Castiliscar
| Castiliscar | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Aragoiko udalerria | |||||||||||
 | |||||||||||
| |||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatu burujabe |  Espainia | ||||||||||
| Autonomia |  Aragoi | ||||||||||
| Probintzia |  Zaragozako probintzia | ||||||||||
| Alkatea | Mercedes Villacampa (en)  | ||||||||||
| Izen ofiziala | Castiliscar | ||||||||||
| Posta kodea | 50696 | ||||||||||
| INEk ezarritako kodea | 50078 | ||||||||||
| Herriburua | Castiliscar | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 42°22′35″N 1°16′25″W / 42.3764°N 1.2736°W | ||||||||||
 | |||||||||||
| Azalera | 40,682096 km² | ||||||||||
| Altitudea | 493 m | ||||||||||
| Mugakideak | Sause, Uncastillo, Sádaba eta Zarrakaztelu | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 219 (2025) | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 5 bizt/km² | ||||||||||
| Matrikula | Z | ||||||||||
| Hizkuntza ofiziala | gaztelania | ||||||||||
Castiliscar Zaragozako probintziako udalerria da, Aragoin, Espainia. Azken erroldaren arabera 219 biztanle zituen 40,7 km²-ko azaleran. Cinco Villas eskualdean dago.
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Zaragozako mapa interaktiboak
| Biztanleria-piramidea 2025 Guztira: 112 gizon, 108 emakume | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Iturria: Instituto Nacional de Estadística[1] | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Jatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaiolekuari dagokionez, 2025. urtean biztanleen % 45,9 udalerri berean jaioak ziren[2], probintziako batez bestekoaren (% 48,6) azpitik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak % 10,9 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 7,7 —probintzian % 19—.
Zaragozako mapaBiztanleria atzerritarra
Espainiar estatutik kanpo jaiotako 17 biztanleren artean, gehienak Afrikan jaioak dira (% 41,2)[3]. Jaiotza herrialde nagusiak Maroko, Nikaragua, Bulgaria dira.
Etxebizitza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 381 etxebizitza zeuden: 112 (% 29,4) nagusiak eta 269 (% 70,6) ez-nagusiak.[4]
Tasazio-datuen arabera, 2023an udalerrian tasatutako etxebizitzen batez besteko prezioa 300 €/m²-koa zen (desbideratze tipikoa: 167 €/m²), eta prezio-tarte ohikoena 100-200 €/m² artekoa. Tasatutako etxebizitzen batez besteko azalera 150 m²-koa zen. Balio hori Zaragozako udalerrien medianaren (477 €/m²) % 37,1 azpitik zegoen.[5]
Etxebizitza multzoa Zaragozako mapa
Guztira 112 etxegune zeuden, eta horietatik 40 (% 35,7) pertsona bakarrekoak ziren.[6]
Etxeguneak tamainaren arabera
Hezkuntza-maila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 203 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 14,8 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 25,6; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 36,0; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 23,6.[7] Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 14,8 zen 2021ean eta % 14,8 2024an; beraz, ia aldatu gabe mantendu zen. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 27,4 izatetik % 23,6 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 14,7 ziren, eta gizonen artean % 14,9; aldea, beraz, txikia da. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 27,5 eta gizonen % 19,8 ziren. Azken alde hori, neurri handi batean, adin-egituraren isla izan ohi da: adineko biztanleen artean emakumeak gehiago dira, eta belaunaldi horietan ohikoagoa zen ikasketak goiz uztea.
Zaragozako mapa| Ikasketa-maila | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Goi-mailako ikasketak | 30 | % 14,8 | 15 | % 14,9 | 15 | % 14,7 |
| Bigarren hezkuntzako bigarren etapa | 52 | % 25,6 | 27 | % 26,7 | 25 | % 24,5 |
| Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) | 73 | % 36,0 | 39 | % 38,6 | 34 | % 33,3 |
| Lehen hezkuntza edo gutxiago | 48 | % 23,6 | 20 | % 19,8 | 28 | % 27,5 |
| Guztira | 203 | % 100,0 | 101 | % 100,0 | 102 | % 100,0 |
| Urtea | Goi-mailakoak | Batx. / erdi LH | DBH | Lehen H. edo gutx. | 15 urte edo + |
|---|---|---|---|---|---|
| 2021 | % 14,8 | % 22,2 | % 35,7 | % 27,4 | 230 |
| 2022 | % 13,4 | % 23,5 | % 36,4 | % 26,7 | 217 |
| 2023 | % 15,9 | % 24,2 | % 36,2 | % 23,7 | 207 |
| 2024 | % 14,8 | % 25,6 | % 36,0 | % 23,6 | 203 |
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Diru-sarrerak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2024. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 16.382 euro-koa zen[8], eta etxegune bakoitzeko 34.873 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (16.551 euro) parean dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.948 euro) gainetik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) 20.650 euro zen. Errenta gordina 19.818 euro-koa izan zen pertsonako.
