Condado de Cork

Condado de Cork
Nome orixinal County Cork (en) Contae Chorcaí (ga)
Brasón
Instancia de condado de Irlanda
Características  Lingua oficial lingua irlandesa lingua inglesa
Implicados  Xefe do goberno Cargo: alcalde do condado de Cork  Órgano lexislativo legislative body of Cork County Council (en)  Órgano executivo office of the Mayor of County Cork (en)
Localización  Situado en  Munster, Irlanda  Situado na entidade estatística South-West Region, Ireland (en)  Capital Cork  Comparte fronteira con Condado de Kerry Condado de Tipperary Condado de Limerick Condado de Waterford  Contén división administrativa Cork City North-West (en) Ballincollig–Carrigaline (en) Kanturk–Mallow (en) Cobh (en) Bandon–Kinsale (en) East Cork (en) Blarney–Macroom (en) Fermoy (en) Cork City South-Central (en) Cork City North-East (en) Cork City South-West (en) Cork City North-Central (en) Cork City South-East (en) West Cork (en)  OpenStreetMap  Mapas  Coordenadas 52°00′N 8°45′O / 52, -8.75
Cifras e dimensións  Poboación 542.196 (2016) 584.156 (2022)  Superficie    7.500 km²  Fuso horario    UTC±00:00
Fontes e ligazóns OpenStreetMap 332631 VIAF 159438370 Freebase /m/0clzr  Páxina WEB corkcoco.ie  Descrito pola fonte The American Cyclopædia  Tema: The American Cyclopædia (1879)/Cork (en)
Wikidata G:Commons C:Commons

O condado de Cork (en irlandés, Contae Chorcaí) é o condado máis grande e máis meridional de Irlanda, e recibe o nome da cidade de Cork, a segunda máis poboada do país. Sitúase na provincia de Munster, na Rexión Sur, e limita con outros catro condados: Kerry ao oeste, Limerick ao norte, Tipperary ao nordés e Waterford ao leste. No censo de 2022 tiña 584.156 habitantes, o segundo condado máis poboado do Estado e o terceiro da illa de Irlanda.^[1] O goberno local está dividido entre o Consello do Condado de Cork (Cork County Council) e o Consello da Cidade de Cork (Cork City Council), que administra a cidade e os seus arredores.^[2]

O condado é coñecido polo alcume do «condado rebelde» (en inglés, The Rebel County), que lle deu o rei Henrique VII de Inglaterra polo apoio que a xente de Cork deu en 1491, nun intento de rebelión fallido, a Perkin Warbeck, un pretendente ao trono de Inglaterra durante a Guerra das Dúas Rosas que afirmaba ser Ricardo de Shrewsbury, duque de York.^[3][4] Xa no século XX, o nome asóciase ao papel destacado que Cork xogou na guerra de Independencia de Irlanda (1919-1921) e á súa oposición ao tratado durante a guerra civil irlandesa (1922-1923).^[5]

Entre as súas atraccións salientan a Pedra de Blarney, no castelo de Blarney, e o porto de Cobh —chamado Queenstown entre 1849 e 1920—, do que saíron milleiros de emigrantes irlandeses cara aos Estados Unidos, o Canadá, Nova Zelandia e Australia, e que foi a derradeira escala en porto do Titanic na súa viaxe inaugural.^[6]

A zona máis afastada e menos habitada é o oeste do condado (West Cork), destino turístico polas súas vilas pequenas e as súas illas, como Sherkin, e por lugares como a península de Sheep's Head, o círculo megalítico de Drombeg ou o punto máis suroccidental de Irlanda, Mizen Head. Nos últimos anos as terras do oeste do condado están moi demandadas internacionalmente e moitos cidadáns da Unión Europea fixeron alí a súa residencia, incluídos rostros coñecidos como Jeremy Irons ou Neil Jordan. West Cork é famosa pola súa natureza agreste, as súas praias e a súa atmosfera social distinta, ademais de pola cantidade de artesáns, músicos, poetas e dramaturgos que residen alí.^[7]

Gran parte do actual condado de Cork formou parte do reino de Deas Mumhan («Munster do Sur»), anglicizado como Desmond, gobernado pola dinastía MacCarthy Mór. Tras a invasión normanda do século XII, os MacCarthy foron empurrados cara ao oeste, ao actual West Cork e ao condado de Kerry, mentres que o norte e o leste de Cork caeron en mans da dinastía hiberno-normanda dos FitzGerald, condes de Desmond. A cidade de Cork recibiu unha carta real inglesa en 1318 e durante séculos foi un enclave da cultura dos vellos ingleses. A dinastía FitzGerald quedou destruída nas rebelións de Desmond de 1569-1573 e 1579-1583, nas que gran parte do condado quedou asolado, e tralas mesmas moitas terras de Cork foron colonizadas por colonos ingleses na chamada plantación de Munster.

