Mendimi

Sipas platonizmit, të menduarit është veprimtari shpirtërore në të cilën mendja percepton dhe shqyrton format platonike dhe marrëdhëniet ndërmjet tyre.^[22][23] Ky proces përshkruhet si një lloj dialogu i brendshëm i heshtur, ku shpirti «flet me vetveten».^[24] Format platonike kuptohen si universale që ekzistojnë në një sferë të pandryshueshme, jofizike, të dallueshme nga bota shqisore. Shembuj janë format e së mirës, së bukurës, njësisë dhe njëjtësisë.^[25][26][27] Sipas kësaj pikëpamjeje, vështirësia e të menduarit qëndron te njohja dhe dallimi i këtyre formave të vërteta nga kopjet dhe imitimet e papërsosura që gjenden në botën fizike. Për shembull, duhet dalluar ideja e së bukurës në vetvete nga objektet thjesht të bukura.^[23] Një vështirësi qendrore për këtë teori është shpjegimi se si njerëzit mund të mendojnë për këto forma transhendente ose t’i njohin ato, nëse ekzistojnë në një sferë tjetër.^[22] Platoni e trajton këtë çështje me teorinë e tij të rikujtimit, sipas së cilës shpirti ka qenë dikur në kontakt të drejtpërdrejtë me format para lindjes dhe, për këtë arsye, mund t’i «rikujtojë» ato.^[23] Megjithatë, kjo zgjidhje mbështetet në supozime metafizike që nuk pranohen gjerësisht në filozofinë moderne.^[23]

Sipas aristotelizmit [en], mendja mendon për një objekt duke mishëruar esencën e tij.^[22] Për shembull, kur mendon për pemët, mendja mishëron «pemësinë». Ndryshe nga pemët e vërteta, ky mishërim nuk ndodh në materie, por në mendje, megjithëse esenca universale është e njëjtë në të dyja rastet.^[22] Në dallim nga platonizmi, universalet nuk shihen si forma të përjetshme që ekzistojnë në një sferë të veçantë të kuptueshme nga arsyeja.^[28] Përkundrazi, ato ekzistojnë vetëm për aq sa mishërohen. Mendja arrin t’i njohë universalet përmes abstragimit nga përvoja; kjo pikëpamje shmang disa kundërshtime që i drejtohen platonizmit.^[29][28]

Konceptualizmi është i afërt me këtë pikëpamje. Sipas tij, të menduarit përbëhet nga thirrja mendore e koncepteve. Disa koncepte mund të jenë të lindura, por shumica fitohen përmes abstragimit nga përvoja shqisore, përpara se të mund të përdoren në të menduar.^[22]

Kritikët argumentojnë se të dyja teoritë hasin vështirësi. Një problem është shpjegimi i strukturës logjike të mendimit. Për shembull, për të menduar se ose do të bjerë shi, ose do të bjerë borë, nuk mjafton të mishërohen esencat e shiut dhe borës ose të thirren në mendje konceptet përkatëse. Marrëdhënia përjashtuese ndërmjet tyre nuk përfaqësohet në këtë mënyrë.^[22] Një tjetër sfidë është dhënia e një shpjegimi të qartë se si mendja i përvetëson esencat ose konceptet përmes abstragimit.^[22]

Teoritë e të folurit të brendshëm pohojnë se të menduarit është një formë e të folurit të brendshëm.^{[6][30][24][1]} Kjo pikëpamje, e quajtur ndonjëherë nominalizëm psikologjik,^[22] pohon se të menduarit përbëhet nga thirrja e heshtur e fjalëve në mendje dhe lidhja e tyre për të formuar fjali mendore. Vetëdija e një personi për mendimet e veta shpjegohet si një lloj përgjueseje e monologut të tij të heshtur.^[31] Të folurit e brendshëm shoqërohet shpesh me tri veçori kryesore: në njëfarë kuptimi i ngjan dëgjimit të tingujve, përfshin përdorimin e gjuhës dhe përbën një plan motorik që mund të përdoret për të folur në të vërtetë.^[24] Lidhja ndërmjet të menduarit dhe gjuhës mbështetet nga dëshmitë se të menduarit shoqërohet shpesh me veprimtari muskulore në organet e të folurit. Kjo veprimtari mund ta lehtësojë të menduarit në raste të caktuara, por nuk është e domosdoshme për të menduarit në përgjithësi.^[1] Disa variante të teorisë pohojnë se të menduarit nuk zhvillohet në gjuhë të zakonshme, si anglishtja ose frëngjishtja, por në një sistem simbolik të specializuar me sintaksën e vet. Kjo njihet si hipoteza e gjuhës së mendimit [en].^[30][32][33]