Diru-sarreren iturri nagusia soldata da, guztizkoaren % 42,1[9]. Gainerako iturriak: pentsioak (% 34,4), beste diru-sarrerak (% 19), langabezia-prestazioak (% 1,4), beste prestazioak (% 3).
Desberdintasuna
Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da[10][oh 1]. Udalerrian indizea 29,2 da, probintziakoaren (28,9; Zaragozako mapa) parean eta Espainiakoaren (31,9) azpitik. P80/P20 zatidurak, hau da errenta-banaketaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura, 2,5 da, probintziakoaren (2,4; Zaragozako mapa) gainetik eta Espainiakoaren (2,6) azpitik.
Jarduera ekonomikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Castiliscar udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 91 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 44,8; gainerako % 55,2 inaktibo zeuden.[11] Aktiboen artean, langabezia-tasa % 7,7 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 48,5 zen eta emakumezkoena % 41,2; langabezia-tasa, aldiz, % 6,1 eta % 9,5 zen, hurrenez hurren.[11]
Okupatuen kopurua 88 zen 2023ean, 2021eko 104etik behera.[12] Emakumeek okupatuen % 43,2 osatzen dute, eta gizonek % 56,8.
| Egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Okupatuak | 84 | % 41,4 | 46 | % 45,5 | 38 | % 37,3 |
| Langabeak | 7 | % 3,4 | 3 | % 3,0 | 4 | % 3,9 |
| Inaktiboak | 112 | % 55,2 | 52 | % 51,5 | 60 | % 58,8 |
| Guztira | 203 | % 100,0 | 101 | % 100,0 | 102 | % 100,0 |
Jarduera-sektoreak
Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 53,4), industria (% 23,9), nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 12,5) eta eraikuntza (% 10,2).[12]
Zaragozako mapaOkupazioa eta lan-egoera
Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 48,9; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 23,9), eta oinarrizko okupazioak % 12,5.[13] Bi sexuetan langile kualifikatuak dira nagusi (gizonen % 54,0 eta emakumeen % 42,1).
| Okupazioa | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak | 21 | % 23,9 | 10 | % 20,0 | 11 | % 28,9 |
| Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak | 43 | % 48,9 | 27 | % 54,0 | 16 | % 42,1 |
| Oinarrizko okupazioak | 11 | % 12,5 | 7 | % 14,0 | 4 | % 10,5 |
| Ez dago jasota | 13 | % 14,8 | 6 | % 12,0 | 7 | % 18,4 |
| Guztira | 88 | % 100,0 | 50 | % 100,0 | 38 | % 100,0 |
Okupatuen % 62,5 besteren konturako langileak dira, eta % 37,5 norberaren konturakoak.[14]
| Lan-egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Norberaren kontura | 33 | % 37,5 | 19 | % 38,0 | 14 | % 36,8 |
| Besteren kontura | 55 | % 62,5 | 31 | % 62,0 | 24 | % 63,2 |
| Guztira | 88 | % 100,0 | 50 | % 100,0 | 38 | % 100,0 |
Lehen sektorea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nekazaritza
2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 63 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 2.161 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten[15][oh 2]. Udalerriaren azalera 40,7 km² denez, NAE lurraldearen % 53,1 da[16]. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 91,9 lur goldagarria (1.986 ha, 63 ustiategitan), % 7,3 larre iraunkorrak (158 ha, 5 ustiategitan), % 0,8 arbolak (16,8 ha, 16 ustiategitan) eta norberaren kontsumorako baratzeak (0,07 ha, 3 ustiategitan)[oh 3].
Abeltzaintza
2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerriko abeltzaintza-ustiategietan 6.802 txerri zeuden[17][oh 4].
Ibilgailu-parkea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 116 gidari zeuden erroldatuta: 81 gizon (% 69,8) eta 35 emakume (% 30,2)[18]. Biztanleen % 52,7 gidatzeko gai zen.
Ibilgailu-parkea 199 ibilgailuk osatzen zuten: 123 turismo, 27 furgoneta, 20 kamioi, 11 motozikleta eta 6 ziklomotor[18]. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 559 turismokoa zen, probintziako (443) eta Espainiako (525) batez bestekoen gainetik.
