عنوکت
| عنوکت | |
|---|---|
ایزدبانوی آب، رود نیل و جریان آب | |
 آنوکت به‌صورت زنی با تاج‌سری بلند و پَرآذین به تصویر کشیده می‌شد. | |
| مرکز فرهنگی غالب | الفانتین، جزیره سهیل |
| نماد | کمان، تیرها، غزال، پرِ شترمرغ |
| اطلاعات شخصی | |
| والدین | خنوم و ساتِت |
| خواهر و برادر | هِکا، سرکت (نیمه‌برادر و نیمه‌خواهر پدری) |
| همتایان | |
| همتای یونانی | هستیا |
| همتای رومی | وستا |
عنوکت (هیروگلیف مصری: 𓂝𓈖𓏘𓏏𓁐) یکی از ایزدبانوان مصر باستان و ایزدبانوی مرتبط با آب‌های نیل، به‌ویژه ناحیهٔ آبشار نخست نیل و سرزمین‌های نوبیا بود. مرکز اصلی پرستش او در منطقهٔ الفانتین و پیرامون آبشار نخست، در مرز جنوبی مصر باستان، قرار داشت؛ ناحیه‌ای که به سبب جریان نیل و موقعیت جغرافیایی خود اهمیت مذهبی و سیاسی ویژه‌ای داشت.[۱][۲] با وجود اهمیت محلی عنوکت، اطلاعات دربارهٔ اسطوره‌ها و آیین‌های او در مقایسه با ایزدبانوان بزرگ‌تر مصر محدودتر است. با این حال، شواهد موجود نشان می‌دهد که پرستش او برای جوامع پیرامون الفانتین و آبشار نخست، بخشی از نظام دینی مرتبط با نیل و مرز جنوبی مصر بوده است.[۱][۲]
عنوکت در الفانتین یکی از اعضای سه‌گانهٔ الفانتین بود که از خنوم، ساتت و آنوکت تشکیل می‌شد. در این مجموعه، عنوکت با محیط رود نیل و نواحی جنوبی مصر و نوبیا پیوند داشت و همراه با ساتت و خنوم بخشی از نظام دینی ویژهٔ منطقهٔ آبشار نخست را شکل می‌داد. شواهد باستان‌شناختی و کتیبه‌ای نیز حضور عنوکت را در آیین‌های مذهبی این منطقه، از جمله در کنار خنوم و ساتت، نشان می‌دهد.[۲][۱]
در شمایل‌نگاری، عنوکت معمولاً به صورت زنی با تاجی بلند از پرها یا نی‌ها تصویر می‌شد و غزال نیز از جانوران مرتبط با او بود. پیوند او با آب و ناحیهٔ جنوبی مصر باعث شد که در برخی دوره‌ها با مفاهیمی مانند جریان آب، باروری و حفاظت از مرزهای جنوبی نیز ارتباط پیدا کند. در دورهٔ پادشاهی نو، حضور او در معابد و متون مذهبی نوبیا گسترش بیشتری یافت و جایگاهش در میان ایزدان مناطق جنوبی مصر و نوبیا برجسته‌تر شد.[۱][۲]
ریشه‌شناسی
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
نام عنوکت در زبان مصر باستان به صورت‌هایی مانند عَنْقَت نوشته می‌شد و در منابع جدید به شکل‌های «اَنوکِت» و «اَنقِت» بازسازی شده است. صورت یونانی‌شدهٔ این نام نیز اَنوکیس بوده است.[۱][۲] ریشهٔ نام عنوکت معمولاً با ریشه‌ای در زبان مصر باستان مرتبط دانسته می‌شود که معنای «در آغوش گرفتن»، «در برگرفتن» یا «احاطه کردن» دارد. از این رو، نام او را گاهی به صورت «در برگیرنده» یا «آنکه در آغوش می‌گیرد» ترجمه کرده‌اند. این برداشت احتمالاً با پیوند عنوکت با آب‌های نیل و گسترده شدن آب بر پیرامون رودخانه ارتباط مفهومی دارد؛ با این حال، نباید این ترجمه را یک معنای قطعی و تحت‌اللفظی برای نام او دانست.[۳][۱]
