Gabon

Republikang Gabonese République Gabonaise
Watawat Eskudo
Awiting Pambansa: La Concorde
Kabisera	Libreville
Pinakamalaking lungsod	capital
Wikang opisyal	Pranses
Pamahalaan	Republic
• Pangulo	Brice Oligui
• Punong Ministro	Raymond Ndong Sima
Kalayaan
• mula Pransiya	17 Agosto 1960
Lawak
• Kabuuan	267,668 km2 (103,347 mi kuw) (-)
Populasyon
• Pagtataya sa 2017	2,025,137
• Densidad	5.2/km2 (13.5/mi kuw) (ika-216)
KDP (PLP)	Pagtataya sa 2005
• Kabuuan	$9.621 bilyon (ika-136)
• Bawat kapita	$7,055 (ika-89)
TKP (2004)	0.633 katamtaman · ika-124
Salapi	CFA franc (XAF)
Sona ng oras	UTC+1 (WAT)
• Tag-init (DST)	UTC+1
Kodigong pantelepono	241
Kodigo sa ISO 3166	GA
Internet TLD	.ga

Ang Republikang Gabonese o Gabon^[1], ay isang bansa sa kanlurang gitnang Aprika. Nasa hangganan ito ng Equatorial Guinea, Cameroon, Republika ng Congo at ang Golpo ng Guinea. Pinamahalaan ng mga awtokratikong mga pangulo simula pa noong pagkalaya mula sa Pransiya noong 17 Agosto 1960, ipinakilala ng Gabon ang sistemang maramihang-partido at isang bagong konstitusyon noong unang bahagi ng dekada ng 1990 na ipanahintulot na isang bukas na prosesong halalan at mga reporma sa institusyon ng pamahalaan.

Ang pangalan ng bansa ay nagmula sa salitang Portuges na "gabao" (binabaybay din na "Gabão"), na nangangahulugang "balabal na may hood". Inilapat ng mga nabigador na Portuges noong dekada 1470 ang termino sa bunganga ng Ilog Komo, na ang balangkas ay inakala nilang kahawig ng isang balabal; ang paggamit ay kalaunan ay lumawak sa nakapalibot na rehiyon at kalaunan sa modernong estado.^[2]

Ang Gabon ay matatagpuan sa baybaying Atlantiko ng Gitnang Aprika sa ekwador, sa pagitan ng mga latitud na 3°N at 4°S, at mga longhitud na 8° at 15°E. Ang Gabon ay may klimang ekwador na may sistema ng mga rainforest, na may 89.3% ng lawak ng lupain nito na puno ng kagubatan.^[3]

May mga kapatagan sa baybayin (mula 20 hanggang 300 km [10 hanggang 190 mi] mula sa baybayin ng karagatan), ang mga bundok (ang Mga Bundok na Kristal sa hilagang-silangan ng Libreville, ang Chaillu Massif sa gitna), at ang savanna sa silangan. Ang mga kapatagan sa baybayin ay bumubuo ng isang bahagi ng ecoregion ng mga kagubatan sa baybayin ng Atlantic Equatorial ng World Wildlife Fund at naglalaman ng mga bahagi ng mga bakawan sa Gitnang Aprika kabilang ang bunganga ng Ilog Muni sa hangganan ng Ekwatoryal Guinea.^[4]

Sa heolohiya, ang Gabon ay pangunahing Archaean at Paleoproterozoic igneous at metamorphic basement rock, na kabilang sa matatag na continental crust ng Kongo Craton. Ang ilang mga pormasyon ay mahigit 2 bilyong taong gulang. Ang ilang mga yunit ng bato ay napapalibutan ng marine carbonate, lacustrine at continental sedimentary rocks, at mga hindi pinagsama-samang sediments at lupa na nabuo sa huling 2.5 milyong taon ng Quaternary. Ang paghati ng Pangaea ay lumikha ng mga rift basin na napuno ng mga sediments at bumuo ng mga hydrocarbons.^[5] May mga Oklo reactor zone, isang natural na nuclear fission reactor na aktibo 2 bilyong taon na ang nakalilipas. Natuklasan ang lugar noong panahon ng pagmimina ng uranium noong 1970s upang magtustos sa industriya ng nuclear power ng Pransya.

