Arnedo
| Arnedo | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Errioxako udalerria | |||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatu burujabe | |||||||||||
| Autonomia | |||||||||||
| Alkatea | Javier García Ibáñez | ||||||||||
| Izen ofiziala | Arnedo | ||||||||||
| Posta kodea | 26580 | ||||||||||
| INEk ezarritako kodea | 26018 | ||||||||||
| Herriburua | Arnedo | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 42°13′40″N 2°06′00″W / 42.227777777778°N 2.1°W | ||||||||||
![]() | |||||||||||
| Azalera | 85,4 km² | ||||||||||
| Altitudea | 550 m | ||||||||||
| Mugakideak | Muro de Aguas, Préjano, Herce, Bergasillas Bajera, Bergasa, Tudelilla, El Villar de Arnedo, Pradejón, Quel eta Villarroya | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 15.140 (2025) | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 177 bizt/km² | ||||||||||
| Informazio gehigarria | |||||||||||
| Sorrera | IX. mendea | ||||||||||
| Hiri senidetuak | Parthenay, Elda eta Andosilla | ||||||||||
| Matrikula | LO | ||||||||||
| arnedo.com | |||||||||||
Arnedo Errioxako udalerria da. 2020. urtean 15.015 biztanle zituen eta 85,4 km²-ko azalera du. Cidacos ibaiak zeharkatua, nekazaritza merkatu garrantzitsua du.[1]
XX. mendean Arnedon zapaten industria garrantzitsua zegoen. Bertan gertatu ziren Arnedoko gertaerak, 1932ko urtarrilaren 5ean. Guardia Zibilak egindako tiroketa baten ondorioz hamaika hildako eta hogeita hamar zauritu suertatu ziren, eta eragin garrantzitsua izan zuten orduko Espainiako historian.
Izena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Latinezko arenetum izenetik etor litekela proposatu izan da, "hareatza" esan nahi du[2]. Erromatarren garaiko agiririk ordea ez da aurkitu. Arabiarren kodeetan Arnit (842, 913 eta 920 urteetan), Arneto (928an) eta Arneyt (976) izenak ematen zaizkio[3].
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Arnedo hiria Cidacos haranaren erdialdean kokaturik dago, Errioxa Beherea eskualdean, Logroño hiriburutik 48 kilometro ekialdera.
Hiria ibaiaren ezkerraldean badago ere udalerriak ibaiaren alde biak hartzen ditu. Udalerriaren barnean, Arnedoko erdigunetik 9 kilometrotara Turruncún herri hustua aurkitzen da[4].
Arnedoren batazbesteko altuera 523 metrotakoa da itsasmailaren gainetik. Herriaren erdigunea bera 550 metrotan dago. Ibaiaren eskumaldea askoz menditsuagoa da ezkerraldea baino eta bertan aurkitzen da mendirik altuena den Isasa mendia (1.474m)[5]. Ezkerraldea buztin gorriz eraturik dago eta gizakiak zulaturiko leizeak aurkitzen dira bertan, bai eta herrigunea bera ere. Plataforma buztin-hareatsu honek emango lioke izena hiriari.
Udalerri mugakideak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Honako udalerri hauek ditu mugakide: Muro de Aguas, Préjano, Herce, Bergasillas Bajera, Bergasa, Tudelilla, El Villar de Arnedo, Pradejón, Quel eta Villarroya.
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Antzinaroa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Indusketa arkeologikoek erakutsi dute Neolito garaitik populatua izan dela ingurua. Historiagile batzuen ustetan erromatar aurreko Sadacia edo Sidacia izan liteke, horren bilakaera izan daiteke Cidacos ibaiaren izena[3]. Ibaiertzean San Pedro Mártir eta Valpineda eremuetako asentamenduak daude. Eskuz egindako keramika zatiak eta sukarriaren inguruko materialak aurkitu dira.
K.a. III-II mendeetan zeltiberiarrak egon ziren San Miguel eta El Raposal muinoetan, agian beroiak edo bestela pelendoiak. Baskoiak ere izan zitezkeen, Calahorran bai baitzeuden[3]. San Miguel muinoan herria bera, labea eta keramika zatiak aurkitu dira.