در دورهٔ یونانی‌مآبی، نام عنوکت به صورت اَنوکیس در متون یونانی ثبت شد. این صورت یونانی بعدها در پژوهش‌های جدید به عنوان یکی از صورت‌های اصلی نام او شناخته شد، در حالی که شکل‌های مصری متفاوت آن در کتیبه‌ها و منابع مصرشناختی همچنان مورد توجه هستند.[۱][۲]
شخصیت‌پردازی
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
عنوکت در دین مصر باستان بیش از آنکه شخصیتی داستان‌محور و دارای مجموعه‌ای از اسطوره‌های مستقل باشد، ایزدبانویی با شخصیتی شکل‌گرفته در پیوند با آب، جنوب مصر، نوبیا و منطقهٔ آبشار نخست نیل بود. خاستگاه پرستش او احتمالاً به ناحیهٔ آبشار نخست و جزیرهٔ سهیل بازمی‌گشت و بعدها پرستش او در الفانتین جایگاه برجسته‌ای یافت. همین خاستگاه جغرافیایی سبب شد شخصیت او با محیط طبیعی و سیاسی جنوب مصر ارتباط نزدیکی داشته باشد.[۲][۱] یکی از مهم‌ترین جنبه‌های شخصیت عنوکت، ارتباط او با آب‌های جاری نیل بود. در سنت‌های منطقهٔ الفانتین، او همراه با خنوم و ساتت در ارتباط با آب‌های حاصلخیزکنندهٔ رودخانه قرار داشت. در برخی متون و تفاسیر مربوط به سه‌گانهٔ الفانتین، هر یک از این سه ایزد جنبه‌ای از چرخهٔ آب و طغیان نیل را نمایندگی می‌کردند و عنوکت در این نظام با جریان و بازگشت آب ارتباط داشت.[۴][۵]
ارتباط عنوکت با جنوب، به او شخصیتی فراتر از یک ایزدبانوی طبیعت می‌داد. الفانتین در جنوبی‌ترین بخش مصر و در کنار نخستین آبشار نیل قرار داشت و یکی از مهم‌ترین نقاط ارتباطی میان مصر و نوبیا بود. این جزیره هم مرکز مذهبی مهمی بود و هم نقشی اداری و نظامی در کنترل مسیر جنوبی داشت. ازاین‌رو، ایزدبانویی که در این منطقه پرستش می‌شد، می‌توانست در ذهنیت دینی مصریان با حفاظت از قلمرو جنوبی و امنیت مرز نیز ارتباط پیدا کند.[۶][۷] در این زمینه، عنوکت گاهی در کنار ساتت در قالب ایزدبانوان نیرومند جنوب ظاهر می‌شود. بااین‌حال، نباید او را صرفاً یک ایزدبانوی جنگاور دانست؛ شواهد موجود بیشتر از نقش حمایتگر و پاسدار قلمرو جنوبی پشتیبانی می‌کنند تا یک شخصیت جنگجوی مستقل. اهمیت این جنبه در این بود که آب، مسیر رودخانه و مرز جنوبی همگی در یک فضای مقدس واحد قرار داشتند.[۸]
یکی از مهم‌ترین وجوه کمتر شناخته‌شدهٔ شخصیت عنوکت، نقش او به عنوان پرستار و پرورش‌دهندهٔ پادشاه بود. در برخی صحنه‌های دورهٔ پادشاهی نو، عنوکت در حال شیر دادن به شاه تصویر شده است. در این صحنه‌ها، شیر الهی نه صرفاً ماده‌ای برای تغذیه، بلکه سرچشمهٔ زندگی، نیرو و جوانی دوبارهٔ پادشاه تلقی می‌شود.[۹] در یکی از این صحنه‌ها، عنوکت با عنوان «بانوی سهیل» سخن می‌گوید و شیر خود را عامل بخشیدن زندگی، نیرو و توانایی به پادشاه معرفی می‌کند.[۹] در منطق دینی مصر، ایزدی که بر سرزمین و آب‌های یک منطقه فرمانروایی داشت، می‌توانست همان نیروی حیاتی را به شاه نیز منتقل کند. از این رو، نقش مادرانهٔ عنوکت را باید بخشی از پیوند میان آب، زندگی، سرزمین و پادشاهی دانست، نه صرفاً نشانه‌ای از باروری به معنای عمومی.[۹]
