më të pjekur [en], e lidhur me marksizmin strukturor [en].^{[147][148][149][150]} Megjithatë, jo të gjithë studiuesit e pranojnë këtë dallim.^[149][151] Për Marksin dhe Engelsin, përvoja e Revolucionet e vitit 1848 [en] dhe e viteve 1849 ishte formuese për zhvillimin e teorisë së tyre mbi ekonominë dhe përparimin historik. Pas «dështimeve» të vitit 1848, vrulli revolucionar dukej se ishte shteruar dhe se nuk do të përtërihej pa një recesion ekonomik. U krijua një përplasje mes Marksit dhe komunistëve të tjerë, të cilët ai i dënoi si «aventurierë». Marksi e quante të pabazë idenë se «forca e vullnetit» mund të mjaftonte për të krijuar kushtet revolucionare, kur në të vërtetë përbërësi ekonomik ishte i domosdoshëm. Recesioni në ekonominë e Shteteve të Bashkuara më 1852 i dha Marksit dhe Engelsit arsye për optimizëm lidhur me veprimtarinë revolucionare, por kjo ekonomi shihej si tepër e papjekur për një revolucion kapitalist. Territoret e hapura në kufirin perëndimor të Amerikës shpërndanë forcat e trazirave shoqërore. Për më tepër, çdo krizë ekonomike që do të lindte në Shtetet e Bashkuara nuk do të shkaktonte përhapjen e revolucionit në ekonomitë më të vjetra të shteteve të veçanta evropiane, të cilat ishin sisteme të mbyllura, të kufizuara nga kufijtë kombëtarë. Kur e ashtuquajtura Panik i vitit 1857 [en] në Shtetet e Bashkuara u përhap në mbarë botën, ajo rrëzoi të gjitha modelet e teorisë ekonomike dhe u bë kriza e parë ekonomike vërtet globale.^[152]

Marksi vazhdoi të shkruante artikuj për New York Daily Tribune për sa kohë ishte i sigurt se politika editoriale e Tribune ishte ende përparimtare. Megjithatë, largimi i Charles Danës nga gazeta në fund të vitit 1861 dhe ndryshimi pasues në bordin editorial sollën një politikë të re editoriale.^[154] Tribune nuk do të ishte më një gazetë e fuqishme kundër skllavërisë, e përkushtuar ndaj fitores së plotë të Bashkimit. Bordi i ri editorial mbështeste një paqe të menjëhershme mes Bashkimit dhe Konfederatës në Luftën Civile Amerikane, duke e lënë skllavërinë të paprekur në Konfederatë. Marksi nuk ishte aspak dakord me këtë qëndrim të ri politik dhe më 1863 u detyrua të hiqte dorë nga puna si shkrues për Tribune.^[155]

Më 1864, Marksi u përfshi në Shoqatën Ndërkombëtare të Punëtorëve (e njohur si Internacionalja e Parë),^[125] dhe, në themelimin e saj po atë vit, u zgjodh anëtar i Këshillit të Përgjithshëm.^[156] Në këtë organizatë, Marksi u përfshi në luftën kundër krahut anarkist, të përqendruar rreth Michail Bakuninit.^[135] Megjithëse Marksi e fitoi këtë përballje, transferimi i selisë së Këshillit të Përgjithshëm nga Londra në Nju-Jork më 1872, të cilin ai e mbështeti, çoi në rënien e Internacionales.^[157] Ngjarja më e rëndësishme politike gjatë ekzistencës së Internacionales ishte Komuna e Parisit më 1871, kur banorët e Parisit u rebeluan kundër qeverisë së tyre dhe e mbajtën qytetin për dy muaj. Në përgjigje të shtypjes së përgjakshme të kësaj kryengritjeje, Marksi shkroi një nga pamfletet e tij më të njohura, Lufta Civile në Francë, në mbrojtje të Komunës.^[158][159] Given dështimeve dhe zhgënjimeve të përsëritura të revolucioneve dhe lëvizjeve punëtore, Marksi u përpoq gjithashtu të kuptonte dhe të kritikonte në mënyrë të përshtatshme [[mënyrën kapitaliste të prodhimit [en]]], ndaj kaloi shumë kohë në sallën e leximit të Muzeut Britanik [en], duke studiuar.^[160] Deri në vitin 1857, Marksi kishte grumbulluar mbi 800 faqe shënimesh dhe esesh të shkurtra mbi kapitalin, [[pronën mbi tokën [en]]], punën me pagë, shtetin, tregtinë e jashtme dhe tregun botëror, megjithëse kjo vepër nuk u botua deri më 1939, me titullin Grundrisse der Kritik der Politischen Ökonomie [en].^{[161][162][163]}

Më 1859, Marksi botoi Një kontribut në kritikën e ekonomisë politike [en],^[164] kritikën e tij të parë serioze ndaj ekonomisë politike. Kjo vepër ishte menduar vetëm si një parapamje e veprës së tij me tre vëllime, Das Kapital (titulli në anglisht: Capital: Critique of Political Economy), të cilën ai synonte ta botonte më vonë. Te Një kontribut në kritikën e ekonomisë politike, Marksi nisi të shqyrtonte në mënyrë kritike aksiomat dhe kategoritë e mendimit ekonomik.^{[165][166][167]} Vepra u prit me entuziazëm dhe botimi u shit shpejt.^[168]

Shitjet e suksesshme të Një kontribut në kritikën e ekonomisë politike e nxitën Marksin, në fillim të viteve 1860, të përfundonte punën mbi tre vëllimet e mëdha që do të përbënin veprën madhore të jetës së tij: Das Kapital dhe Teoritë e mbivlerës [en], ku diskutoheshin dhe kritikoheshin teoricienët e ekonomisë politike, veçanërisht Adam Smith dhe David Ricardo.^[135] Teoritë e mbivlerës shpesh quhet vëllimi i katërt i Das Kapital dhe përbën një nga traktatet e para gjithëpërfshirëse mbi [[historinë e mendimit ekonomik [en]]].^[169] Më 1867 u botua vëllimi i parë i Das Kapital, një vepër që analizonte në mënyrë kritike kapitalin.^[170][167] Das Kapital shpjegon «ligjet e lëvizjes» të [[mënyrës së prodhimit [en]]], që nga zanafilla e saj deri në të ardhmen, duke përshkruar dinamikën e akumulimit të kapitalit. Ndër temat e trajtuara janë rritja e [[punës me pagë [en]]], transformimi i vendit të punës, [[Akumulimi i kapitalit [en]]], konkurrenca, sistemi bankar, [[prirja e normës së fitimit për të rënë [en]]] dhe qiratë e tokës, si dhe mënyra se si puna me pagë riprodhon vazhdimisht sundimin e kapitalit.^{[171][172][173]} Sipas Marksit, forca shtytëse e kapitalit është shfrytëzimi i [[punës [en]]], puna e papaguar e së cilës është burimi përfundimtar i [[Mbivlera [en]]].