Turismoen batez besteko adina 15,1 urtekoa zen; turismoen % 5,7k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 17,9k 25 urte baino gehiago[18]. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 61,9 diesel zen eta % 38,1 gasolinazko. Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 2k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 43,7k ez zuen etiketarik[oh 5].
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Castiliscar Aragoiko Cinco Villas eskualdearen ipar-mendebaldean dago.
40 km² inguruko azalera du eta Tertziarioko alpetar tolestura geologikoaren gainea dago, Santa Agueda mendilerroaren magalean (Aragoiko Pirinioaurreko inguruan), itsas mailatik 493 metroko garaieran. Bere koordenatuak 42º22´30´´ iparraldean, 1º16´20´´ mendebaldean dira. Iparraldean Sausekin muga egiten du, ekialdean Uncastillorekin, hegoaldean Sádabarekin eta mendebaldean Zarrakaztelurekin, dagoeneko Nafarroako Foru Erkidegoan dagoena. Hurbilen dagoen herria Sofuentes da, 8 km-ra dagoena, nahiz eta Sause udalerrikoa izan. Udalerria Ejea de los Caballerosko barruti judizialean dago da.
Castiliscar Bardeako ubidearen bidez ureztatzen da, 1959an Plan Hidrologiko Nazionalaren barruan eraikia, eta Esako urtegian gordetako Aragoi ibaiaren urak daramatza.
Zaragozatik 101 kilometrora dago. Elizaren ikuspuntutik, Jakako elizbarrutiaren eta Iruñeko artzapezpikuaren menpeko da.
Natura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Inguruetan 500 urte inguruko urmael artifizial bat dago, Bi Erresumen urmaela, 15 hektarea inguruko azalerarekin, Aragoiko Errenazimendu garaian egina, euri-ura aprobetxatzeko eta nekazaritzako ureztatzerako erabiltzen da. Ur-ihesak eragozten dituen substratu iragazgaitz baten gainean dago, eta erromatarren teknika jarraituz eraikitako presa bat du. Bildutako ura erreten bidez banatzen da, baina, euriaren mende dagoenez, urte hidrologikoaren arabera aldatzen da haren ahalmena. Hezegune horretan lezkadi-masa handi bat dago, ekosistemarako oso garrantzitsua, batez ere migrazioetan habia egiten duten edo eskala egiten duten uretako hegaztiak kontserbatzeko. Urmaelean mota askotako espezieak ikus daitezke, hala nola, ahate mokozabala, kopetazuri arrunta, koartza, txilinportak eta baita antzarak eta ubarroiak ere migrazio garaian.
Udalerri mugakideak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Honako udalerri hauek ditu mugakide: Sause, Uncastillo, Sádaba eta Zarrakaztelu.
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Castiliscarko udalerrian eta inguruko beste herri batzuetan, Eneolitiko garaiko kanpai-formako zeramikazko ontziak aurkitu dira, 12.000 urte ingurukoak. Horrek erakusten du gizakia historiaurretik bizi izan dela han.
Leku honek ere garrantzia izan zuen erromatarren nagusitasun-garaian, izan ere, Cesaraugusta-Pompaelo bidea, Aragoi eta Nafarroako lurraldeak lotzen zituena, bertatik igarotzen baitzen. Horren erakusgarri dira inguruan aurkitutako aztarna arkeologiko ugariak, hala nola, Zesar Augusto Octavianoren miliarria, San Roman baselizatik gertu aurkitua eta gaur egun Xabierko gazteluan, Nafarroan, dagoen Arkeologia Museoan dagoena.[19] Antzinako dike baten aztarnak ere badaude El Salau mendian, Castiliscarren eta Sauseren arteko mugatik gertu. Eraikuntza hori inperio garaikoa da eta uste da lurrak ureztatzeko eta populazioa hornitzeko erabiltzen zela.
Herriaren jatorria eta izena bertako gaztelutik dator (Liskar edo Liskare eta Gaztelu hitzen elkarketatik). Gaztelua XI. mendean eraiki zuten Antso V.a Ramiritzen aginduz eta haren helburu nagusia musulmanen erasoaldiei eustea zen.[20] Hala, Loarre eta Sause artean dauden defentsarako gazteluen multzoaren zati da. Hain zuzen ere, bere inguruko laguntza gazteluak izango lirateke Roitako gaztelua, Petillako gaztelua, Uncastilloko gaztelua, Sibiranako gaztelua eta Layanako dorrea. Aurrez aurre zuten gotorleku musulmana Sadabako gaztelua zen, Biotan (Arandako kondeen jauregiko egungo dorrea) eta Malpica de Arban defentsarako laguntzak zituena. Liskarreko gazteluaren helburua Sauseko mendatetik Sausera eta Aragoi ibaiaren haraneko lautadetara doan bidea babestea zen.
