Nihilisme

Perkataan yang berakar daripada Latin nihil telah digunakan sebelum abad ke-19, tetapi Jacobi memainkan peranan penting dalam membentuk makna falsafah moden istilah tersebut.^[2] Dalam perbahasan mengenai idealisme Jerman, beliau menggunakan "nihilisme" sebagai kritikan terhadap falsafah spekulatif yang, pada pandangannya, menggantikan realiti yang wujud secara bebas dengan sesuatu yang dibina melalui sistem pemikiran.

Perkara itu menjadi amat jelas dalam Surat Terbuka kepada Fichte pada 1799. Jacobi pada mulanya terlibat dalam perdebatan mengenai tuduhan ateisme terhadap Fichte, tetapi menggantikan tuduhan tersebut dengan tuduhan nihilisme. Dalam penggunaan Jacobi, persoalannya bukan terutama bahawa kehidupan manusia tidak bermakna, seperti yang sering dimaksudkan oleh "nihilisme kewujudan" pada masa kemudian, tetapi bahawa bentuk rasionalisme sistematik tertentu menghapuskan perbezaan antara pemikiran dengan kewujudan sebenar.^[2]

Istilah nihilisme memperoleh pengaruh sosial dan politik yang jauh lebih besar di Empayar Rusia pada 1860-an. Novel Turgenev Bapa dan Anak, yang diterbitkan pada 1862, menggambarkan watak Yevgeny Bazarov sebagai seorang "nihilis" yang enggan tunduk kepada kewibawaan atau menerima sesuatu prinsip semata-mata berdasarkan kepercayaan atau penghormatan tradisional. Penggunaan ini membantu membawa istilah tersebut daripada perdebatan falsafah Jerman kepada khalayak Rusia yang lebih luas.^[3]

Nihilisme Rusia tidak merupakan doktrin tunggal yang tersusun. Penyelidikan sejarah konsep menunjukkan bahawa gerakan itu bersifat pelbagai dan harus difahami dalam konteks konflik politik, sosial dan antara generasi di Rusia pada 1860-an. Sasaran penolakannya termasuk autokrasi Tsar, kewibawaan agama Ortodoks, beberapa konvensi seni dan sastera, serta adat dan nilai generasi yang lebih tua. Golongan yang dikaitkan dengannya turut menekankan autonomi individu, perubahan sosial, rasionalisme dan pembentukan masyarakat baharu.^[3]

Oleh itu, "penafian" dalam nihilisme Rusia tidak bermaksud penafian sejagat terhadap semua norma etika, asas pengetahuan atau kemungkinan kehidupan yang bermakna. Penggambaran seperti itu sebahagiannya dibentuk oleh karya sastera antinihilisme yang kemudian mempengaruhi gambaran umum terhadap gerakan tersebut. Antara tokoh intelektual yang sering dikaitkan secara khusus dengan nihilisme Rusia ialah Dmitry Pisarev, yang menjadi salah seorang penulis terkemuka dalam perbahasan mengenai generasi radikal tersebut.^[3]

Walaupun Nietzsche bukan pencipta istilah nihilisme, namanya menjadi sangat rapat dengan perbahasan moden mengenainya. Dalam tulisan dan catatannya pada penghujung abad ke-19, beliau menganalisis krisis nilai yang berlaku apabila asas tradisional bagi moral dan agama kehilangan kuasa untuk meyakinkan manusia. Dalam rumusan yang sering dikaitkan dengan analisisnya, nihilisme berlaku apabila nilai-nilai tertinggi mengalami kehilangan nilai dan manusia tidak lagi mempunyai jawapan yang meyakinkan terhadap persoalan tentang tujuan.^[4]

Analisis ini berkait dengan kritik Nietzsche terhadap moraliti Eropah tradisional dan agama Kristian, tetapi tidak berakhir dengan penolakan semua nilai. Sebaliknya, sebahagian besar falsafahnya menyelidiki kemungkinan pembentukan, penilaian semula dan penegasan nilai. Kajian kontemporari mengenai Nietzsche menafsirkan penegasan kehidupan sebagai salah satu tindak balas utama beliau terhadap krisis nihilisme. Tindak balas itu mempunyai dua sisi: mengkritik nilai yang dianggap menafikan kehidupan dan mencari nilai yang memungkinkan kehidupan dan dunia ditegaskan.^[4]