Kërkesa për një botim në gjuhën ruse të Das Kapital çoi shpejt në shtypjen e 3.000 kopjeve të librit, botimi i të cilit në rusisht u bë më 27 mars 1872. Deri në vjeshtën e vitit 1871, i gjithë botimi i parë në gjermanisht i Das Kapital ishte shitur dhe ishte botuar një botim i dytë.

Vëllimet II dhe III të Das Kapital mbetën dorëshkrime mbi të cilat Marksi vazhdoi të punonte gjatë gjithë jetës. Të dy vëllimet u botuan nga Engelsi pas vdekjes së Marksit.^[135] Vëllimi II i Das Kapital u përgatit dhe u botua nga Engelsi në vitin 1885 me titullin Kapitali II: Procesi i qarkullimit të kapitalit.^[174] Vëllimi III i Das Kapital u botua nëntë vjet më vonë, në tetor 1894, me titullin Kapitali III: Procesi i prodhimit kapitalist si tërësi.^[175] Teoritë e mbivlerës rrjedhin nga Dorëshkrimet ekonomike të viteve 1861–1863, të gjera, një draft i dytë për Das Kapital, që përfshijnë vëllimet 30–34 të Veprave të përmbledhura të Marksit dhe Engelsit. Konkretisht, Teoritë e mbivlerës shtrihen nga pjesa e fundit e vëllimit të tridhjetë të Veprave të përmbledhura deri në fund të vëllimit të tyre të tridhjetë e dytë;^{[176][177][178]} ndërkaq, Dorëshkrimet ekonomike të viteve 1861–1863 shtrihen nga fillimi i vëllimit të tridhjetë të Veprave të përmbledhura deri në gjysmën e parë të vëllimit të tyre të tridhjetë e katërt. Gjysma e dytë e vëllimit të tridhjetë e katërt të Veprave të përmbledhura përbëhet nga fragmentet e mbijetuara të Dorëshkrimeve ekonomike të viteve 1863–1864, të cilat përfaqësonin draftin e tretë për Das Kapital; një pjesë e madhe e tyre përfshihet si shtojcë në botimin e vëllimit I të Das Kapital nga Penguin.^[179] Një botim i shkurtuar në gjermanisht i Teorive të mbivlerës u botua më 1905 dhe më 1910. Ky botim i shkurtuar u përkthye në anglisht dhe u botua në Londër më 1951, por botimi i plotë, i pashkurtuar i Teorive të mbivlerës u botua si «vëllimi i katërt» i Das Kapital në Moskë, më 1963 dhe 1971.^[180]

Gjatë dekadës së fundit të jetës, shëndeti i Marksit u përkeqësua dhe ai nuk ishte më në gjendje të përballonte përpjekjet e vazhdueshme që kishin karakterizuar punën e tij të mëparshme.^[135] Megjithatë, ai arriti të komentonte gjerësisht politikën bashkëkohore, veçanërisht në Gjermani dhe Rusi. Kritika e programit të Gotës kundërshtoi prirjen e pasuesve të tij, Wilhelm Liebknechti [en] dhe August Bebeli [en], për të bërë kompromis me idetë e socializmit shtetëror [en] të Ferdinand Lassalle [en], në interes të një partie të bashkuar socialiste.^[135] Kjo vepër shquhet edhe për një tjetër thënie të famshme të Marksit: «Nga secili sipas aftësive të tij, secilit sipas nevojave të tij».^[181]

Në një letër drejtuar Vera Zasuliçit [en], datuar më 8 mars 1881, Marksi shqyrtoi mundësinë që Rusia ta anashkalonte fazën kapitaliste të zhvillimit dhe të ndërtonte komunizmin mbi bazën e pronësisë së përbashkët të tokës, karakteristike për mirin fshatar.^[135][182] Ndonëse pranonte se «komuna» rurale e Rusisë ishte «mbështetësja e rigjenerimit shoqëror në Rusi», Marksi paralajmëroi gjithashtu se, që miri të shërbente si mjet për kalimin drejtpërdrejt në fazën socialiste, pa kaluar më parë nga ajo kapitaliste, «së pari do të ishte e nevojshme të eliminoheshin ndikimet e dëmshme që e sulmojnë [komunën rurale] nga të gjitha anët».^[183] Duke pasur parasysh zhdukjen e këtyre ndikimeve të dëmshme, Marksi pranonte se mund të ekzistonin «kushtet normale të zhvillimit spontan» të komunës rurale.^[183] Megjithatë, në të njëjtën letër drejtuar Vera Zasuliçit, ai thekson se «në thelb të sistemit kapitalist qëndron ndarja e plotë e prodhuesit nga mjetet e prodhimit».^[183] Në një nga draftet e kësaj letre, Marksi zbulon interesimin e tij në rritje për antropologjinë, të nxitur nga bindja se komunizmi i ardhshëm do të ishte një rikthim, në një nivel më të lartë, te komunizmi i së kaluarës sonë parahistorike. Ai shkroi:

Trendi historik i epokës sonë është kriza fatale që ka përjetuar prodhimi kapitalist në vendet evropiane dhe amerikane, ku ai ka arritur kulmin e tij më të lartë; një krizë që do të përfundojë me shkatërrimin e tij dhe me kthimin e shoqërisë moderne në një formë më të lartë të tipit më arkaik – prodhimit dhe përvetësimit kolektiv.^{[nevojitet citimi]}

Ai shtoi se «gjallëria e bashkësive primitive ishte pakrahasimisht më e madhe se ajo e shoqërive semite, greke, romake etj. dhe, aq më tepër, se ajo e shoqërive moderne kapitaliste».^[184] Para se të vdiste, Marksi i kërkoi Engelsit që t’i përpunonte këto ide me shkrim; ato u botuan më 1884 me titullin Origjina e familjes, e pronës private dhe e shtetit [en], pjesërisht të bazuara në shënimet e Marksit për librin Shoqëria e lashtë [en] të Lewis H. Morganit [en].

Marksi dhe von Westphalen patën së bashku shtatë fëmijë, por, pjesërisht për shkak të kushteve të vështira në të cilat jetonin gjatë qëndrimit në Londër, vetëm tre prej tyre arritën moshën madhore.^[185] Fëmijët e tyre ishin: Jenny Carolina (u martua me Longuet; 1844–1883); Jenny Laura (u martua me Lafargue; 1845–1911); Edgar (1847–1855); Henry Edward Guy («Guido»; 1849–1850); Jenny Eveline Frances («Franziska»; 1851–1852); Jenny Julia Eleanor (1855–1898) dhe një fëmijë tjetër që vdiq para se t’i vihej emri (korrik 1857). Sipas dhëndrit të tij, Paul Lafargue, Marksi ishte një baba i dashur.^[186] Në vitin 1962 u ngritën pretendime se Marksi kishte bërë një djalë, Freddy,^[187] jashtë martese, me shërbyesen e tij Helene Demuth,^[188] por pretendimi kundërshtohet për mungesë provash dokumentare.^[189]

Helene Demuthit iu besua gjithashtu kryesisht roli i së besuarës. Në nekrologjinë e saj, shkruar nga Frederik Engelsi, zbulohet roli i saj: «Marksi këshillohej me Helena Demuthin jo vetëm për çështje të vështira e të ndërlikuara partiake, por edhe për shkrimet e tij ekonomike».^[190]