Erromatarren garaian ez da Arnedoren aipamenik baina aurkikuntza arkeologikoak izan dira. Badirudi populazioa Gazteluaren muinora aldatu zela. Izen gorren jatorrian legoke erromatarrek altxaturiko gotorlekua, izan ere toki estrategikoa baitzen bi galtzada erromatarren arteko bidegurutzea zelako; Calahorra eta Numantzia elkartzen zituena eta Contrebia Leucade Vareiarekin lotzen zuena.
Erdi Aroa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Bisigodoek eremua okupatu zuten eta ordutik VI. mendeko eliza bat gordetzen da. Musulmanek konkistatu zutenean haien menpeko Iberiar penintsulako 26 probintziatako baten hiriburu bihurtu zuten eta erromatarren gaztelu zaharraren tokian gaztelu indartsu bat eraiki zuten. Banukasitarrak izan ziren gazteluaren aurreneko jabeak[6].
908-909 artean Antso I.a Gartzeitz Iruñeko erregeak konkistatu zuen eta hiri forua eman zitzaion. 1264an Gaztelak eskuratu zuen[7] eta Bi Petrien Gerra izan ondoren (1356-1369) Bertrand du Guesclin noble frantsesari eman zion Gerran emandako laguntzagatik[8]. Guesclinek 1370an Pedro Fernández de Velasco Haroko kondeari saldu zion[9]. 1385ean Asturiasko Printze titulua sortzeko bilerak Arnedon izan ziren[7] eta 1388an Frantzia eta Gaztelak elkar babesteko ituna sinatu zuten. Gertaera hauek hiri garrantzitsu bihurtu zuten. XV. mendean munduko aurrezki kutxa zaharrenetakoa sortu zen Arnedon, bai eta Vicoko monasterioa ere (1456)[10].
Aro Modernoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Filipe IV.ak hiri titulua eman zion 1654. urtean[11] eta Karlos III.ak merkatua astelehenero eta bederatzi eguneko feria antolatzeko baimena eman zion. XVIII. mendearen amaieran, Real Sociedad Económica de La Rioja elkartean sartu zen. Ilustrazioaren ideien inguruan eraturiko elkartea zen. 1817an lurrikara handia izan zen Arnedo eta inguruetan[12]. Arnedon zenbait etxe erori egin ziren eta Vicoko Gure Amaren monasterioa zeharo kalteturik izan zen, ondorioz hango monjeei ostatu eman behar izan zieten herritarrek. Garaiko kronikek diotenez Valladoliden ere sentitu zen lurrikara hura[13].
XX. mendearen hasieran industria garatu zen. Garrantzitsuena zapatagintza izan zen. 1932ko urtarrilaren 5ean Arnedoko gertaerak izan ziren[14]. Kaleratze batzuen aurkako protestetan Guardia Zibilak tiro egin eta hamaika langile hil zituen. Nekazariek erantzun gogorra eman zioten eta Arnedo anarkisten eta ezkerreko errepublikazaleen sinbolo bihurtu zen.
XX. mende erdialdera Arnedon baziren oraindik 200 leize-bizileku hainbat auzotan antolatuak, baina herriak garapen ekonomikoa izatearekin batera leize horiek bertan behera utzi ziren. Gaur egun Interpretazio zentru batean erakusten da leize hauen historia.
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Zapatagintzak jarraitzen du Arnedoko ekonomia jarduera nagusia izaten. Hiriaren leloa Arnedo, ciudad del calzado da ("Arnedo, zapataren hiria")[15] eta Zapatagintzaren Museoa ere badago.
Bodega Cooperativa Nuestra Señora de Vico upategia, kartoigintza, kautxoaren transformazioa eta oliogintza (trujala) ere badaude.
Energiari dagokionez Arnedon Espainiar Estatu osoko eguzki-plaka parke handienetakoa dago.
Diru-sarrerak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2024. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 14.060 euro-koa zen[16], eta etxegune bakoitzeko 36.104 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (15.830 euro) azpitik dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.948 euro) azpitik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) 18.550 euro zen. Errenta gordina 17.105 euro-koa izan zen pertsonako.