Sebahagian bahan Nietzsche mengenai nihilisme terdapat dalam buku catatan yang tidak diterbitkannya sebagai karya lengkap. Selepas kematiannya, pilihan daripada nota-nota itu diterbitkan oleh penyunting, termasuk adiknya Elisabeth Förster-Nietzsche, di bawah judul The Will to Power. Oleh sebab penyusunan pascakematian itu tidak semestinya mencerminkan rancangan akhir Nietzsche, kajian moden membezakan karya yang diterbitkannya sendiri daripada kompilasi tersebut ketika menafsirkan pemikirannya.^[4]

Pada abad ke-20, Martin Heidegger mengembangkan pengertian nihilisme yang tersendiri dalam perbincangannya mengenai sejarah metafizik Barat. Dalam penggunaan Heidegger, nihilisme berkaitan dengan "kelupaan terhadap Ada", iaitu kecenderungan tradisi metafizik untuk membicarakan benda yang ada sambil mengabaikan persoalan tentang makna Ada itu sendiri. Oleh itu, penggunaan istilah tersebut oleh Heidegger tidak sama dengan nihilisme moral atau nihilisme kewujudan.^[5]

Masalah ketiadaan asas mutlak, kebebasan dan makna turut menjadi penting dalam eksistensialisme abad ke-20. Namun, eksistensialisme tidak boleh disamakan dengan nihilisme. Dalam pemikiran Jean-Paul Sartre dan Simone de Beauvoir, misalnya, ketiadaan nilai yang telah ditentukan terlebih dahulu tidak menjadikan setiap projek manusia tidak bermakna. Makna dan nilai boleh timbul melalui pilihan, tindakan, hubungan dan tanggungjawab manusia, walaupun makna tersebut tidak dianggap kekal atau ditetapkan dari luar.^[6]

Albert Camus pula menumpukan perhatian pada keadaan absurd, yang lahir daripada pertentangan antara keinginan manusia untuk menemukan makna tertinggi dengan alam yang tidak memberikan jawapan sedemikian. Walaupun Camus menolak adanya jawapan muktamad tentang tujuan kewujudan, beliau tidak berhenti pada penafian nihilistik. Karya seperti Mitos Sisyphus dan Si Pemberontak membincangkan cara hidup, pemberontakan dan batas moral dalam menghadapi keadaan tersebut.^[10]

Nihilisme kewujudan ialah pandangan bahawa kehidupan atau kewujudan manusia tidak mempunyai makna, tujuan atau nilai intrinsik. Dalam pengertian ini, "intrinsik" merujuk kepada makna atau nilai yang dianggap terkandung dalam kehidupan itu sendiri dan tidak bergantung pada tujuan yang dicipta, dipilih atau diberikan oleh manusia.^[1]

Tesis tersebut perlu dibezakan daripada keadaan psikologi seperti rasa kecewa, putus asa atau kemurungan. Nihilisme kewujudan ialah dakwaan falsafah mengenai sifat makna dan nilai; menerima atau membincangkannya tidak dengan sendirinya menentukan keadaan emosi seseorang. Ia juga tidak semestinya membawa kepada kesimpulan bahawa manusia tidak boleh membentuk tujuan peribadi atau sosial. Perbezaan inilah yang menjadi salah satu titik penting antara nihilisme kewujudan dengan beberapa bentuk eksistensialisme.^[6]

Nihilisme moral ialah pendirian dalam metaetika yang menafikan bahawa terdapat nilai, sifat atau fakta moral objektif. Dalam bentuk yang kuat, penilaian seperti "perbuatan ini secara objektif salah" tidak menjadi benar kerana tiada sifat moral objektif yang diperlukan untuk menjadikannya benar.^[7]

Nihilisme moral bertindih dengan sebahagian kawasan antirealisme moral, tetapi kedua-duanya tidak patut digunakan sebagai sinonim tanpa penjelasan. Antirealisme moral ialah kategori yang lebih luas dan merangkumi beberapa teori yang berbeza, termasuk nonkognitivisme, teori ralat dan bentuk bukan objektivisme. Dalam teori ralat moral, misalnya, ayat moral dianggap membuat dakwaan yang boleh benar atau palsu, tetapi dakwaan tersebut secara sistematik tidak benar kerana sifat moral objektif yang dirujuk dianggap tidak wujud.^[7]

Nihilisme moral juga tidak bermaksud seseorang secara praktikal tidak mempunyai keutamaan, peraturan tingkah laku atau alasan untuk bertindak. Persoalan metaetika mengenai sama ada fakta moral objektif wujud berbeza daripada persoalan normatif dan praktikal tentang prinsip yang harus digunakan dalam membuat keputusan.