1176an, Jusiana de Entenzak, Hugo III.a Ampuriasekoa kondearen emazteak, gazteluaren jabetza Jerusalemgo San Joan ospitalarien agindupean utzi zuen.
Urte haietan eraiki zen eliza, erromaniko berantiarrekoa, eta herria gazteluaren inguruan hazi zen.[20] Gaur egun, Erdi Aroko itxura mantentzen du: egitura irregularra eta kale estuak ditu. Harrizko etxe batzuk oso ondo zainduta daude, eta erdi-puntuko arkuak dituzten atariak eta leiho gotiko oso interesgarriak dituzte.
Mugako lurraldeetan egonagatik, gaztelua eta bere oineko herria, lehen unetik, hegoaldean musulmanenak ziren lurraldeetatik ez ezik, mendebaldean nafarrak ziren lurraldeetatik zetozen erasoen mende egon ziren, XIV. edo XV. mendetik aurrera.[21]
Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ 0 balioak berdintasun osoa adierazten du eta 100 balioak desberdintasun handiena; zenbat eta baxuagoa, orduan eta banaketa berdinagoa.
- ↑ INEk ustiategi baten lur guztiak ustiategia kokatuta dagoen udalerriari egozten dizkio, nahiz eta lur horietako batzuk beste udalerri batzuetan egon. Horregatik, udalerri batzuetan NAE udalerriaren azalera baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ Ustiategi batek lur-erabilera bat baino gehiago izan ditzake; horregatik, erabilera bakoitzeko ustiategi-kopuruen batura ustiategi guztien kopurua baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ Beste abere mota batzuen datuak ez dira argitaratu, sekretu estatistikoa dela eta (ustiategi gutxi dagoenean, INEk ez ditu datuak zabaltzen, ustiategiak identifika ez daitezen).
- ↑ DGTren ingurumen-etiketak ibilgailuen isurien araberakoak dira: 0 (elektrikoak eta autonomia handiko entxufagarriak), ECO (hibridoak eta gasezkoak), C (Euro 4tik aurrerako gasolina-ibilgailuak eta Euro 6ko dieselak), B (Euro 3ko gasolina-ibilgailuak eta Euro 4-5eko dieselak); zaharrenek ez dute etiketarik.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ (Gaztelaniaz) «Población por sexo, edad (grupos quinquenales) y nacionalidad (española/extranjera)(68535)» INE (kontsulta data: 2026-07-31).
- ↑ INE, «Población por relación entre lugar de nacimiento y de residencia» (Padroia), Jatorria Zaragoza.tab.
- ↑ INE, «Población por país de nacimiento» (Padroia), Jaioterria Zaragoza.tab.
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitzak udalerrika eta motaren arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
- ↑ (Gaztelaniaz) Mapa interactivo de precios de la vivienda en España. CoHispania.
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxeguneak udalerrika eta tamainaren arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo y nivel de estudios (agregado) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ INE, «Indicadores de renta media y mediana» (ADRH), ADRH errenta Zaragoza.tab.
- ↑ INE, «Distribución por fuente de ingresos» (ADRH), ADRH fuente Zaragoza.tab.
- ↑ INE, «Índice de Gini y distribución de la renta P80/P20» (ADRH), ADRH gini erreferentziak.tab.
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Población de 16 y más años por sexo y relación con la actividad (agrupado) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y rama de actividad (Municipios entre 50 y 500 habitantes)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y ocupación (agregada) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (agregada) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ INE, «Explotaciones por tipo de cultivo», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE nekazaritza-azalera Zaragoza.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ Udalerriaren azalera: Wikidata, Q1650715.
- ↑ INE, «Explotaciones ganaderas por tipo de ganado», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE abeltzaintza Zaragoza.tab (Wikimedia Commons).
- 1 2 3 DGT, «Datos municipales general» (2025). Datuak: DGT ibilgailuak Zaragoza.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ «castiliscar - un poco de historia 1» web.archive.org 2007-07-06 (kontsulta data: 2025-02-13).
- 1 2 «castiliscar» web.archive.org 2007-08-18 (kontsulta data: 2025-02-13).
- ↑ «Castillo de Castiliscar, Castiliscar (Zaragoza, Aragón)» web.archive.org 2007-12-28 (kontsulta data: 2025-02-21).
Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Datuak: Q1650715
Multimedia: Castiliscar / Q1650715