Marksi përdorte shpesh pseudonime, veçanërisht kur merrte me qira një shtëpi ose apartament, me sa duket për t’ua vështirësuar autoriteteve gjurmimin e tij. Gjatë qëndrimit në Paris përdorte emrin «Monsieur Ramboz», kurse në Londër nënshkruante letrat e tij si «A. Williams». Miqtë e quanin «Moor», për shkak të lëkurës së tij të errët dhe flokëve kaçurrela të zeza, ndërsa ai i nxiste fëmijët ta thërrisnin «Old Nick» dhe «Charley».^[191] Ai u vinte edhe miqve e familjarëve nofka dhe pseudonime: Frederik Engelsin e quante «General», shërbyesen e tij Helene e thërriste «Lenchen» ose «Nym», ndërsa njërën nga vajzat e tij, Jennychenin, e quante «Qui Qui, Perandori i Kinës» dhe tjetrën, Laurën, «Kakadou» ose «Hottentot».^[191]

Marksi pinte shumë pasi iu bashkua shoqërisë së pijedashësve të Trierit në vitet 1830 dhe vazhdoi të pinte deri në vdekje.

Marksi vuante nga shëndeti i dobët, gjendje të cilën ai vetë e përshkruante si «mjerimi i ekzistencës»,^[192] dhe autorë të ndryshëm janë përpjekur ta përshkruajnë e ta shpjegojnë. Biografi i tij, Werner Blumenberg, ia atribuoi këtë problemeve të mëlçisë dhe të tëmthit që Marksi pati në vitin 1849 dhe prej të cilave nuk u çlirua më, të përkeqësuara nga mënyra e papërshtatshme e jetesës. Ataket shpesh shoqëroheshin me dhimbje koke, pezmatim të syve, nevralgji në kokë dhe dhimbje reumatike. Në vitin 1877 iu shfaq një çrregullim i rëndë nervor, i cili zgjati; si pasojë, Marksi vuante nga pagjumësia, me të cilën luftonte duke përdorur narkotikë.^[193]

Sëmundja u përkeqësua nga puna e tepërt gjatë natës dhe ushqyerja e keqe. Marksit i pëlqenin gatimet me shumë erëza, peshku i tymosur, havjari dhe kastravecët turshi, «asnjëra prej të cilave nuk është e mirë për të sëmurët me mëlçi»; i pëlqenin gjithashtu vera dhe likeret dhe pinte duhan në sasi të mëdha. «Meqë nuk kishte para, zakonisht pinte puro me cilësi të dobët». Që nga viti 1863, Marksi ankohej shpesh për çibanë: «Këto janë shumë të shpeshta te të sëmurët me mëlçi dhe mund të vijnë nga të njëjtat shkaqe».^[193] Absceset ishin aq të rënda sa Marksi nuk mund të ulej dhe as të punonte drejt. Sipas Blumenbergut, irritueshmëria e Marksit vërehet shpesh te të sëmurët me mëlçi:

Sëmundja nxori në pah disa tipare të karakterit të tij. Ai debatonte me gjuhë therëse; satira e tij thumbuese nuk përmbahej nga fyerjet, ndërsa shprehjet e tij mund të ishin të vrazhda e mizore. Ndonëse, në përgjithësi, Marksi kishte besim të verbër te miqtë e tij më të afërt, ai vetë ankohej se nganjëherë ishte tepër mosbesues dhe i padrejtë edhe ndaj tyre. Gjykimet e tij, jo vetëm për armiqtë, por edhe për miqtë, ishin nganjëherë aq të ashpra, saqë edhe njerëzit më pak të ndjeshëm do të fyheshin ... Duhet të kenë qenë të paktë ata që ai nuk i kritikonte kështu ... madje as Engelsi nuk bënte përjashtim.^[194]

Sipas historianit të Universitetit të Prinstonit, Jerrold Seigel, në fund të adoleshencës Marksi mund të ketë vuajtur nga pneumonia ose pleuriti; pasojat e tyre bënë që ai të përjashtohej nga shërbimi ushtarak prusian. Më vonë, gjatë punës për Das Kapital (vepër që nuk e përfundoi kurrë),^[192][195] Marksi vuante nga tri sëmundje. Një sëmundje e mëlçisë, ndoshta e trashëguar, u përkeqësua nga puna e tepërt, ushqyerja e keqe dhe mungesa e gjumit. Inflamacioni i syve u shkaktua nga puna e tepërt gjatë natës. Sëmundja e tretë, shfaqja e karbunkujve ose çibanëve, «ndoshta u shkaktua nga dobësimi i përgjithshëm fizik, të cilit i kontribuuan të gjitha anët e mënyrës së jetesës së Marksit – alkooli, duhani, ushqyerja e keqe dhe mungesa e gjumit. Engelsi e nxiste shpesh Marksin ta ndryshonte këtë regjim të rrezikshëm». Sipas tezës së Seigelit, pas këtij flijimi rraskapitës të shëndetit të tij mund të qëndronte ndjenja e fajit për përqendrimin te vetja dhe egoizmin, e cila fillimisht iu ngulit Karl Marksit nga i ati.^[196]

Në vitin 2007, dermatologu Sam Shuster i Universitetit të Njukasëllit bëri një retrospektivë diagnostike të sëmundjes së lëkurës së Marksit. Sipas Shusterit, shpjegimi më i mundshëm ishte se Marksi nuk vuante nga probleme të mëlçisë, por nga hidradenitis suppurativa, një sëmundje infektive e përsëritur që shfaqet kur bllokohen kanalet apokrine që hapen në folikulat e qimeve.^[197] Shuster shqyrtoi edhe pasojat e mundshme psikosociale të sëmundjes, duke vënë në dukje se lëkura është organ komunikimi dhe se hidradenitis suppurativa shkakton vuajtje të mëdha psikologjike, përfshirë neveri, neveritje ndaj vetes dhe ulje të vlerësimit për veten, të humorit dhe të mirëqenies—ndjenja për të cilat Shuster gjeti «shumë dëshmi» në korrespondencën e Marksit. Profesori Shuster pyeti veten nëse pasojat mendore të sëmundjes kishin ndikuar në punën e Marksit, madje edhe në zhvillimin e teorisë së tij mbi tjetërsimin.^[198]

Pas vdekjes së bashkëshortes së tij Xheni, në dhjetor 1881, Marksi u prek nga një katar, i cili e mbajti në gjendje të rënduar shëndetësore gjatë 15 muajve të fundit të jetës. Përfundimisht, ai shkaktoi bronkitin dhe pleuritin që e vranë në Londër më 14 mars 1883; Marksi vdiq si person pa shtetësi, në moshën 64-vjeçare.^[199] Familja dhe miqtë e varrosën në varrezat e Hajgejtit (pjesa lindore), në Londër, më 17 mars 1883, në një zonë të rezervuar për agnostikët dhe ateistët. Sipas Frensis Uinit, në varrimin e tij morën pjesë nga nëntë deri në njëmbëdhjetë veta.^[200][201] Hulumtimet e burimeve bashkëkohore kanë identifikuar trembëdhjetë persona të pranishëm në varrim: Frederik Engels, Eleonor Marksi, Eduard Ejvlingu, Pol Lafargu, Sharl Longueti, Helen Demuti, Wilhelm Liebknechti [en], Gotlib Lemke, Frederik Lesneri, G. Lohneri, sir Rej Lankesteri, Carl Schorlemmer dhe Ernest Radfordi.^[202] Një njoftim i një gazete të kohës pretendon se në varrim morën pjesë njëzet e pesë deri në tridhjetë të afërm e miq.^[203]

