پرش به محتوا

شو

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
شو
ایزد هوا، فضا و خشکی
شو معمولاً به شکل انسانی با پرهایی بر سر به تصویر کشیده می‌شد؛ زیرا با هوای خشک و گرم ارتباط داشت. این پر، نشانهٔ هیروگلیفیِ نام او نیز بود. در برخی شمایل‌نگاری‌ها نیز به شکل شیر یا با سرپوشی پیچیده‌تر و آراسته به پر دیده می‌شود.
مرکز فرهنگی غالبهلیوپلیس، لئونتوپولیس
نمادپر شترمرغ
اطلاعات شخصی
والدین
خواهر و برادرتفنوت، حاتور، سِخمت، باستت
همسرتفنوت
زادگانگب و نوت
همتایان
همتای یونانیاطلس

شو (هیروگلیف مصری: 𓈙𓅱) یکی از ایزدان مهم در کیهان‌شناسی هلیوپولیس و در شمار اعضای اِنئاد هلیوپولیس بود. او پسر آتوم و برادر و همسر تِفنوت به شمار می‌رفت و از پیوند آنان، گِب، ایزد زمین، و نوت، ایزدبانوی آسمان، زاده شدند. به این ترتیب، شو در شجره‌نامهٔ الهی هلیوپولیس جایگاهی بنیادین داشت و از نسل نخست ایزدان پس از آتوم محسوب می‌شد.[۱][۲] مهم‌ترین نقش شو در اندیشهٔ دینی مصر باستان، ارتباط او با هوا و فضای میان زمین و آسمان بود. در اسطورهٔ آفرینش هلیوپولیس، شو میان گِب و نوت قرار گرفت و این دو را از یکدیگر جدا کرد. به این ترتیب، شو فضای میان زمین و آسمان را پدید آورد؛ فضایی که جهان قابل زیست و قلمرو حرکت ایزدان و خورشید در آن شکل می‌گرفت.[۳][۱]

شو با مفهوم «مائات»، یعنی نظم و هماهنگی کیهانی، ارتباط داشت. جدایی گِب و نوت صرفاً یک رویداد خانوادگی در اسطوره نبود، بلکه به برقراری ساختار منظم جهان مربوط می‌شد. در این تصویر کیهانی، گِب زمین را تشکیل می‌دهد، نوت آسمان را در بر می‌گیرد و شو فضای میان آن دو را حفظ می‌کند.[۲][۱] شمایل شو نیز این نقش کیهانی را بازتاب می‌داد. او معمولاً به صورت مردی انسان‌وار، گاه با یک یا چند پر بر سر، نمایش داده می‌شد و در صحنه‌های مربوط به جدایی زمین و آسمان، اغلب در حال بالا نگه‌داشتن پیکر نوت دیده می‌شود. این تصویر، یکی از روشن‌ترین نمونه‌های تبدیل یک مفهوم کیهانی به پیکره‌ای انسانی در هنر و دین مصر باستان است.[۱][۴] از آنجا که شو میان زمین و آسمان قرار داشت، جایگاه او در کیهان‌شناسی مصر باستان به مفهوم مرز، فاصله و فضای میان عناصر جهان نیز مربوط می‌شد. بنابراین، نقش او تنها به «خدای هوا» بودن محدود نبود، بلکه او یکی از نیروهایی بود که ساختار جهان را از نظر کیهانی ممکن و پایدار می‌کرد.[۲]

شو همچنین از طریق پیوند با رع و چرخهٔ خورشیدی، در برخی سنت‌های دینی با نور و روشنایی ارتباط پیدا می‌کرد. بااین‌حال، این جنبه باید از نقش اصلی او به‌عنوان ایزد هوا و فضای میان زمین و آسمان متمایز شود؛ زیرا کارکردهای شو در طول تاریخ دین مصر گسترش یافت و در دوره‌های مختلف، تفسیرهای متفاوتی از ماهیت او شکل گرفت.[۱][۲]

ریشه‌شناسی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
مهرهٔ تعویذی با نقش خدای شو، از جنس فایانس؛ موزهٔ مصرشناسی تورین.