غزال در شکل‌گیری شخصیت دینی عنوکت جایگاه ویژه‌ای داشت. شواهد تصویری و نذری از دورهٔ پادشاهی نو، به‌ویژه در دیرالمدینه، ارتباط مستقیم میان عنوکت و غزال را نشان می‌دهند. در یکی از اوستراکاهای نذری، عنوکت با عنوان «بانوی سهیل» در برابر دو غزال تصویر شده است؛ این نمونه از روشن‌ترین شواهد برای ارتباط این حیوان با الهه به شمار می‌رود.[۱۰][۱۱] غزال از جانوران شناخته‌شدهٔ محیط طبیعی جنوب مصر بود و حضور آن در چشم‌انداز خشک پیرامون آبشار نخست، بخشی از ویژگی طبیعی این منطقه را بازتاب می‌داد.[۱۰]
در دورهٔ یونانی‌مآبی، شخصیت عنوکت در چارچوب همسان‌سازی میان خدایان مصری و یونانی نیز بازتعریف شد. در یک کتیبهٔ یونانی از الفانتین، عنوکت با هِستیا، ایزدبانوی یونانی خانه و کانون، برابر دانسته شده است. انتخاب هِستیا احتمالاً به جایگاه عنوکت در مجموعهٔ سه‌گانهٔ الفانتین و برداشت یونانی از ساختار دینی این منطقه مربوط بود.[۱۲]
شمایل‌نگاری
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
عنوکت در شمایل‌نگاری مصر باستان معمولاً به صورت زنی جوان با جامهٔ بلند و چسبانِ رایج در تصاویر ایزدبانوان نمایش داده می‌شد. شاخص‌ترین ویژگی او تاجی بلند بود که از مجموعه‌ای از پرها یا عناصر گیاهی ساخته می‌شد و در برخی بازنمایی‌ها به صورت تاجی از پرهای بلند و باریک دیده می‌شود. این تاج یکی از مهم‌ترین نشانه‌های تشخیص عنوکت از دیگر ایزدبانوان مصر بود.[۱۳][۱] وجود پرهای بلند در تاج عنوکت گاهی در ارتباط با ویژگی‌های جنوبی و نوبیایی این ایزدبانو تفسیر شده است، اما از نسبت دادن یک معنای نمادین قطعی به تک‌تک عناصر تاج باید پرهیز کرد. شواهد تصویری نشان می‌دهند که خودِ تاج بیش از هر چیز به عنوان نشانه‌ای برای شناسایی ایزدبانو عمل می‌کرد.[۱۳][۱۴]
غزال یکی از مهم‌ترین جانوران مرتبط با عنوکت در شمایل‌نگاری مصر باستان بود. در منابع هنری و موزه‌ای، عنوکت با غزال همراه دانسته شده و در برخی صحنه‌ها نیز تصویر غزال در ارتباط مستقیم با او دیده می‌شود. این پیوند به‌ویژه در هنر مذهبی جنوب مصر و نوبیا اهمیت داشت.[۱۵][۱] در یکی از نمونه‌های مربوط به دورهٔ پادشاهی نو، تصویر غزالی که از میان کوه یا چشم‌انداز طبیعی بیرون می‌آید، در ارتباط با عنوکت قرار گرفته است. این شیوهٔ نمایش از الگوهای تصویری شناخته‌شده در هنر مذهبی مصر استفاده می‌کند و نشان می‌دهد که جانور مرتبط با ایزدبانو می‌توانست بخشی از روایت تصویری مربوط به قلمرو و طبیعت مقدس او باشد.[۱۶][۱۷]
در برخی شواهد دورهٔ پادشاهی نو، عنوکت با سیستروم، ساز آیینیِ تکان‌دادنی مصر باستان، ارتباط یافته است. یک نمونهٔ شناخته‌شده در موزهٔ لوور، که به عنوکت مربوط دانسته شده، این ارتباط را نشان می‌دهد. والبل نیز در بررسی شواهد مربوط به پرستش عنوکت در دیرالمدینه به نمونه‌ای اشاره می‌کند که احتمالاً سیستروم را در ارتباط با این ایزدبانو نشان می‌دهد.[۱۶][۱۸] این ویژگی اهمیت دارد، زیرا سیستروم در آیین‌های مذهبی مصر با موسیقی، مراسم و پرستش ایزدبانوان ارتباط داشت.[۱۷]
جایگاه دینی