Një shkrues i revistës The Graphic vuri në dukje:

Për shkak të një gabimi të çuditshëm ... vdekja e tij nuk u njoftua për dy ditë dhe më pas u tha se kishte ndodhur në Paris. Të nesërmen erdhi përgënjeshtrimi nga Parisi; dhe kur miqtë e ndjekësit e tij nxituan drejt shtëpisë së tij në Haverstok Hill për të mësuar kohën dhe vendin e varrimit, morën vesh se ai tashmë ishte në dheun e ftohtë. Po të mos kishte pasur këtë fshehtësi [sic] dhe nxitim, mbi varrin e tij do të ishte mbajtur pa dyshim një demonstratë e madhe popullore.^[204]

Disa nga miqtë e tij më të afërt folën në varrimin e tij, përfshirë Vilhelm Libknehtin dhe Frederik Engelsin. Fjalimi i Engelsit përmbante këtë pasazh:

Më 14 mars, në orën tre pa një çerek pasdite, mendimtari më i madh i gjallë pushoi së menduari. Ai kishte mbetur vetëm për mezi dy minuta dhe, kur u kthyem, e gjetëm në kolltukun e tij, duke fjetur i qetë – por përgjithmonë.^[205]

Në varrim morën pjesë edhe vajzat e Marksit që ishin ende gjallë, Eleonora dhe Laura, si edhe Sharl Longueti e Pol Lafargu, dy dhëndurët e tij socialistë francezë.^[201] Bashkëshortja dhe vajza e tij e madhe kishin vdekur para tij; kjo e fundit vdiq disa muaj më herët, në janar 1883. Libknehti, një nga themeluesit dhe udhëheqësit e Partisë Socialdemokrate Gjermane, mbajti një fjalim në gjermanisht, ndërsa Longueti, një figurë e shquar e lëvizjes punëtore franceze, bëri një deklaratë të shkurtër në frëngjisht.^[201] U lexuan dy telegrame nga parti punëtore në Francë dhe Spanjë;^[201] njëri ishte nga Jose Mesa y Leompart [es] në emër të degës së Madridit të Partido Socialista Obrero Español [es], ndërsa tjetri nga “Sekretari, Lipine”' i degës së Parisit të Partisë Punëtore Franceze.^[205] Së bashku me fjalimin e Engelsit, këto përbënin të gjithë programin e varrimit.^[201] Ndër të pranishmit që nuk ishin të afërm përfshiheshin tre bashkëpunëtorë komunistë të Marksit: Frederik Lesneri, i burgosur për tre vjet pas Gjyqit Komunist të Këlnit të vitit 1852; G. Lohneri, të cilin Engelsi e përshkroi si «një anëtar të vjetër të Lidhjes Komuniste»; dhe Karl Shorlemeri, profesor i kimisë në Mançester, anëtar i Shoqërisë Mbretërore dhe veprimtar komunist i përfshirë në revolucionin e Badenit të vitit 1848.^[201] Një tjetër i pranishëm ishte Rej Lankesteri, zoolog britanik që më vonë u bë një akademik i njohur.^[201]

Pasuria personale e Marksit u vlerësua për qëllime trashëgimie në 250 £,^[206] ekuivalente me 38.095 £ në vitin 2024.^[207] Kur vdiq më 1895, Engelsi u la dy vajzave të Marksit një «pjesë të konsiderueshme» të pasurisë së tij të madhe, me vlerë 6,8 milionë dollarë amerikanë në vitin 2024.^[208]

Marksi dhe familja e tij u rivarrosën në një vend të ri aty pranë, në nëntor 1954. Varri në vendin e ri, i përuruar më 14 mars 1956,^[209] mban të gdhendur mbishkrimin: «Punëtorë të të gjitha vendeve, bashkohuni», rreshtin e fundit të Manifestit Komunist; si edhe, nga teza e njëmbëdhjetë mbi Fojerbahun (në redaktimin e Engelsit): «Filozofët vetëm e kanë interpretuar botën në mënyra të ndryshme — çështja, megjithatë, është ta ndryshojmë atë».^[210] Partia Komuniste e Britanisë së Madhe (CPGB) ngriti monumentin me bustin portret të punuar nga Lorens Bredshou; varri i parë i Marksit kishte pasur vetëm një zbukurim modest.^[210]

Historiani marksist Eric Hobsbawm tha: «Nuk mund të thuhet se Marksi vdiq si dështak». Ndonëse nuk kishte arritur të fitonte një numër të madh ndjekësish në Britani, shkrimet e tij kishin filluar tashmë të ndikonin lëvizjet e majta në Gjermani dhe Rusi. Brenda njëzet e pesë vjetëve nga vdekja e tij, partitë socialiste të Evropës kontinentale që pranonin ndikimin e Marksit në politikën e tyre kishin arritur përfitime të ndjeshme në zgjedhjet e tyre demokratike përfaqësuese.^[211]

Mendimi i Marksit pasqyron ndikimin e shumë burimeve, ndër të cilat:

• filozofia e Georg Vilhelm Fridrih Hegelit^[212]
• ekonomia politike klasike e Adam Smithit dhe David Ricardos,^[213] si edhe kritika e Zhan Sharl Leonar dë Sismondit ndaj ekonomisë laissez-faire dhe analiza e tij për gjendjen e pasigurt të proletariatit^[214]
• mendimi socialist francez,^[213] veçanërisht mendimi i Zhan-Zhak Rusoit, Klod Anri dë Sen-Simoni [en], Pjer-Zhozef Prudoni [en] dhe Charles Fourier,^[215][216]
• materializmi filozofik i mëhershëm gjerman mes Hegelianët e rinj [en], veçanërisht ai i Ludwig Feuerbachut dhe Bruno Bauer [en],^[70] si edhe materializmi francez i fundit të shekullit XVIII, përfshirë atë të Helvétiusit
• analiza e Frederik Engelsit për klasën punëtore,^[66] si edhe përshkrimet e hershme të klasave nga liberalët francezë dhe saint-simonianët, si Fransua Gizoi [en] dhe Ogysten Tijeri [en]
• trashëgimia e tij judaike, e cila është vlerësuar si formuese si për këndvështrimin e tij moral^[217], ashtu edhe për filozofinë e tij materialiste.^[218]

Këndvështrimi i Marksit për historinë, që u quajt materializëm historik dhe që Engelsi e Lenini e përshtatën në mënyrë të debatueshme si filozofinë e materializmit dialektik, tregon qartë ndikimin e pretendimit të Hegelit se realiteti dhe historia duhen parë në mënyrë dialektike.^[212] Megjithatë, ndryshe nga Hegeli, i cili mendonte në terma idealistë dhe i vendoste idetë në plan të parë, Marksi u përpoq ta konceptonte dialektikën në terma materialistë, duke argumentuar se materia ka përparësi ndaj idesë.^[80][212]