Teoria e të folurit të brendshëm ka tërheqje të fortë intuitive, pasi introspeksioni sugjeron se shumë mendime shoqërohen nga të folurit e brendshëm. Megjithatë, kritikët argumentojnë se jo të gjitha format e të menduarit janë gjuhësore.^[22][5][34] Për shembull, ëndërrimi me sy hapur është përmendur si rast i të menduarit jogjuhësor.^[35] Ky debat ka rëndësi për çështjen nëse kafshët mund të mendojnë. Nëse të menduarit varet domosdoshmërisht nga gjuha, atëherë ekziston një dallim i thellë ndërmjet njerëzve dhe kafshëve të tjera, pasi vetëm njerëzit zotërojnë gjuhë mjaftueshëm të ndërlikuara. Por, nëse ekziston të menduarit jogjuhësor, ky dallim mund të jetë më i vogël, çka sugjeron se edhe disa kafshë janë të afta të mendojnë.^[34][36][37]

Një pikëpamje e rëndësishme në traditën empiriste ka qenë asociacionizmi [en], sipas të cilit të menduarit përbëhet nga vargu i ideve ose i imazheve.^[1][43][44] Ky varg shihet si i drejtuar nga ligjet e asociacionit, të cilat përcaktojnë se si shpaloset rrjedha e mendimit [en].^[1][45] Këto ligje ndryshojnë nga marrëdhëniet logjike midis përmbajtjeve të mendimeve, të cilat shfaqen kur nxirren përfundime duke kaluar nga mendimi i premisave te mendimi i përfundimit.^[45] Janë propozuar disa ligje të asociacionit. Sipas ligjeve të ngjashmërisë dhe të kontrastit, idetë priren të ngjallin ide të tjera që janë ose shumë të ngjashme me to, ose të kundërta. Ndërkaq, ligji i afërsisë thotë se, nëse dy ide përjetohen shpesh së bashku, përjetimi i njërës priret të shkaktojë përjetimin e tjetrës.^[1][43] Në këtë kuptim, historia e përvojave të një organizmi përcakton se çfarë mendimesh ka ai dhe si shpalosen këto mendime.^[45] Por një asociacion i tillë nuk garanton që lidhja të jetë kuptimplotë ose racionale. Për shembull, për shkak të asociacionit midis fjalëve «i ftohtë» dhe «Idaho», mendimi «kjo kafene është e ftohtë» mund të çojë te mendimi «Rusia duhet ta aneksojë Idahon».^[45]

Një formë e asociacionizmit është imazhizmi. Sipas tij, të menduarit përfshin përjetimin e një vargu imazhesh, ku imazhet e mëparshme sjellin ndër mend imazhe të mëvonshme sipas ligjeve të asociacionit.^[22] Një problem me këtë pikëpamje është se mund të mendojmë për gjëra që nuk mund t’i përfytyrojmë. Kjo është veçanërisht e rëndësishme kur mendimi ka të bëjë me objekte shumë të ndërlikuara ose me pafundësi, siç ndodh shpesh, për shembull, në mendimin matematikor.^[22] Një kritikë që i bëhet asociacionizmit në përgjithësi është se pretendimi i tij shtrihet tepër larg. Pranohet gjerësisht se proceset asociative, siç studiohen nga asociacionistët, luajnë një rol në mënyrën se si shpaloset mendimi. Megjithatë, pretendimi se ky mekanizëm mjafton për të kuptuar të gjithë mendimin ose të gjitha proceset mendore zakonisht nuk pranohet.^[44][45]