Diru-sarreren iturri nagusia soldata da, guztizkoaren % 58,9[17]. Gainerako iturriak: pentsioak (% 19,3), beste diru-sarrerak (% 16,6), langabezia-prestazioak (% 2,3), beste prestazioak (% 2,9).
Desberdintasuna
Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da[18][oh 1]. Udalerrian indizea 28,5 da, probintziakoaren (29,6;
Errioxako mapa) azpitik eta Espainiakoaren (31,9) azpitik. P80/P20 zatidurak, hau da errenta-banaketaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura, 2,3 da, probintziakoaren (2,5;
Errioxako mapa) azpitik eta Espainiakoaren (2,6) azpitik.
Jarduera ekonomikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Arnedo udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 7.051 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 55,0; gainerako % 45,0 inaktibo zeuden (erretiratuak % 50,7, beste inaktiboak % 36,2 eta ikasleak % 13,1).[19] Aktiboen artean, langabezia-tasa % 7,8 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 57,9 zen eta emakumezkoena % 52,3; langabezia-tasa, aldiz, % 5,5 eta % 10,2 zen, hurrenez hurren.[19]
Okupatuen kopurua 6.507 zen 2023ean, 2021eko 6.143etik gora.[20] Emakumeek okupatuen % 46,2 osatzen dute, eta gizonek % 53,8.
| Egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Okupatuak | 6.504 | % 50,8 | 3.466 | % 54,7 | 3.038 | % 46,9 |
| Langabeak | 547 | % 4,3 | 202 | % 3,2 | 345 | % 5,3 |
| Inaktiboak | 5.759 | % 45,0 | 2.669 | % 42,1 | 3.090 | % 47,7 |
| Guztira | 12.810 | % 100,0 | 6.337 | % 100,0 | 6.473 | % 100,0 |
Jarduera-sektoreak
Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 48,7), industria (% 45,1), eraikuntza (% 3,8) eta nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 2,4).[20] Xeheago, jarduera-adarrik handiena manufaktura-industria da (% 44,3), ondoren merkataritza (% 13,5) eta ostalaritza (% 6,5) datoz.
Okupazioa eta lan-egoera
Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 58,7; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 23,7), eta oinarrizko okupazioak % 13,4.[21] Bi sexuetan langile kualifikatuak dira nagusi (gizonen % 61,5 eta emakumeen % 55,5).
| Okupazioa | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak | 1.544 | % 23,7 | 749 | % 21,4 | 795 | % 26,4 |
| Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak | 3.821 | % 58,7 | 2.153 | % 61,5 | 1.668 | % 55,5 |
| Oinarrizko okupazioak | 871 | % 13,4 | 449 | % 12,8 | 422 | % 14,0 |
| Ez dago jasota | 271 | % 4,2 | 149 | % 4,3 | 122 | % 4,1 |
| Guztira | 6.507 | % 100,0 | 3.500 | % 100,0 | 3.007 | % 100,0 |
Okupatuen % 82,8 besteren konturako langileak dira, eta % 17,2 norberaren konturakoak.[22]
| Lan-egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Norberaren kontura | 1.116 | % 17,2 | 693 | % 19,8 | 423 | % 14,1 |
| Besteren kontura | 5.391 | % 82,8 | 2.807 | % 80,2 | 2.584 | % 85,9 |
| Guztira | 6.507 | % 100,0 | 3.500 | % 100,0 | 3.007 | % 100,0 |
Jaiolekuaren arabera
Jarduera
16 urte edo gehiagokoen % 77,7 estatuan jaio zen, eta % 22,3 atzerrian.[19] Jarduera-egoerak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 54,0 okupatuak dira, % 32,1 erretiratuak, % 6,4 ikasleak, % 4,6 bestelako inaktiboak eta % 3,0 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 60,7 okupatuak dira, % 30,3 bestelako inaktiboak, % 3,9 langabeak, % 2,6 erretiratuak eta % 2,5 ikasleak. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 47,2 okupatuak dira, % 24,6 erretiratuak, % 16,6 bestelako inaktiboak, % 6,9 ikasleak eta % 4,7 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 44,3 okupatuak dira, % 40,9 bestelako inaktiboak, % 7,6 langabeak, % 4,1 ikasleak eta % 3,0 erretiratuak.