Ndërsa Hegeli e shihte «shpirtin» si forcën shtytëse të historisë, Marksi e konsideronte këtë një mistifikim të panevojshëm, që errësonte realitetin e njerëzimit dhe veprimet e tij fizike, të cilat i japin formë botës.^[212] Ai shkroi se hegelianizmi e kishte kthyer përmbys lëvizjen e realitetit dhe se duhej vendosur sërish mbi këmbë.^[212] Pavarësisht mospëlqimit të tij për termat mistikë, Marksi përdori gjuhë gotike në disa nga veprat e tij: te Manifesti Komunist ai shpall se «Një fantazmë po e përndjek Evropën — fantazma e komunizmit. Të gjitha fuqitë e Evropës së vjetër janë bashkuar në një aleancë të shenjtë për ta dëbuar këtë fantazmë», ndërsa te Kapitali i referohet kapitalit si «nekromancia që rrethon produktet e punës».^[219]

Ndonëse u frymëzua nga mendimi socialist dhe sociologjik francez,^[213] Marksi kritikoi socialistët utopikë, duke argumentuar se bashkësitë e vogla socialiste që ata parapëlqenin do të përfundonin të margjinalizuara e të varfra dhe se vetëm një ndryshim në shkallë të gjerë i sistemit ekonomik mund të sillte ndryshim të vërtetë.^[216][220]

Kontributet e tjera të rëndësishme për rishikimin e hegelianizmit nga Marksi erdhën nga libri i Engelsit, Gjendja e klasës punëtore në Angli më 1844, i cili e çoi Marksin ta kuptonte dialektikën historike përmes konfliktit klasor dhe ta shihte klasën punëtore moderne si forcën më përparimtare për revolucionin,^[66] si edhe nga socialdemokrati Fridrih Vilhelm Shulci [en], i cili te Die Bewegung der Produktion e përshkroi lëvizjen e shoqërisë si «burim nga kundërthënia mes forcave prodhuese dhe mënyrës së prodhimit».^[221][222]

Marksi besonte se mund ta studionte shkencërisht historinë dhe shoqërinë, duke dalluar prirjet historike dhe, në këtë mënyrë, duke parashikuar rezultatin e konflikteve shoqërore. Prandaj, disa pasues të Marksit arritën në përfundimin se një revolucion komunist do të ndodhte pashmangshëm. Megjithatë, në pikën e njëmbëdhjetë të «Tezave mbi Fojerbahun», Marksi pohoi në mënyrë të famshme se «filozofët vetëm e kanë interpretuar botën në mënyra të ndryshme; çështja, megjithatë, është ta ndryshojmë atë» dhe iu kushtua qartazi përpjekjes për ta ndryshuar botën.^[4][210]

Teoritë e Marksit frymëzuan disa teori dhe disiplina të mëvonshme, ndër të cilat:

• Kritika bashkëkohore e ekonomisë politike [en]
• Vala e Kondratjevit [en] dhe Lëkundja e Kuznetsit [en]
• teoria e Nënkonsumi [en]
• Shkatërrimi krijues [en]
• Teoria e krizës [en]
• historia sasiore ekonomike
• Teoria e sistemeve botërore [en]

Marksi është quajtur «i pari që përdori gjerësisht metodën kritike në shkencat shoqërore», një përshkrim që buron nga përdorimi i shpeshtë i polemikave në veprën e tij për të kritikuar mendimtarë të tjerë.^[212][213] Ai kritikoi filozofinë spekulative, duke e barazuar metafizikën me ideologjinë.^[223][224] Duke ndjekur këtë qasje, Marksi u përpoq të ndante gjetjet kryesore nga paragjykimet ideologjike.^[213] Kjo e dallonte nga shumë filozofë bashkëkohorë.^[4]

Natyra njerëzore

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Shih më tepër: Teoria e Marksit për natyrën njerëzore [en]

Filozofët G. V. F. Hegeli (majtas) dhe Ludwig Feuerbach, idetë e të cilëve mbi dialektikën ndikuan fuqishëm te Marksi

Ashtu si Tokëvili, i cili përshkroi një despotizëm pa fytyrë e burokratik, pa një despot të identifikueshëm,^[225] edhe Marksi u shkëput nga mendimtarët klasikë që flisnin për një tiran të vetëm, si dhe nga Monteskjë, i cili diskutonte natyrën e despotit të vetëm. Në vend të kësaj, Marksi u përpoq të analizonte «despotizmin e kapitalit».^[226] Në thelb, Marksi supozonte se historia njerëzore përfshin transformimin e natyrës njerëzore, e cila përfshin si qeniet njerëzore, ashtu edhe objektet materiale.^[227] Njerëzit e kuptojnë se kanë si një vetvete reale, ashtu edhe një vetvete të mundshme.^[228][229]

Si për Marksin, ashtu edhe për Hegelin, vetëzhvillimi nis me përvojën e tjetërsimit të brendshëm, që buron nga ky dallim, dhe pasohet nga kuptimi se vetvetja reale, si agjent subjektiv, e bën vetveten e saj të mundshme objekt për t’u njohur.^[229] Marksi argumenton më tej se, duke e formësuar natyrën^[230] sipas dëshirave,^[231] subjekti e përvetëson objektin dhe kështu mundëson që individi të realizohet plotësisht si qenie njerëzore. Për Marksin, natyra njerëzore — Gattungswesen, ose qenësia si specie — ekziston si funksion i punës njerëzore.^{[228][229][231]}

Thelbësore për idenë e Marksit mbi punën kuptimplotë është teza se, që një subjekt të pajtohet me objektin e tij të tjetërsuar, duhet së pari të ushtrojë ndikim mbi objektet materiale në botën e vet.^[232] Marksi pranon se Hegeli «e kupton natyrën e punës dhe e sheh njeriun objektiv, autentik sepse real, si rezultat të punës së vet»,^[233] por e cilëson vetëzhvillimin hegelian si tepër «shpirtëror» dhe abstrakt.^[234]

Prandaj, Marksi largohet nga Hegeli duke këmbëngulur se «fakti që njeriu është qenie trupore, reale, e ndjeshme dhe objektive, me aftësi natyrore, do të thotë se ai ka objekte reale e shqisore për natyrën e vet si objekte të shprehjes së jetës së tij, ose se mund ta shprehë jetën e vet vetëm përmes objekteve reale e shqisore».^[232] Si rrjedhojë, Marksi e riformulon «punën» hegeliane si punë materiale dhe, në kontekstin e aftësisë njerëzore për të transformuar natyrën, përdor termin «fuqi punëtore».^[80]

Puna, lufta e klasave dhe ndërgjegjja e rreme

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Lexo më tepër: Teoria e Marksit për tjetërsimin [en], Lufta e klasave dhe Mënyra kapitaliste e prodhimit [en]

Historia e të gjitha shoqërive që kanë ekzistuar deri më sot është historia e luftërave të klasave.