En 1491 Cork tomou parte na Guerra das Dúas Rosas cando Perkin Warbeck, pretendente ao trono inglés que afirmaba ser Ricardo de Shrewsbury, un dos príncipes da Torre, desembarcou na cidade e tentou recrutar apoios para derrocar a Henrique VII. A xente de Cork apoiou a Warbeck porque era flamengo e non inglés, e Cork foi o único condado de Irlanda que se sumou á loita. O alcalde de Cork e varios cidadáns importantes acompañaron a Warbeck a Inglaterra, mais cando a rebelión fracasou foron capturados e executados. Deses feitos veñen os alcumes de «condado rebelde» e de «cidade rebelde» para a cidade de Cork.^[3][4]

En 1601 tivo lugar no condado a decisiva batalla de Kinsale, que abriu o camiño ao dominio inglés de Irlanda durante séculos. Kinsale fora o punto de chegada da cuarta armada española, enviada en axuda dos rebeldes irlandeses na guerra dos Nove Anos (1594-1603), e a súa derrota acabou coas esperanzas rebeldes de vitoria. En 1606 o antigo condado de Desmond dividiuse entre os condados de Cork e Kerry.^[8] A principios do século XVII o lugar de Leamcon, preto de Schull, foi un bastión de piratas, que comerciaban con facilidade en Baltimore e na illa de Whiddy.

No século XIX Cork foi un centro dos fenians e do nacionalismo constitucional do Partido Parlamentar Irlandés. O condado foi un foco de actividade guerrilleira durante a guerra de Independencia (1919-1921): nel operaron tres brigadas do IRA e outra na cidade, e entre as accións salientan a emboscada de Kilmichael en novembro de 1920 e a de Crossbarry en marzo de 1921.^[5] O 11 de decembro de 1920 o centro da cidade de Cork foi pasto das lapas nun incendio provocado polos Black and Tans en represalia por ataques do IRA, con máis de 300 edificios destruídos; outras vilas do condado, como Fermoy, sufriron unha sorte semellante.^[9] A actividade das columnas voadoras do IRA, como a de Tom Barry no oeste de Cork, popularizouna o filme The Wind That Shakes the Barley, de Ken Loach.

Durante a guerra civil (1922-1923), a meirande parte das unidades do IRA en Cork opúxose ao tratado e entre xullo e agosto de 1922 controlaron a cidade e o condado como parte da chamada República de Munster, ata que as tropas do Estado Libre Irlandés tomaron Cork en agosto de 1922 nunha ofensiva por terra e mar. Polo resto da guerra houbo loita guerrilleira esporádica ata o alto o lume de maio de 1923. Michael Collins, figura clave da guerra de Independencia, naceu preto de Clonakilty e foi asasinado durante a guerra civil en Béal na Bláth, ámbolos dous lugares no oeste de Cork.^[5]

Cork é o condado máis grande de Irlanda por superficie, con 7.508 km² incluíndo a cidade, e tamén o máis extenso e poboado dos seis condados de Munster.^[10] O relieve montañoso inclúe as cadeas de Slieve Miskish e Caha na península de Beara, as montañas Ballyhoura na fronteira con Limerick e as montañas Shehy, onde está o Knockboy (706 m), o punto máis alto do condado. Nas terras altas de Ballyhoura, Boggeragh, Derrynasaggart e Mullaghareirk hai hábitats como turqueiras de cobertor, brañas, lagos glaciares e pradeiras de montaña.

Tres ríos, o Bandon, o Blackwater e o Lee, cos seus vales, dominan o centro de Cork; os vales e as veigas acollen bosques, marismas e prados de caliza ricos en especies. O Bandon atravesa varias vilas, como Dunmanway e Bandon, antes de desaugar no porto de Kinsale, na costa sur.

A costa, montañosa e chea de cantís e praias, conta con penínsulas como Beara, Sheep's Head, Mizen Head e Brow Head, o punto máis meridional da Irlanda continental. Fóra da costa hai numerosas illas, como Bere, Great Island, Sherkin e Cape Clear, e o Fastnet Rock, a 11,3 km ao sur do continente, é o punto máis meridional de Irlanda. Con preto de 1.200 km de costa,^[11] Cork é un dos tres únicos condados irlandeses que limitan con dúas masas de auga, o mar Céltico ao sur e o océano Atlántico ao oeste, e marca o final da Wild Atlantic Way, a ruta turística que vai da península de Inishowen, no condado de Donegal, ata Kinsale.^[7]

Cork conta ademais con arredor de 90.020 hectáreas de bosque, a maior superficie forestal de calquera condado do país: un 11,6 % do total nacional e ao redor do 12 % do seu territorio.^[12]

Administrativamente, no condado hai 24 baronías históricas —o maior número de calquera condado irlandés—, 253 parroquias civís e 5.447 townlands.^[13]

No censo de 2022 o condado de Cork tiña 584.156 habitantes, 41.288 máis ca en 2016, un crecemento do 7,6 %.^[1] Desde a ampliación do límite de 2019, a cidade de Cork constitúe unha autoridade local separada: en 2022 a cidade tiña 224.004 habitantes e a área administrada polo Consello do Condado, 360.152.^[14][15] A densidade de poboación do condado é de 77,8 habitantes por quilómetro cadrado. En 2022 o 72 % dos residentes habituais de Cork naceran no propio condado, o 10 % noutra parte do Estado e o 18 % fóra del.^[16]