نام شو در خط هیروگلیف مصری به صورت 𓈙𓅱 نوشته می‌شد. از آنجا که خط مصر باستان معمولاً واکه‌های واژه‌ها را به‌طور کامل ثبت نمی‌کرد، تلفظ دقیق نام این ایزد را نمی‌توان با اطمینان کامل از روی نوشتار مصری بازسازی کرد؛ «شو» صورت رایج این نام در مصرشناسی امروزی است.[۵] دربارهٔ معنای واژهٔ «شو» در زبان مصر باستان دیدگاه‌های متفاوتی مطرح شده است. این نام در متون و نوشته‌های مصرشناختی از دیرباز با مفاهیمی مانند «خشکی»، «تهی‌بودگی» یا «فضای خالی» مرتبط دانسته شده است؛ بااین‌حال، دربارهٔ اینکه کدام‌یک از این معانی را باید معنای اصلی و ریشه‌شناختی نام دانست، اتفاق‌نظر کاملی وجود ندارد.[۱][۲]

پیوند نام شو با مفهوم «خشکی» در برخی تفسیرهای اسطوره‌شناختی اهمیت ویژه‌ای دارد. در کیهان‌شناسی هلیوپولیس، شو در برابر تِفنوت قرار می‌گیرد و این دو به‌ترتیب با نیروهای متفاوتی از جهان طبیعی و کیهانی ارتباط پیدا می‌کنند.[۳][۲] از نظر دینی، اهمیت نام شو بیش از معنای لغوی احتمالی آن، از نقشی ناشی می‌شد که این ایزد در ساختار کیهان داشت. شو در نظام هلیوپولیتی نیرویی بود که میان گِب، زمین، و نوت، آسمان، قرار می‌گرفت و با جدا نگه‌داشتن آنها فضای میان زمین و آسمان را حفظ می‌کرد. به همین دلیل، مفهوم نام او در سنت‌های دینی مصر با کارکردش به‌عنوان ایزد هوا و فضای کیهانی پیوند پیدا کرد.[۴] در دوره‌های بعد، نام و کارکرد شو در چارچوب سنت‌های گوناگون دینی مصر تفسیر شد و او افزون بر هوا و فضای میان زمین و آسمان، با روشنایی و نظم کیهانی نیز ارتباط یافت.[۲]

اسطوره‌شناسی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
زیرسری‌ای با نقش خدای شو در حال نگه داشتن آسمان.

در روایت هلیوپولیتی آفرینش، آتوم پس از پدیدارشدن از آب‌های نخستین، نخستین زوج الهی را پدید آورد: شو و تِفنوت. در متون اهرام، آفرینش این دو با عمل جنسی آتوم و خودارضایی او توضیح داده می‌شود؛ در برخی روایت‌ها و تفسیرهای دیگر، پیدایش شو و تفنوت با عطسه و تف‌کردن آتوم بیان شده است. این روایت‌ها در مجموع بر توانایی آتوم برای آفرینش نسل نخست ایزدان بدون نیاز به یک زوج آفرینندهٔ دیگر تأکید دارند.[۲][۳]

شو و تفنوت دو نیروی مکمل را تشکیل می‌دادند. تفنوت با رطوبت ارتباط داشت، در حالی که شو با هوا و فضای میان عناصر کیهانی پیوند داشت.[۲] در برخی روایت‌های مربوط به آفرینش، شو و تفنوت پس از پدیدآمدن از آتوم از او دور می‌شوند و آتوم برای یافتن آنان «چشم» خود را می‌فرستد. پس از بازگشت این دو ایزد، آتوم از دیدن آنان شادمان می‌شود و از این رویداد، در برخی تفاسیر اسطوره‌ای، پیدایش اشک‌های آتوم و ارتباط آنها با پیدایش انسان‌ها توضیح داده می‌شود. این روایت در سنت‌های مختلف متون آفرینش به شکل‌های متفاوتی بیان شده است و نباید همهٔ جزئیات آن را یک روایت واحد و ثابت دانست.[۲][۳] شو و تفنوت پس از بازگشت به جهان، صاحب دو فرزند شدند: گِب و نوت. گب شخصیت‌یافتۀ زمین و نوت شخصیت‌یافتۀ آسمان بود. با تولد این دو، زمین و آسمان به صورت دو عنصر مشخص کیهان ظاهر شدند، اما در آغاز هنوز به یکدیگر نزدیک بودند.[۳][۶]