— Karl Marksi, Manifesti Komunist^[235]

Marksi i kushtonte vëmendje të veçantë mënyrës se si njerëzit lidhen me fuqinë e tyre punëtore.^[236] Ai shkroi gjerësisht për këtë çështje, duke e trajtuar si problem të tjetërsimit.^[237] Ashtu si me dialektikën, Marksi u nis nga një ide hegeliane e tjetërsimit, por zhvilloi një konceptim më materialist.^[236] Kapitalizmi ndërmjetëson marrëdhëniet shoqërore të prodhimit — si ato mes punëtorëve, ashtu edhe ato mes punëtorëve dhe kapitalistëve — përmes mallrave që blihen dhe shiten në treg, përfshirë edhe fuqinë punëtore.^[236] Për Marksin, mundësia që dikush të heqë dorë nga pronësia mbi punën e vet — aftësinë e tij për të transformuar botën — është e barasvlershme me tjetërsimin nga vetë natyra e tij dhe përbën humbje shpirtërore.^[236] Marksi e përshkroi këtë humbje si fetishizëm të mallit, ku sendet që prodhojnë njerëzit, mallrat, duket sikur kanë jetë dhe lëvizje të tyren, ndaj të cilave njerëzit dhe sjellja e tyre vetëm përshtaten.^[238]

Fetishizmi i mallit është një shembull i asaj që Engelsi e quajti «ndërgjegje të rreme»,^[239] e cila lidhet ngushtë me kuptimin e ideologjisë. Me «ideologji», Marksi dhe Engelsi nënkuptonin ide që pasqyrojnë interesat e një klase të caktuar në një periudhë të caktuar historike, por që bashkëkohësit i shohin si universale dhe të përjetshme.^[240] Argumenti i Marksit dhe Engelsit nuk ishte vetëm se këto bindje janë, në rastin më të mirë, gjysmë të vërteta, pasi ato përmbushin një funksion të rëndësishëm politik. Me fjalë të tjera, kontrolli që ushtron një klasë mbi mjetet e prodhimit përfshin jo vetëm prodhimin e ushqimit ose të mallrave të prodhuara, por edhe prodhimin e ideve. Kjo jep një shpjegim të mundshëm se përse pjesëtarët e një klase të nënshtruar mund të kenë ide që bien ndesh me interesat e tyre.^[80][241]

Marksi ishte kundërshtar i hapur i punës së fëmijëve,^[242] duke thënë se industritë britanike «mund të mbijetonin vetëm duke thithur gjak, edhe gjakun e fëmijëve», ndërsa kapitali amerikan financohej me «gjakun e kapitalizuar të fëmijëve».^[219][243]

Kritika e ekonomisë politike, historia dhe shoqëria

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Lexo më tepër: Kritika e ekonomisë politike [en] dhe Ekonomia marksiste [en]

Por ju komunistët doni të vendosni bashkësinë e grave, ulërin e gjithë borgjezia në kor. Borgjezi e sheh gruan e vet si një vegël të thjeshtë prodhimi. Ai dëgjon se mjetet e prodhimit do të shfrytëzohen bashkërisht dhe, natyrisht, nuk mund të nxjerrë përfundim tjetër veçse se edhe grave do t’u bjerë pjesa të jenë të përbashkëta për të gjithë. As që dyshon se synimi i vërtetë është t’i jepet fund statusit të grave si mjete të thjeshta prodhimi.

—Karl Marx, Manifesti Komunist^[248]

Mendimet e Marksit për punën dhe rolin e saj në riprodhimin e kapitalit lidhen me përparësinë që ai u jepte marrëdhënieve shoqërore në përcaktimin e së kaluarës, së tashmes dhe së ardhmes së shoqërisë.^{[212][249][250]} Kritikët e kanë quajtur këtë Determinizmi ekonomik [en]. Puna është kusht paraprak për ekzistencën e akumulimit të kapitalit, i cili, së bashku me punën, i jep formë Sistemi shoqëror [en]. Ndryshimi shoqëror, sipas Marksit, nxitej nga konflikti mes interesave të kundërta, të përfaqësuara nga palë të vendosura në një situatë historike të Mënyra e prodhimit [en]. Kjo u bë frymëzim për veprat që njihen si teoria e konfliktit.^[249]

Në modelin e tij evolucionar të historisë, ai argumentoi se evolucioni sociokulturor filloi me veprimtari të lira, prodhuese dhe krijuese, të cilat me kalimin e kohës u detyruan dhe u çnjerëzuan; kjo prirje u bë më e dukshme nën kapitalizëm.^[212] Marksi vërente se ky nuk ishte një proces i qëllimshëm, por rridhte nga logjika e brendshme e Mënyra e prodhimit [en] së atëhershme, e cila kërkon më shumë punë njerëzore (punë abstrakte) për të riprodhuar marrëdhëniet shoqërore të kapitalit.^[171][173]

Organizimi i shoqërisë varet nga Mjetet e prodhimit. Mjetet e prodhimit janë të gjitha gjërat e nevojshme për prodhimin e të mirave materiale, si toka, burimet natyrore dhe teknologjia, por jo puna njerëzore. Marrëdhëniet e prodhimit [en] janë marrëdhëniet shoqërore që njerëzit krijojnë teksa sigurojnë dhe përdorin mjetet e prodhimit.^[212] Së bashku, këto përbëjnë Mënyra e prodhimit [en], dhe Marksi i dallonte periudhat historike sipas mënyrave të prodhimit. Marksi dallonte mes Baza dhe superstruktura [en], ku baza (ose nënbaza) është Sistemi ekonomik, ndërsa superstruktura është sistemi kulturor dhe politik.^[249] Marksi e shihte mospërputhjen mes bazës ekonomike dhe superstrukturës shoqërore [en] si një burim kryesor të konfliktit shoqëror.^[249]

Megjithëse Marksi e vinte theksin te kritika e kapitalizmit dhe diskutimi i shoqërisë së re komuniste që duhej ta zëvendësonte, kritika e tij e shprehur qartë është e përmbajtur, pasi ai e shihte këtë shoqëri si më të përparuar se shoqëritë e mëparshme (skllavëria dhe feudalizmi).^[80] Marksi nuk diskuton kurrë qartë çështjet e moralit dhe drejtësisë, por studiuesit pajtohen se vepra e tij përmbante diskutime të nënkuptuara të këtyre koncepteve.^[80]

Një mural i Diego Riveras që paraqet Karl Marksin, në Pallatin Kombëtar në Meksiko-Siti

Pikëpamja e Marksit për kapitalizmin ishte e dyanshme.^[80][148] Nga njëra anë, në kritikën më të thellë të shekullit XIX ndaj aspekteve çnjerëzuese të këtij sistemi, ai vërente se veçoritë përcaktuese të kapitalizmit përfshijnë tjetërsimin, shfrytëzimin dhe depresione ekonomike [en] të përsëritura, ciklike, që çojnë në papunësi masive. Nga ana tjetër, ai e përshkroi kapitalizmin si një sistem «revolucionarizues», që «industrializonte dhe universalizonte cilësitë e zhvillimit, rritjes dhe përparimit»; për Marksin, kjo nënkuptonte industrializimin, urbanizimin, përparimin teknologjik, rritjen e produktivitetit dhe zhvillimin shkencor. Të gjitha këto, sipas tij, mungonin në format e mëparshme të shoqërisë.^{[80][148][212]}