Okupazioa
Okupatuen % 77,1 estatuan jaio zen, eta % 22,9 atzerrian.[21] Okupazio-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 59,5 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 26,5 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 9,9 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 67,7 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 21,9 oinarrizko okupazioetakoak eta % 5,5 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 55,0 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 31,7 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 9,6 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 57,3 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 30,2 oinarrizko okupazioetakoak eta % 7,0 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari.
Jarduera-sektoreak
Jarduera-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera.[23] Estatuan jaiotako gizonen artean, % 48,9 industrian ari dira, % 41,9 zerbitzuetan eta % 7,2 eraikuntzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 67,6 industrian ari dira, % 21,2 zerbitzuetan, % 7,6 nekazaritzan eta % 3,6 eraikuntzan. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 67,1 zerbitzuetan ari dira, % 31,0 industrian; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 52,0 industrian ari dira, % 45,3 zerbitzuetan eta % 2,6 nekazaritzan.
Lehen sektorea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nekazaritza
2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 309 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 2.097 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten[24][oh 2]. Udalerriaren azalera 85,4 km² denez, NAE lurraldearen % 24,6 da[25]. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 75,7 arbolak (1.587 ha, 301 ustiategitan), % 23 lur goldagarria (482 ha, 137 ustiategitan), % 1,1 larre iraunkorrak (23,3 ha, 27 ustiategitan), % 0,2 norberaren kontsumorako baratzeak (3,6 ha, 88 ustiategitan) eta berotegiak edo babes garai irisgarriak (0,45 ha, 2 ustiategitan)[oh 3].
Abeltzaintza
2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerriko abeltzaintza-ustiategietan 1.108 ardi eta ahuntz zeuden[26][oh 4].
Ibilgailu-parkea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 9.100 gidari zeuden erroldatuta: 5.459 gizon (% 60) eta 3.641 emakume (% 40)[27]. Biztanleen % 60,4 gidatzeko gai zen.
Ibilgailu-parkea 10.201 ibilgailuk osatzen zuten: 6.947 turismo, 924 motozikleta, 809 kamioi, 752 furgoneta eta 406 ziklomotor[27]. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 461 turismokoa zen, probintziako (492) eta Espainiako (525) batez bestekoen azpitik.
Turismoen batez besteko adina 13,6 urtekoa zen; turismoen % 6,9k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 10,4k 25 urte baino gehiago[27]. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 54,2 diesel zen eta % 44,8 gasolinazko; 80 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 0,8; probintzian % 0,8). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 4,8k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 27,4k ez zuen etiketarik[oh 5].
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaiolekuari dagokionez, 2025. urtean biztanleen % 52,4 udalerri berean jaioak ziren[28], probintziako batez bestekoaren (% 43,6) gainetik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak % 10,5 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 22,1 —probintzian % 18,8—.
Biztanleria atzerritarra
Espainiar estatutik kanpo jaiotako 3.335 biztanleren artean, gehienak Europan jaioak dira (% 47,5)[29]. Jaiotza herrialde nagusiak Maroko, Kolonbia, Ekuador dira.