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
یکی از مهم‌ترین مراکز پرستش عنوکت جزیرهٔ سهیل در جنوب الفانتین بود. شواهد کتیبه‌ای نشان می‌دهند که در دورهٔ پادشاهی میانه نیایشگاهی برای او در این جزیره وجود داشته است و از زمان فرمانروایی سوبک‌حتپ سوم در دودمان سیزدهم نیز شواهد مشخصی از تقدیم قربانگاه و بناهای آیینی به عنوکت در سهیل باقی مانده است. در دودمان هجدهم، آمنحتپ دوم نیایشگاهی کوچک برای او در این جزیره ساخت یا بازسازی کرد.[۱۹][۲۰][۲۱] نیایشگاه سهیل در دورهٔ پادشاهی نو تنها یک مرکز ثابت برای پرستش عنوکت نبود، بلکه مقصد راهپیمایی آیینی از الفانتین نیز به شمار می‌رفت. شواهد این دوره از «جشن زیبا»ی خروج عنوکت به سوی سهیل سخن می‌گویند؛ در این مراسم، پیکرهٔ الهه از مرکز آیینی خود در الفانتین به سوی نیایشگاه او در سهیل منتقل می‌شد. این سفر آیینی پیوند میان دو مرکز مهم پرستش عنوکت را تقویت می‌کرد و جایگاه او را به عنوان ایزدبانوی منطقهٔ آبشار نخست و جنوب مصر برجسته می‌ساخت.[۲۲][۲۳]
در دوران پادشاهی نو، جشن عنوکت در الفانتین در نخستین ماه فصل شِمو، یعنی فصل برداشت محصول، برگزار می‌شد. کتیبه‌ای از دوران آمنحتپ دوم نشان می‌دهد که برای این مناسبت، کشتی‌های بزرگ آیینی در اختیار خدایان الفانتین قرار می‌گرفت و برای عنوکت نیز در جریان سفر او به «منبع آب» و جشن او در نوبیا، یک روز اضافی به آیین جشن افزوده شد. این شواهد نشان می‌دهند که جشن عنوکت با راهپیمایی رودخانه‌ای، حرکت آیینی پیکرهٔ الهه و ارتباط میان الفانتین و سهیل پیوند داشته است.[۲۴][۲۵] شواهد مربوط به آیین‌های عنوکت همچنین نشان می‌دهند که خنوم و ساتت در برخی مراسم در کنار او مورد پرستش قرار می‌گرفتند. ازاین‌رو، جشن‌های عنوکت را باید بخشی از نظام آیینی گسترده‌ترِ الفانتین دانست که در آن سه ایزدِ سه‌گانهٔ محلی در ارتباط با آب، نیل و سرزمین‌های جنوبی مورد تکریم قرار می‌گرفتند.[۲۶][۲۴]
از نظر آیینی، هنگامی که نیل طغیان سالانهٔ خود را آغاز می‌کرد، جشن آنوکت نیز شروع می‌شد. مردم برای سپاسگزاری از الهه به‌خاطر آبِ زندگی‌بخش نیل و نعمت‌هایی که از حاصلخیزی او و ثروتِ حاصل از آن نصیبشان می‌شد، سکه، طلا، جواهرات و هدایای ارزشمند را به رودخانه می‌انداختند. در این هنگام، ممنوعیت خوردن برخی ماهی‌ها که در بخش‌هایی از مصر مقدس شمرده می‌شدند، برداشته می‌شد. این امر می‌تواند نشان دهد که یکی از گونه‌های ماهی نیل به‌عنوان توتم آنوکت شناخته می‌شده و در جریان آیین‌های جشن بزرگ مذهبی او مصرف می‌شده است.[۲۵][۲۶]
جستارهای وابسته
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]پانویس
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Wilkinson 2003, p. 138.
- 1 2 3 4 5 6 7 Hart 2005, p. 28.
- ↑ Budge 1904, pp. 57–58.
- ↑ Meeks 1999, pp. 110–112.
- ↑ Valbelle 2001, pp. 35–38.
- ↑ Bresciani 1998, pp. 360–362.
- ↑ Valbelle 1981, pp. 107–116.