مهم‌ترین اسطورهٔ مربوط به شو، داستان جدایی گب و نوت است. در آغاز، گب و نوت چنان به یکدیگر نزدیک بودند که زمین و آسمان از هم جدا نشده بودند. شو میان آن دو قرار گرفت و نوت را به سوی بالا راند و گب را در پایین نگه داشت. در نتیجه، فاصله‌ای میان زمین و آسمان پدید آمد و فضای میان آنها شکل گرفت.[۳][۱] این اسطوره صرفاً داستانی دربارهٔ جدایی یک زوج الهی نیست، بلکه توضیحی اسطوره‌ای برای ساختار جهان است.[۲] در برخی روایت‌ها، جدایی گب و نوت با فرمان رع یا با ارادهٔ نظم کیهانی انجام می‌شود.[۱]

شمایل‌نگاری

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
تعویذی با نقش خدای شو؛ مربوط به سال‌های ۷۲۲ تا ۳۳۲ پیش از میلاد، دورهٔ متأخر مصر باستان.

شمایل‌نگاری شو بیش از هر چیز با نقش او به‌عنوان ایزد هوا و فضای میان زمین و آسمان ارتباط داشت. برخلاف بسیاری از ایزدان مصر باستان، شو معمولاً با پیکره‌ای کاملاً انسان‌وار نمایش داده می‌شد و نشانهٔ اصلی تشخیص او، نه سر یا بدن حیوانی، بلکه پوشش سر، وضعیت بدن و موقعیتی بود که در صحنهٔ کیهانی به خود می‌گرفت.[۱][۴] مشهورترین ویژگی شمایل‌نگارانهٔ شو، پرهایی است که معمولاً بر سر او قرار می‌گیرند. او اغلب با یک یا چند پر بلند، به‌ویژه پرهایی که به صورت عمودی بالای سر قرار گرفته‌اند، نمایش داده می‌شود. این پرها به یکی از مهم‌ترین نشانه‌های تصویری برای شناسایی شو تبدیل شدند.[۴] پرهای شو را نمی‌توان صرفاً یک عنصر تزئینی دانست. در هنر مصر باستان، پرها می‌توانستند با مفاهیمی مانند سبکی، ارتفاع و فضای آسمانی ارتباط پیدا کنند و از این نظر با جایگاه شو میان زمین و آسمان سازگار بودند. بااین‌حال، معنای دقیق تعداد یا شکل پرها در همهٔ دوره‌ها یکسان نبود و نباید برای هر نمونهٔ تصویری تفسیر واحدی در نظر گرفت.[۱]

ایزد شو (هوا) در حال جدا کردن ایزدبانوی نوت (آسمان) از ایزد گِب (زمین).

یکی از شناخته‌شده‌ترین تصاویر شو، صحنه‌ای است که در آن او میان گب و نوت قرار گرفته و پیکر نوت را با دست‌ها یا بازوان خود بالا نگه داشته است. در این ترکیب، نوت معمولاً به شکل زنی با بدنی کشیده و خمیده بر فراز صحنه دیده می‌شود، در حالی که شو در زیر او قرار دارد و گب در پایین صحنه بر زمین قرار گرفته است.[۷][۸] این ترکیب تصویری یکی از روشن‌ترین نمونه‌های نمایش ساختار کیهان در هنر مصر باستان است. بدن نوت آسمان، بدن گب زمین و شو فضای میان این دو را نشان می‌دهد. بنابراین، وضعیت بدنی شو در این صحنه بخشی از معنای اصلی تصویر است و نقش او را در حفظ جدایی میان آسمان و زمین به شکل بصری بیان می‌کند.[۳] در برخی بازنمایی‌ها، شو با بازوان کاملاً کشیده در زیر نوت قرار دارد و در بعضی دیگر، وضعیت بدن او تغییر می‌کند.[۱]