Etxebizitza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 7.569 etxebizitza zeuden: 5.744 (% 75,9) nagusiak eta 1.825 (% 24,1) ez-nagusiak.[30] Kontsumo elektrikoaren arabera, 982 (% 13,0) noizbehinkako erabilerakoak ziren eta 579 (% 7,6) hutsik zeuden.[31] INEren estatistika esperimentalaren arabera, 2026ko maiatzean 9 etxebizitza turistiko zeuden udalerrian, guztira 56 plazarekin (6,22 plaza etxebizitzako).[32]
Tasazio-datuen arabera, 2023an udalerrian tasatutako etxebizitzen batez besteko prezioa 941 €/m²-koa zen (desbideratze tipikoa: 578 €/m²), eta prezio-tarte ohikoena 600-800 €/m² artekoa. Tasatutako etxebizitzen batez besteko azalera 119 m²-koa zen. 2022tik 2023ra % 0,5 igo zen (936 €/m²). Balio hori Errioxako udalerrien medianaren (670 €/m²) % 40,4 gainetik zegoen.[33]
Etxebizitza multzoa
Errioxako mapa
Erabilera-intentsitatea (kontsumo elektrikoa)
Errioxako mapa
Guztira 5.744 etxegune zeuden, eta horietatik 1.394 (% 24,3) pertsona bakarrekoak ziren.[34]
Etxeguneak tamainaren arabera
Hezkuntza-maila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 13.000 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 26,4 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 17,6; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 38,4; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 17,7.[35] Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 24,9 zen 2021ean eta % 26,4 2024an; beraz, 1,5 puntu igo zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 18,9 izatetik % 17,7 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 30,2 ziren, eta gizonen artean % 22,4; 7,8 puntuko aldea, emakumeen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 19,3 eta gizonen % 16,0 ziren. Azken alde hori, neurri handi batean, adin-egituraren isla izan ohi da: adineko biztanleen artean emakumeak gehiago dira, eta belaunaldi horietan ohikoagoa zen ikasketak goiz uztea.
Xeheago, goi-mailako ikasketak zituztenen % 62,3 unibertsitate-tituludunak ziren (gradua, diplomatura, lizentziatura, masterra edo doktoretza), eta % 37,7 goi-mailako lanbide-heziketakoak. Guztira, 41 pertsonak zuten doktore-titulua. Bigarren etapakoen artean, batxilergoa zutenak % 52,4 ziren, eta erdi-mailako lanbide-heziketa zutenak % 47,6. Ikasketarik gabekoak, azkenik, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 3,9 ziren.[35]
| Ikasketa-maila | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Goi-mailako ikasketak | 3.426 | % 26,4 | 1.441 | % 22,4 | 1.985 | % 30,2 |
| Bigarren hezkuntzako bigarren etapa | 2.291 | % 17,6 | 1.177 | % 18,3 | 1.114 | % 17,0 |
| Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) | 4.986 | % 38,4 | 2.784 | % 43,3 | 2.202 | % 33,5 |
| Lehen hezkuntza edo gutxiago | 2.297 | % 17,7 | 1.027 | % 16,0 | 1.270 | % 19,3 |
| Guztira | 13.000 | % 100,0 | 6.429 | % 100,0 | 6.571 | % 100,0 |
| Urtea | Goi-mailakoak | Batx. / erdi LH | DBH | Lehen H. edo gutx. | 15 urte edo + |
|---|---|---|---|---|---|
| 2021 | % 24,9 | % 17,4 | % 38,8 | % 18,9 | 12.657 |
| 2022 | % 25,6 | % 17,5 | % 38,7 | % 18,2 | 12.709 |
| 2023 | % 26,0 | % 17,5 | % 38,2 | % 18,3 | 12.931 |
| 2024 | % 26,4 | % 17,6 | % 38,4 | % 17,7 | 13.000 |
Ikasten ari direnak
2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 10,2 ikasten ari zen (1.332 pertsona).[36] Ikasten ari zirenetatik, % 43,9 goi-mailako ikasketetan zebilen, % 28,7 batxilergoan, % 20,8 erdi-mailako lanbide-heziketan eta % 4,0 DBHn edo antzekoetan. Sexuaren arabera, ikasten ari ziren emakumeen % 46,0 goi-mailako ikasketetan zebilen, eta gizonen % 41,5; erdi-mailako lanbide-heziketan, aldiz, gizonen % 21,2 eta emakumeen % 20,4. Adinaren arabera, 15–19 urtekoen % 86,2 ikasten ari zen, 20–24 urtekoen % 32,9 eta 25–29 urtekoen % 13,9; 30 urtetik gorakoen artean, berriz, % 2,1 baino ez.[37] 20–24 urtekoen artean, emakumeen % 35,5 ari zen goi-mailako ikasketak egiten, eta gizonen % 23,4.