Ang pinakamalaking ilog nito ay ang Ogooué, na may habang 1,200 kilometro (750 mi). Mayroon itong tatlong karst area kung saan mayroong daan-daang kuweba na matatagpuan sa dolomite at limestone rocks. Isang ekspedisyon ng National Geographic ang bumisita sa ilang kuweba noong tag-araw ng 2008 upang idokumento ang mga ito.^[6]

Ang Gabon ay lubhang mahina laban sa pagbabago ng klima dahil sa siksik na populasyon nito sa baybayin, mga sentro ng ekonomiya sa baybayin, at pagdepende sa agrikulturang sahod-ulan.^[7] Ang pagtaas ng lebel ng dagat ay nagbabanta sa pagguho ng baybayin at pagkontamina sa mga pinagkukunan ng tubig-tabang gamit ang tubig-alat. Ang bansa ay nakakaranas ng mas madalas at malalang mga kaganapan sa matinding panahon, tulad ng mga baha, tagtuyot, at bagyo, na nakakasira sa imprastraktura, nagpapaalis sa mga komunidad, at nakakagambala sa seguridad sa pagkain at kabuhayan.^[8] Upang umangkop, inuuna ng Gabon ang pagprotekta sa mga lugar sa baybayin nito, pati na rin ang mga industriya ng pangingisda, agrikultura, at kagubatan.^[7] Ang malalawak na kagubatan nito ay nagsisilbing net carbon sink.^[9][10] Kinikilala ito bilang isang pandaigdigang lider sa aksyon sa klima at malawak na itinuturing na bansang may pinakamaraming carbon-positive sa mundo, dahil sa malakas na pagsisikap nito sa konserbasyon.^[8]

Noong 2002, humigit-kumulang 10% ng teritoryo ng bansa ang itinalagang lupain ng pambansang parke, (na may kabuuang 13 parke). Ang Pambansang Ahensya para sa mga Pambansang Parke ang namamahala sa sistema ng parke. Ang Gabon ay mayroong 2018 Forest Landscape Integrity Index mean score na 9.07/10, na nagraranggo dito sa ika-9 sa buong mundo mula sa 172 bansa.^[11]

Ang bahaging ito ay dapat pang palawakin. (Setyembre 2026)

Ang anyo ng pamahalaang republikang pampanguluhan ay nakasaad sa ilalim ng konstitusyon ng 1961 (binago noong 1975, muling isinulat noong 1991, at binago noong 2003). Ang pangulo ay inihahalal sa pamamagitan ng unibersal na karapatang bumoto para sa pitong taong termino; isang susog sa konstitusyon noong 2003 ang nag-alis ng mga limitasyon sa termino ng pangulo. Maaaring humirang at magtanggal ang pangulo ng punong ministro, gabinete, at mga hukom ng independiyenteng Korte Suprema. Ang pangulo ay may iba pang mga kapangyarihan, tulad ng awtoridad na buwagin ang Pambansang Asamblea, magdeklara ng estado ng pagkubkob, ipagpaliban ang batas, at magsagawa ng mga reperendum. Ang parlamento ng Gabon ay bicameral na may Pambansang Asamblea at Senado. Ang Pambansang Asamblea ay may 120 kinatawan na inihahalal ng publiko para sa limang taong termino. Ang Senado ay binubuo ng 102 miyembro na inihahalal ng mga konseho ng munisipyo at mga asamblea ng rehiyon at naglilingkod sa loob ng anim na taon. Ang pangulo ng Senado ang susunod na susunod sa pangulo.

Ang lathalaing ito na tungkol sa Aprika at Bansa ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.