Dalam epistemologi, istilah nihilisme digunakan bagi kedudukan sangat radikal yang menafikan kemungkinan pengetahuan atau, dalam sesetengah rumusan, kebenaran. Penggunaan ini berkait dengan skeptisisme, tetapi tidak semua bentuk skeptisisme bersifat nihilistik. Seorang skeptik boleh meragui jenis tuntutan tertentu, kaedah tertentu atau had pengetahuan manusia tanpa menafikan semua kemungkinan pengetahuan.^[1]

Oleh sebab itu, istilah "nihilisme epistemologi" biasanya lebih berguna apabila digunakan untuk penafian yang menyeluruh atau hampir menyeluruh. Penggunaan istilah nihilisme secara longgar terhadap sebarang keraguan, kritikan terhadap kepastian atau penolakan suatu teori pengetahuan boleh mengaburkan perbezaan antara pendirian epistemologi yang sebenarnya sangat berlainan.

Dalam metafizik analitik kontemporari, nihilisme metafizik mempunyai makna teknikal yang tidak sama dengan dakwaan umum bahawa "tiada apa-apa yang wujud". Ia ialah tesis modal bahawa suatu dunia mungkin boleh wujud tanpa sebarang objek konkrit. Perdebatan mengenainya berkait dengan persoalan sama ada kewujudan sekurang-kurangnya satu objek konkrit adalah suatu keperluan metafizik serta dengan hujah yang cuba membayangkan penyingkiran objek secara berturut-turut sehingga mencapai dunia kosong.^[8]

Pengertian ini juga berbeza daripada nihilisme komposisi atau nihilisme mereologi. Mereologi mengkaji hubungan antara bahagian dengan keseluruhan. Nihilisme komposisi menafikan kewujudan objek material komposit dalam pengertian metafizik tertentu. Menurut pandangan tersebut, benda yang dalam bahasa harian disebut sebagai meja, bangunan atau objek makroskopik lain tidak merupakan objek komposit tambahan di samping unsur asas yang menyusunnya.^[9] Kedudukan ini menjadi salah satu jawapan dalam perdebatan tentang keadaan yang membolehkan beberapa bahagian membentuk satu keseluruhan.

Nihilisme dan ateisme ialah pendirian yang berlainan. Dalam falsafah agama, ateisme pada umumnya merujuk kepada pendirian bahawa Tuhan tidak wujud atau, dalam pengertian yang lebih luas, bahawa tiada tuhan yang wujud.^[11] Takrif tersebut tidak mengandungi kesimpulan tersendiri tentang sama ada fakta moral objektif wujud, sama ada kehidupan mempunyai makna atau sama ada pengetahuan mungkin diperoleh.

Dalam sejarah polemik agama dan falsafah, ateisme kadangkala dikaitkan dengan nihilisme kerana kehilangan suatu asas ketuhanan dianggap membawa kepada kehilangan asas moral atau makna. Namun, hubungan tersebut merupakan hujah tambahan yang perlu dipertahankan, bukannya sesuatu yang terkandung dalam takrif ateisme itu sendiri. Begitu juga, seseorang yang menerima sesuatu bentuk nihilisme tidak semestinya seorang ateis.

Nihilisme kewujudan mempunyai persamaan dengan eksistensialisme kerana kedua-duanya boleh bermula daripada penolakan terhadap tujuan manusia yang telah ditetapkan terlebih dahulu. Perbezaan penting terletak pada apa yang disimpulkan daripada keadaan itu. Sebahagian pemikir eksistensialis menegaskan bahawa manusia tetap boleh menghasilkan makna melalui kebebasan, pilihan dan tindakan. Dalam karya Sartre dan Beauvoir, projek yang dipilih manusia boleh mempunyai makna walaupun makna tersebut bersifat kontingen dan tidak dijamin oleh susunan metafizik yang kekal.^[6]

Falsafah absurd Camus juga berhadapan dengan ketiadaan jawapan muktamad terhadap persoalan tentang tujuan kewujudan. Akan tetapi, Camus mengembangkan gagasan pemberontakan dan cara hidup dalam menghadapi keadaan absurd, serta berusaha menentukan batas terhadap keganasan dan pembunuhan. Oleh itu, absurdisme Camus tidak wajar diringkaskan sebagai penerimaan mudah terhadap nihilisme.^[10]