Jaiolekuaren arabera
2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 77,1 estatuan jaio zen, eta % 22,9 atzerrian.[35] Ikasketa-egituran badira aldeak jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 24,4 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 12,7; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 15,9 eta % 27,0, hurrenez hurren. Estatuan jaiotako emakumeen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 32,3 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 16,3; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 23,2 eta % 29,5, hurrenez hurren.
Ikasten ari zirenei dagokienez, 2024an estatuan jaiotako 15 urte edo gehiagokoen % 11,7 ari zen ikasten, eta atzerrian jaiotakoen % 5,5.[36] Ikasten ari zirenen artean, goi-mailako ikasketetan zebiltzanak % 45,4 ziren estatuan jaiotakoetan eta % 33,5 atzerrian jaiotakoetan. Konparazio hauek ez daude adinaren arabera doituta: talde bakoitzaren adin-egiturak (gazteen proportzioak, batez ere) eragin handia du emaitzan.
Ondasun nabarmenak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]

- Arnedoko gaztelua: 714. urtean arabiarrek eraiki zuten.
- Vicoko Gure Amaren monasterioa: Herritik 3 kilometrotara kokaturik dago, Cidacos ibaiaren ertzean.
- Ehun zutabeen leizea (gaztelaniaz: Cuevas de los Cien Pilares): San Miguel muinoan zulaturiko leize multzoa da. 1063ko agiri batean aipatzen den San Miguel monasterioaren aztarnak izan litezke.
- San Cosme eta San Damian eliza
- San Tomas eliza
- Argaiz apezpikuaren jauregia: 1658an José Argaiz Pérez Granadako apezpikuak eraikitako etxe barrokoa da.
- Zapatagintzaren Museoa
- Turruncún herri hustua
Kultura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaiak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]San Cosme eta San Damianen omenezko jaiak irailaren 26aren eta urriaren 2aren artean ospatzen dira. Egun handia irailaren 27a da eta el Robo de los Santos da ekintza nagusia[38].
Urteberri egunean pertsonai berezia etortzen da Arnedora, El Hombre con tantas narices como días tiene el año ("Urteak dituen beste sudur dituen gizona"). Goxokiak oparitzen dizkie haurrei[39].
Kirolak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Club Deportivo Arnedo da herriko kirol taldea.
Arnedotar ezagunak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Musa ibn Musa (785-862), Ebro haraneko jauna
- Francisco Sáenz de Tejada (1895-1966), politikaria, frankismo garaian gobernadore zibila izandakoa.
- José Izquierdo (1980- ), futbolaria
- Álvaro Fernández Llorente (1998- ), futbolaria
Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ 0 balioak berdintasun osoa adierazten du eta 100 balioak desberdintasun handiena; zenbat eta baxuagoa, orduan eta banaketa berdinagoa.
- ↑ INEk ustiategi baten lur guztiak ustiategia kokatuta dagoen udalerriari egozten dizkio, nahiz eta lur horietako batzuk beste udalerri batzuetan egon. Horregatik, udalerri batzuetan NAE udalerriaren azalera baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ Ustiategi batek lur-erabilera bat baino gehiago izan ditzake; horregatik, erabilera bakoitzeko ustiategi-kopuruen batura ustiategi guztien kopurua baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ Beste abere mota batzuen datuak ez dira argitaratu, sekretu estatistikoa dela eta (ustiategi gutxi dagoenean, INEk ez ditu datuak zabaltzen, ustiategiak identifika ez daitezen).
- ↑ DGTren ingurumen-etiketak ibilgailuen isurien araberakoak dira: 0 (elektrikoak eta autonomia handiko entxufagarriak), ECO (hibridoak eta gasezkoak), C (Euro 4tik aurrerako gasolina-ibilgailuak eta Euro 6ko dieselak), B (Euro 3ko gasolina-ibilgailuak eta Euro 4-5eko dieselak); zaharrenek ez dute etiketarik.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
- ↑ «Arnedo, La Rioja» www.arteguias.com (kontsulta data: 2021-07-29).
- 1 2 3 (Ingelesez) naty. «Arnedo Hoy - Origen del nombre 'Arnedo'» www.arnedohoy.es (kontsulta data: 2021-07-29).