شو در برخی نمونه‌ها با نشانه‌های مربوط به فرمانروایی و مقام الهی نمایش داده می‌شود. این ویژگی با جایگاه او در تبار الهی هلیوپولیس و ارتباطش با رع و نظم کیهانی هماهنگ است. در چنین تصاویر، شو تنها به‌عنوان نیروی طبیعی نشان داده نمی‌شود، بلکه شأن او به‌عنوان یکی از ایزدان بزرگ نظام کیهانی نیز مورد تأکید قرار می‌گیرد.[۱][۴] رنگ‌آمیزی پیکرهٔ شو در آثار مختلف یکسان نبود و نمی‌توان یک رنگ ثابت را به‌عنوان ویژگی همیشگی او معرفی کرد. در هنر مصر، رنگ بدن ایزدان می‌توانست بسته به دوره، مادهٔ اثر و زمینهٔ تصویری تغییر کند. بنابراین، برخلاف برخی ایزدان که در سنت‌های تصویری خاص با رنگی نسبتاً مشخص شناخته می‌شوند، رنگ پوست شو مهم‌ترین معیار شناسایی او نبود.[۱]

جایگاه دینی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
گردنبند آیینی مَنَت با نقش سرهای ایزدان شو و تفنوت.

شو در دین مصر باستان ایزدی شناخته‌شده و مهم بود، اما شواهد موجود نشان نمی‌دهد که در بیشتر دوره‌های تاریخ مصر دارای کیشی مردمی و گسترده همانند رع، اوزیریس یا آمون بوده باشد. اهمیت او بیشتر از جایگاهش در کیهان‌شناسی هلیوپولیس و نقش او در حفظ نظم جهان سرچشمه می‌گرفت. او یکی از اعضای اِنئاد هلیوپولیس بود و در زنجیرهٔ تبارشناسی ایزدان، میان آتوم و نسل گِب، نوت و فرزندان آنان قرار داشت.[۱][۲] شو همچنین از طریق پیوند خود با رع در نظام دینی خورشیدی اهمیت پیدا می‌کرد. در برخی سنت‌های الهیاتی، او یکی از نیروهای پشتیبان نظم خورشیدی و کیهانی بود و به همین دلیل، نام و نقش او می‌توانست در زمینهٔ آیین‌های مرتبط با رع نیز ظاهر شود.[۱] شو همچنین در متون دینی و تدفینی حضور داشت و نقش او در ساختار کیهانی برای تصور مصریان از جهان اهمیت داشت. در سنت‌های مربوط به جهان پس از مرگ نیز نظم کیهانی و جایگاه زمین و آسمان اهمیت زیادی داشت و از این راه، ایزدان اِنئاد، از جمله شو، در نظام گستردهٔ باورهای تدفینی جای می‌گرفتند.[۲]

شو در دورهٔ یونانی-رومی با اطلس، تیتان اسطوره‌شناسی یونان که آسمان را بر دوش خود نگه می‌داشت، مقایسه می‌شد؛ زیرا هر دو در نقش نگهدارندهٔ آسمان تصور می‌شدند.[۹]


آتوم

شو

تِفنوت

گِب

نوت

اوزیریس

ایزیس

سِت

نفتیس

جستارهای وابسته

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Wilkinson 2003, pp. 167–168.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Pinch 2002, pp. 193–194.
  3. 1 2 3 4 5 6 7 Allen 1988, pp. 12–15.
  4. 1 2 3 4 5 Hart 2005, pp. 126–127.
  5. ↑ Allen 2014, pp. 7–9, 431.
  6. ↑ Wilkinson 2003, pp. 104–105.
  7. ↑ Wilkinson 2003, pp. 104–105, 167–168.
  8. ↑ Pinch 2002, pp. 92–94, 193–194.
  9. ↑ Breasted 1934, p. 11.

منابع و برای مطالعه بیشتر

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

Wilkinson، Richard H. (۲۰۰۳). The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt. London: Thames & Hudson.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Pinch، Geraldine (۲۰۰۲). Egyptian Mythology: A Guide to the Gods, Goddesses, and Traditions of Ancient Egypt. Oxford University Press.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Allen، James P. (۱۹۸۸). Genesis in Egypt: The Philosophy of Ancient Egyptian Creation Accounts. New Haven: Yale Egyptological Seminar.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Hart، George (۲۰۰۵). The Routledge Dictionary of Egyptian Gods and Goddesses. London: Routledge.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Allen، James P. (۲۰۱۴). Middle Egyptian: An Introduction to the Language and Culture of Hieroglyphs. Cambridge: Cambridge University Press.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Breasted، James Henry (۱۹۳۴). The Development of Religion and Thought in Ancient Egypt. New York: Charles Scribner's Sons.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)