Marksi e konsideronte klasën kapitaliste si një nga klasat më revolucionare në histori, sepse ajo i përmirësonte vazhdimisht mjetet e prodhimit, më shumë se çdo klasë tjetër në histori, dhe ishte përgjegjëse për përmbysjen e feudalizmit.^[216][251] Kapitalizmi mund të nxisë rritje të konsiderueshme, sepse kapitalisti ka nxitjen t’i riinvestojë fitimet në teknologji dhe pajisje të reja kapitale.^[236]

Sipas Marksit, kapitalistët përfitojnë nga dallimi mes tregut të punës dhe tregut për çfarëdo malli që mund të prodhojë kapitalisti. Marksi vërente se pothuajse në çdo industri të suksesshme, kostot për njësi të inputeve janë më të ulëta se çmimet për njësi të produkteve. Marksi e quante këtë dallim «Vlera e tepërt [en]» dhe argumentonte se ai bazohej te Puna e tepërt [en], dallimi mes kostos për të mbajtur gjallë punëtorët dhe asaj që ata mund të prodhojnë.^[80] Edhe pse Marksi i përshkruan kapitalistët si vampirë që thithin gjakun e punëtorëve,^[212] ai vëren se nxjerrja e fitimit «nuk është aspak padrejtësi», sepse Marksi, sipas Allen W. Woodit, «përjashton çdo pikëvështrim që kapërcen epokat, nga i cili mund të komentohen» normat e moralit për marrëveshje të tilla të veçanta.^[80] Marksi vërente gjithashtu se as vetë kapitalistët nuk mund t’i kundërvihen sistemit.^[216] Problemi është «qeliza kanceroze» e kapitalit, që nuk kuptohet si pronë apo pajisje, por si marrëdhëniet shoqërore mes punëtorëve dhe pronarëve (shitblerja e fuqisë punëtore) — sistemi shoqëror, ose më saktë Mënyra e prodhimit [en] në përgjithësi.^[216]

Në të njëjtën kohë, Marksi theksonte se kapitalizmi ishte i paqëndrueshëm dhe i prirur ndaj krizave periodike [en].^[94] Ai sugjeronte se me kalimin e kohës kapitalistët do të investonin gjithnjë e më shumë në teknologji të reja dhe gjithnjë e më pak në punë.^[80] Meqë Marksi besonte se fitimi rridhte nga vlera e tepërt e përvetësuar prej punës, ai arrinte në përfundimin se norma e fitimit do të binte me rritjen e ekonomisë.^[252] Marksi besonte se krizat gjithnjë e më të rënda do ta ndërprisnin këtë cikël rritjeje dhe rënieje.^[252] Për më tepër, ai besonte se në planin afatgjatë ky proces do ta pasuronte dhe fuqizonte klasën kapitaliste, ndërsa do ta varfëronte proletariatin.^[252][216] Në pjesën e parë të Manifestit Komunist, Marksi përshkruan feudalizmin, kapitalizmin dhe rolin e kontradiktave të brendshme shoqërore në procesin historik:

Shohim, pra, se mjetet e prodhimit dhe të këmbimit, mbi bazën e të cilave u ngrit borgjezia, u krijuan në shoqërinë feudale. Në një fazë të caktuar të zhvillimit të këtyre mjeteve të prodhimit dhe të këmbimit, kushtet në të cilat shoqëria feudale prodhonte dhe këmbente ... marrëdhëniet feudale të pronësisë nuk përputheshin më me forcat prodhuese të zhvilluara tashmë; ato u bënë pranga të vërteta. Ato duhej të thyheshin dhe u thyen. Në vend të tyre erdhi konkurrenca e lirë, e shoqëruar nga një kushtetutë shoqërore dhe politike e përshtatur për të, si dhe nga sundimi ekonomik e politik i klasës borgjeze. Një lëvizje e ngjashme po ndodh para syve tanë ... Forcat prodhuese që ka në dispozicion shoqëria nuk synojnë më zhvillimin e mëtejshëm të kushteve të pronësisë borgjeze; përkundrazi, ato janë bërë tepër të fuqishme për këto kushte, prej të cilave pengohen, dhe sapo t’i kapërcejnë këto pengesa, sjellin çrregullim në të gjithë shoqërinë borgjeze dhe rrezikojnë ekzistencën e pronësisë borgjeze.^[2]

Marksi besonte se këto kontradikta strukturore brenda kapitalizmit e bënin të pashmangshëm përfundimin e tij dhe hapnin rrugën për socializmin ose një shoqëri postkapitaliste, komuniste:

Prandaj, zhvillimi i industrisë moderne ia heq borgjezisë pikërisht truallin nën këmbë, mbi të cilin ajo prodhon dhe përvetëson produktet. Ajo që prodhon, pra, borgjezia mbi të gjitha janë varrmihësit e saj. Rënia e saj dhe fitorja e proletariatit janë po aq të pashmangshme.^[2]

Falë proceseve të ndryshme të drejtuara nga kapitalizmi, si urbanizimi, klasa punëtore, proletariati, duhej të rritej në numër dhe të zhvillonte Ndërgjegjja klasore [en], derisa të kuptonte se mund dhe duhej ta ndryshonte sistemin.^[212] Marksi besonte se, nëse proletariati do t’i merrte mjetet e prodhimit, do të nxiste marrëdhënie shoqërore që do t’u sillnin përfitim të gjithëve në mënyrë të barabartë, do të shfuqizonte klasën shfrytëzuese dhe do të vendoste një sistem prodhimi më pak të cenueshëm nga krizat ciklike.^[212] Në Ideologjia gjermane [en], Marksi argumentonte se kapitalizmi do të merrte fund nëpërmjet veprimeve të organizuara të një klase punëtore ndërkombëtare:

Komunizmi për ne nuk është një gjendje që duhet vendosur, një ideal të cilit do t’i duhet t’i përshtatet realiteti. Ne e quajmë komunizmin lëvizjen reale që e shfuqizon gjendjen e tanishme të gjërave. Kushtet e kësaj lëvizjeje rrjedhin nga premisat që ekzistojnë tani.^[253]