En 1841, antes da Gran Fame, o condado rexistraba 854.118 habitantes, a cifra máis alta da súa historia; tras décadas de descenso pola fame e a emigración, a poboación non volveu medrar de forma sostida ata os anos sesenta do século XX.^[15]

Segundo o censo de 2022, o 78,5 % da poboación era de etnia irlandesa branca, o 9,9 % doutras orixes brancas, o 1,4 % asiática e o 1,1 % negra. En relixión, o 71 % declarouse católico, o 2,3 % pertencente á Igrexa de Irlanda, o 1,2 % ortodoxo e o 1,2 % musulmán, mentres que o 15,7 % declarou non ter relixión ningunha.^[17]

O goberno local correspóndelle ao Consello do Condado de Cork (Cork County Council) no condado e ao Consello da Cidade de Cork (Cork City Council) na cidade; o límite entre as dúas áreas modificouse na reforma de 2019.^[2] O condado forma parte da Rexión Sur e ten cinco representantes na Asemblea Rexional Sur. Para as eleccións ao Dáil Éireann, a cidade e o condado repártense en cinco circunscricións —Cork East, Cork North-Central, Cork North-West, Cork South-Central e Cork South-West—, que elixen en conxunto 20 deputados (TD).^[18] Nas eleccións ao Parlamento Europeo forma parte da circunscrición Sur.

A Rexión Suroeste, que comprende os condados de Cork e Kerry, achegou 103.200 millóns de euros ao PIB irlandés en 2020.^[19] A zona do porto ao leste da cidade acolle numerosas empresas farmacéuticas e de tecnoloxía médica, e entre os grandes empregadores do condado figuran a sede europea de Apple e a compañía tecnolóxica Dell EMC. A chaira do Golden Vale está entre as terras leiteiras máis produtivas de Irlanda; o principal procesador de leite é Dairygold, unha cooperativa de agricultores con sede en Mitchelstown, que procesa 1.400 millóns de litros ao ano para elaborar queixos e produtos lácteos en po.^[20] A maior institución de ensino superior do condado é a University College Cork, fundada en 1845, con arredor de 24.000 estudantes.^[21]

O turismo é outro piar da economía: as atraccións máis visitadas son o parque de fauna de Fota e o castelo de Blarney,^[22] e o campo de golf de Fota Island acolleu o Irish Open en 2001, 2002 e 2014.^[23] West Cork, co seu litoral agreste, é un destino habitual de turistas británicos, alemáns, franceses e neerlandeses.^[7]

O condado ten dúas áreas de Gaeltacht, nas que o irlandés é o medio habitual de comunicación cotiá: Múscraí (Muskerry), no norte, con vilas como Cill Na Martra, Baile Bhúirne, Cúil Aodha e Béal Átha an Ghaorthaidh, e a illa de Oileán Chléire (Cape Clear). Segundo o censo, en Cork hai 14.829 falantes de irlandés, dos que 3.660 son falantes nativos da Gaeltacht do condado. En 2011, 6.273 alumnos asistían ás 21 gaelscoileanna e aos seis gaelcholáistí do condado.^[24] A vila de Béal Átha an Ghaorthaidh (Ballingeary) é un centro de ensino do irlandés, cunha escola de verán, o Coláiste na Mumhan, o colexio de irlandés máis antigo do país.^[25]

O condado conta co aeroporto de Cork, os servizos ferroviarios InterCity e de proximidade de Iarnród Éireann e o porto de Cork, na rada homónima.^[26]

• Adrigole, Aghabullogue, Aghada, Allihies
• Ballinadee, Ballinascarthy, Ballincollig, Ballineen, Ballinhassig, Ballinlough, Ballinspittle, Ballycotton, Ballydehob, Ballydesmond, Ballygarvan, Ballylickey, Ballyvourney, Baltimore, Bandon, Banteer, Bantry, Barleycove, Blarney, Buttevant
• Carrigaline, Carrigtwohil, Castletownbere, Castletownroche, Castletownshend, Castlemartyr, Charleville, Clonakilty, Cloyne, Coachford, Cobh, Coolea, Cork, Courtmacsherry, Crookhaven, Crossbarry, Crosshaven
• Doneraile, Douglas, Drimoleauge, Drinagh, Dromahane, Dunmanway, Durrus
• Enniskeane
• Fermoy, Fountainstown
• Glandore, Glanmire, Glengarriff, Glounthaune, Goleen, Gougane Barra, Glenbrook, Cork
• Innishannon
• Kanturk, Kealkill, Killavullen, Kilbrittain, Kilcrohane, Killeagh, Kilmeen, Kilmichael, Kinsale, Knocknagree
• Ladysbridge, Leap
• Macroom, Mahón, Mallow, Midleton, Millstreet, Mitchelstown, Mizen Head, Monkstown
• Newcestown, Newmarket, Newtownshandrum
• Oysterhaven
• Passage West
• Ringaskiddy, Rockchapel, Rosscarbery, Rostellan, Rylane
• Saleen, Schull, Shanagarry, Skibbereen
• Timoleague, Tower
• Union Hall
• Whitegate
• Youghal