- ↑ Valbelle 1981, pp. 104–116.
- 1 2 3 Fairbairn 2025, pp. 181–183.
- 1 2 Houlihan 1996, pp. 175–177.
- ↑ Valbelle 1981, pp. 112–116.
- ↑ Pfeiffer 2015, pp. 46–48.
- 1 2 Valbelle 1981, pp. 18–19.
- ↑ Bénazeth & Delange 1984, pp. 81–88.
- ↑ Valbelle 1981, pp. 32–33.
- 1 2 Valbelle 1975, pp. 141–145.
- 1 2 Gamelin 2013, pp. 183–184.
- ↑ Valbelle 1981, p. 32.
- ↑ Bard 1999, p. 178.
- ↑ Gasse & Rondot 2007, pp. 74–78.
- ↑ Valbelle 1981, pp. 16–18.
- ↑ Valbelle 1981, p. 124.
- ↑ Gasse & Rondot 2007, pp. 74–75.
- 1 2 Hawass & Brock 2003, p. 443.
- 1 2 Valbelle 1981, pp. 123–124.
- 1 2 Pinch 2004, p. 186.
منابع و برای مطالعه بیشتر
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]Wilkinson، Richard H. (۲۰۰۳). The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt. London: Thames & Hudson.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
Hart، George (۲۰۰۵). The Routledge Dictionary of Egyptian Gods and Goddesses. London: Routledge.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
Budge، E. A. Wallis (۱۹۰۴). The Gods of the Egyptians. London: Methuen & Co.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
Meeks، Dimitri (۱۹۹۹). La vie quotidienne des dieux égyptiens. Paris: Hachette.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
Valbelle، Dominique (۱۹۸۱). Satis et Anoukis. Mainz: Philipp von Zabern.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
Valbelle، Dominique (۲۰۰۱). Les cultes de Satis et d'Anoukis à Éléphantine et à Deir el-Médineh.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
Bresciani، Edda (۱۹۹۸). La Nubie e l'Egitto.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
Valbelle، Dominique (۱۹۷۵). «Témoignages du Nouvel Empire sur les cultes de Satis et d'Anoukis à Éléphantine et à Deir el-Médineh». Bulletin de l'Institut français d'archéologie orientale. ۷۵: ۱۲۳–۱۴۵.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
Houlihan، Patrick F. (۱۹۸۶). The Birds of Ancient Egypt. Warminster: Aris & Phillips.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
Bénazeth، Dominique؛ Delange، Élisabeth (۱۹۸۴). «Statue de la déesse Anoukis». La Revue du Louvre et des musées de France (۲): ۸۱–۸۸.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
Bard، Kathryn A. (۱۹۹۹). Encyclopedia of the Archaeology of Ancient Egypt. London: Routledge.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
Gasse، Annie؛ Rondot، Vincent (۲۰۰۷). Trésors d'Égypte: La collection égyptienne du Musée de Grenoble. Grenoble: Musée de Grenoble.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
Hawass، Zahi؛ Brock، Edna R. (۲۰۰۳). Egyptology at the Dawn of the Twenty-first Century, Volume ۱: Archaeology. Cairo: American University in Cairo Press.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
Pinch، Geraldine (۲۰۰۲). Egyptian Mythology: A Guide to the Gods, Goddesses, and Traditions of Ancient Egypt. New York: Oxford University Press.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
| اسطوره‌شناسی |  | |
|---|---|---|
| خدایان |
| |
| شیاطین | ||
| کتاب‌ها | ||
| اعتقادات | ||
| موجودات اسطوره‌ای | ||
آشپزی • اخترشناسی • ادبیات • ارتش • اساطیر • بردهداری • پزشکی • پوشش • تاریخ • تجارت • جشنها • جغرافیا • خاکسپاری • خدایان • دودمانها • دین • روابط خارجی • روابط مصر و بینالنهرین • ریاضیات • زبان • زنان • سفالگری • شهرها • فرعون (فهرست فرعونها) • فلسفه • فناوری • کاتبان • کشاورزی • گاهشماری • معماری • ماهیگیری و شکار • مردم • مصر پیش از تاریخ • مصرشناسان • مصرشناسی • موزهٔ مصر • موسیقی • نویسندگی • همسران فرعون • هنر • هیروگلیف مصری |  | |