- ↑ (Gaztelaniaz) Turruncún – La Rioja – Pueblos del Olvido. (kontsulta data: 2021-07-29).
- ↑ (Gaztelaniaz) Urrutia, Javier. «Mendikat → Peña Isasa (1474 m)» www.mendikat.net (kontsulta data: 2021-07-29).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Castillo de Arnedo - Lugar de interés» La Rioja Turismo@es||| (kontsulta data: 2021-07-29).
- 1 2 «La Rioja - Arnedo» www.hernandezrabal.com (kontsulta data: 2021-07-29).
- ↑ «Bertrand du Guesclin - Duque de Molina y Señor de Soria » soria-goig.com (kontsulta data: 2021-07-29).
- ↑ «Ayuntamiento de Arnedo - Castillo de Arnedo» www.arnedo.com (kontsulta data: 2021-07-30).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Monasterio Nuestra Señora de Vico - Lugar de interés» La Rioja Turismo@es||| (kontsulta data: 2021-07-29).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Cuando Arnedo se nombró con título de ciudad» La Rioja 2010-01-02 (kontsulta data: 2021-07-29).
- ↑ Catálogo nacional de riesgos geológicos = Geological hazards catalogue with english summary. el Instituto 1988 ISBN 84-7840-030-3. PMC 803104215. (kontsulta data: 2022-03-19).
- ↑ (Gaztelaniaz) Casimiro de Govantes, Ángel. (1846). Sección II, Comprende La Rioja ó toda la provincia de Logroño y algunos pueblos de la de Burgos. in: Diccionario geográfico-histórico de España, por la Real Academia de la Historia..
- ↑ «Sucesos de Arnedo: 1932 - bermemar» www.bermemar.com (kontsulta data: 2021-07-29).
- ↑ (Gaztelaniaz) Campos, Andrés. (2020-09-11). «Arnedo, la ciudad del calzado» EL PAÍS (kontsulta data: 2021-07-29).
- ↑ INE, «Indicadores de renta media y mediana» (ADRH), ADRH errenta Errioxa.tab.
- ↑ INE, «Distribución por fuente de ingresos» (ADRH), ADRH fuente Errioxa.tab.
- ↑ INE, «Índice de Gini y distribución de la renta P80/P20» (ADRH), ADRH gini erreferentziak.tab.
- 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Población de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y relación con la actividad (agrupado) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y actividad económica (1 letra) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y ocupación (agregada) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y rama de actividad (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ INE, «Explotaciones por tipo de cultivo», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE nekazaritza-azalera Errioxa.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ Udalerriaren azalera: Wikidata, Q642083.
- ↑ INE, «Explotaciones ganaderas por tipo de ganado», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE abeltzaintza Errioxa.tab (Wikimedia Commons).
- 1 2 3 DGT, «Datos municipales general» (2025). Datuak: DGT ibilgailuak Errioxa.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ INE, «Población por relación entre lugar de nacimiento y de residencia» (Padroia), Jatorria Errioxa.tab.
- ↑ INE, «Población por país de nacimiento» (Padroia), Jaioterria Errioxa.tab.
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitzak udalerrika eta motaren arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitzak erabilera-intentsitatearen arabera (kontsumo elektrikoa)» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitza turistikoak, plazak eta plazak etxebizitza turistiko bakoitzeko. Udalerriak» Etxebizitza turistikoen kopuruaren neurketa (estatistika esperimentala) (Espainiako Estatistika Institutua).
- ↑ (Gaztelaniaz) Mapa interactivo de precios de la vivienda en España. CoHispania.
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxeguneak udalerrika eta tamainaren arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
- 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, edad (grupos quinquenales) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) Tercero, Sonia. (2021-07-29). «Arnedo cumple con el tradicional 'Robo de los Santos'» La Rioja (kontsulta data: 2021-07-29).
- ↑ (Gaztelaniaz) noticiasdearnedo.es. (2020-01-01). «El hombre con tantas narices como días tiene el año, de nuevo en Arnedo» Noticias de Arnedo (kontsulta data: 2021-07-29).
Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- (Gaztelaniaz)(Frantsesez)(Ingelesez) Arnedoko Udalaren webgunea