Në këtë shoqëri të re, tjetërsimi do të merrte fund dhe njerëzit do të ishin të lirë të vepronin pa qenë të detyruar ta shisnin punën e tyre.^[252] Ajo do të ishte një shoqëri demokratike, ku e gjithë popullsia do të kishte të drejtë vote.^[216] Në këtë botë Utopiane, do të kishte gjithashtu pak nevojë për shtetin, që më parë kishte si synim të zbatonte tjetërsimin.^[252] Marksi teorizonte se mes kapitalizmit dhe vendosjes së sistemit socialist/komunist do të ekzistonte një periudhë e diktaturës së proletariatit, gjatë së cilës klasa punëtore do të mbante pushtetin politik dhe do t’i shoqërizonte me forcë mjetet e prodhimit.^[216] Siç shkruante në Kritika e Programit të Gotas [en], «mes shoqërisë kapitaliste dhe asaj komuniste shtrihet periudha e transformimit revolucionar të njërës në tjetrën. Kësaj i përgjigjet edhe një periudhë tranzicioni politik, gjatë së cilës shteti nuk mund të jetë gjë tjetër veçse diktatura revolucionare e proletariatit».^[254] Ndonëse pranonte mundësinë e një tranzicioni paqësor në disa vende me struktura institucionale të forta demokratike (si Britania, Shtetet e Bashkuara dhe Holanda), ai sugjeronte se në vende të tjera, ku punëtorët nuk mund «ta arrijnë qëllimin e tyre me mjete paqësore», «leva e revolucionit tonë duhet të jetë dhuna».^[255]

Marksi e shihte carizmin rus si kërcënimin kryesor ndaj revolucioneve evropiane.^[258] Gjatë Luftës së Krimesë, Marksi mbështeti Perandorinë Osmane dhe aleatët e saj, Britaninë dhe Francën, kundër Rusisë.^[258] Ai ishte plotësisht kundër pansllavizmit, të cilin e shihte si instrument të politikës së jashtme ruse.^[258] Marksi i konsideronte kombet sllave, me përjashtim të polakëve, si «kundërrevolucionare». Në shkurt të vitit 1849, Marksi dhe Engelsi botuan në Neue Rheinische Zeitung:

Për frazat sentimentale rreth vëllazërisë që na ofrohen këtu në emër të kombeve më kundërrevolucionare të Evropës, ne përgjigjemi se urrejtja ndaj rusëve ishte dhe mbetet pasioni kryesor revolucionar ndër gjermanët; se, që nga revolucioni [i vitit 1848], kësaj i është shtuar urrejtja ndaj çekëve dhe kroatëve; dhe se vetëm përmes përdorimit më të vendosur të terrorit kundër këtyre popujve sllavë mund ta mbrojmë revolucionin, së bashku me polakët dhe magjarët. E dimë se ku janë përqendruar armiqtë e revolucionit, domethënë në Rusi dhe në rajonet sllave të Austrisë, dhe asnjë frazë e bukur, asnjë aludim për një të ardhme demokratike të papërcaktuar për këto vende, nuk mund të na pengojë t’i trajtojmë armiqtë tanë si armiq. Pastaj do të ketë një luftë, një «luftë të pamëshirshme për jetë a vdekje», kundër atyre sllavëve që e tradhtojnë revolucionin; një luftë shfarosëse dhe terror i pamëshirshëm — jo në interes të Gjermanisë, por në interes të revolucionit!^[259]

Marksi dhe Engelsi simpatizonin revolucionarët narodnikë të viteve 1860 dhe 1870. Kur revolucionarët rusë të Narodnaja Voljas vranë carin Aleksandër II, Marksi shprehu shpresën se vrasja paralajmëronte «formimin e një komune ruse».^[260] Marksi mbështeti kryengritjet polake kundër Rusisë cariste.^[258] Në një fjalim në Londër më 1867, ai tha:

Së pari, politika e Rusisë nuk ndryshon... Metodat, taktikat dhe manovrat e saj mund të ndryshojnë, por ylli polar i politikës së saj — sundimi botëror — është i palëvizshëm. Në kohën tonë, vetëm një qeveri e qytetëruar që sundon mbi masa barbare mund të kurdisë dhe ta zbatojë një plan të tillë. ... Për Evropën ka vetëm një alternativë. Ose barbaria aziatike, nën drejtimin e Moskës, do të shpërthejë mbi kokën e saj si një ortek, ose ajo duhet ta rivendosë Poloninë, duke vendosur kështu njëzet milionë heronj mes vetes dhe Azisë dhe duke fituar një periudhë frymëmarrjeje për të kryer përtëritjen e saj shoqërore.^[261]

Marksi mbështeti çështjen e pavarësisë irlandeze. Më 1867, ai i shkroi Engelsit: «Dikur mendoja se ndarja e Irlandës nga Anglia ishte e pamundur. Tani mendoj se është e pashmangshme. Klasa punëtore angleze nuk do të arrijë kurrë asgjë pa u çliruar nga Irlanda. ... Reaksioni anglez në Angli i kishte rrënjët ... te nënshtrimi i Irlandës.»^[262]

Marksi kaloi ca kohë në Algjerinë franceze, e cila ishte pushtuar dhe ishte bërë koloni franceze më 1830, ku pati mundësinë të vëzhgonte jetën në Afrikën e Veriut koloniale. Ai shkroi për sistemin kolonial të drejtësisë, ku «është përdorur një formë torture (dhe kjo ndodh “rregullisht”) për të nxjerrë rrëfime nga arabët; natyrisht, këtë e bën policia (si anglezët në Indi); gjykatësi duhet të mos dijë fare për këtë.»^[263] Marksi u befasua nga arroganca e shumë kolonëve evropianë në Algjer dhe shkroi në një letër:

kur një kolon evropian jeton mes «racave më të ulëta», qoftë si kolon, qoftë edhe për punë, zakonisht e konsideron veten edhe më të paprekshëm se Vilhelmi I i pashëm [një mbret prusian]. Megjithatë, kur bëhet fjalë për arrogancë të hapur dhe mendjemadhësi ndaj «racave më të ulëta», britanikët dhe holandezët ua kalojnë francezëve.^[264]

Sipas Enciklopedisë së Filozofisë të Stanfordit:

Analiza e Marksit për kolonializmin si forcë përparimtare që sjell modernizimin në një shoqëri feudale të prapambetur tingëllon si një justifikim i qartë i sundimit të huaj. Megjithatë, rrëfimi i tij për sundimin britanik pasqyron të njëjtën paqartësi që shfaq edhe ndaj kapitalizmit në Evropë. Në të dyja rastet, Marksi njeh vuajtjet e mëdha të shkaktuara gjatë kalimit nga shoqëria feudale në atë borgjeze, ndërsa këmbëngul se ky kalim është i domosdoshëm dhe, në fund të fundit, përparimtar. Ai argumenton se depërtimi i tregtisë së jashtme do të shkaktojë një revolucion shoqëror në Indi.^[265]

Marksi diskutoi sundimin kolonial britanik në Indi në New York Herald Tribune më 1853:

Nuk mund të mbetet asnjë dyshim se mjerimi që britanikët i shkaktuan Hindostanit [Indisë] është thelbësisht i ndryshëm dhe pafundësisht më i rëndë se gjithçka që Hindostani kishte vuajtur më parë. Anglia e ka shkatërruar tërë strukturën e shoqërisë indiane, pa u shfaqur ende asnjë shenjë e rindërtimit të saj... [Megjithatë], nuk duhet të harrojmë se këto bashkësi fshatare idilike, sado të padëmshme të duken, kishin qenë gjithmonë baza e qëndrueshme e despotizmit oriental; ato e mbanin mendjen njerëzore brenda kufijve sa më të ngushtë, duke e bërë atë mjet të nënshtruar të bestytnisë.^[266][267]