Sipas biheviorizmit, të menduarit përbëhet nga prirje sjellore për t'u përfshirë në sjellje të caktuara, të vëzhgueshme publikisht, si reagim ndaj stimujve të jashtëm të veçantë.^[46][47][48] Sipas këtij këndvështrimi, të kesh një mendim të caktuar është e njëjta gjë si të kesh prirjen për t'u sjellë në një mënyrë të caktuar. Ky këndvështrim shpesh motivohet nga konsiderata empirike: është shumë e vështirë të studiohet të menduarit si proces mendor privat, por është shumë më e lehtë të studiohet mënyra se si organizmat reagojnë ndaj një situate të caktuar me një sjellje të dhënë.^[48] Në këtë kuptim, është veçanërisht e rëndësishme aftësia për t'i zgjidhur problemet jo nëpërmjet zakoneve ekzistuese, por me qasje të reja krijuese.^[49] Termi «biheviorizëm» nganjëherë përdoret edhe me një kuptim paksa të ndryshëm kur zbatohet për të menduarit, për t'iu referuar një forme të veçantë të teorisë së të folurit të brendshëm.^[50] Ky këndvështrim përqendrohet te ideja se të folurit e brendshëm përkatës është një formë e prejardhur e të folurit të zakonshëm të jashtëm.^[1] Ky kuptim përputhet pjesërisht me mënyrën se si biheviorizmi kuptohet më shpesh në filozofinë e mendjes, pasi këto akte të të folurit të brendshëm nuk vëzhgohen nga studiuesi, por vetëm nxirren si përfundim nga sjellja inteligjente e subjektit.^[50] Kjo përputhet me parimin e përgjithshëm biheviorist se për çdo hipotezë psikologjike kërkohen dëshmi sjellore.^[48]

Një problem për biheviorizmin është se i njëjti individ shpesh sillet ndryshe, ndonëse ndodhet në të njëjtën situatë si më parë.^[51][52] Problemi qëndron në faktin se mendimet ose gjendjet mendore individuale zakonisht nuk përkojnë me një sjellje të vetme. Kështu, të mendosh se byreku është i shijshëm nuk të shtyn automatikisht ta hash, pasi gjendje të tjera mendore mund ta pengojnë këtë sjellje, për shembull, bindja se do të ishte e pasjellshme ta bëje këtë ose se byreku është i helmuar.^[53][54]

Teoritë komputacionaliste të të menduarit, që hasen shpesh në shkencat kognitive, e kuptojnë të menduarit si një formë të përpunimit të informacionit.^[42][55][46] Këto pikëpamje kanë një pararendës te filozofia mekaniciste e filozofisë mekaniciste [en] të Thomas Hobbes^[56] dhe u zhvilluan me përhapjen e kompjuterëve në gjysmën e dytë të shekullit XX, kur teoricienë të ndryshëm e shihnin të menduarit në analogji me veprimet e kompjuterit.^[55] Sipas këtyre pikëpamjeve, informacioni mund të kodohet ndryshe në tru, por në parim, aty kryhen të njëjtat veprime, që përkojnë me ruajtjen, transmetimin dhe përpunimin e informacionit.^[1][13] Megjithatë, ndonëse kjo analogji ka njëfarë tërheqjeje intuitive, teoricienët kanë hasur vështirësi për të dhënë një shpjegim më të qartë se çfarë është llogaritja. Një problem tjetër është të shpjegohet në ç'kuptim të menduarit është një formë llogaritjeje.^[46]

Pikëpamja tradicionalisht mbizotëruese e përkufizon llogaritjen nëpërmjet Makina Turing, ndonëse trajtimet bashkëkohore shpesh përqendrohen te rrjetet nervore [en] për analogjitë e tyre.^[42] Një makinë Turing është në gjendje të zbatojë çdo algoritëm, duke u mbështetur në disa parime fare themelore, si leximi i një simboli nga një qelizë, shkrimi i një simboli në një qelizë dhe zbatimi i udhëzimeve në bazë të simboleve të lexuara.^[42] Në këtë mënyrë mund të kryhet arsyetim deduktiv duke ndjekur rregullat e nxjerrjes së përfundimeve të logjikës formale [en], si edhe të simulohen shumë funksione të tjera të mendjes, si përpunimi i gjuhës, marrja e vendimeve dhe kontrolli motorik.^[55][46] Por komputacionalizmi nuk pretendon vetëm se të menduarit i ngjan në njëfarë kuptimi llogaritjes. Përkundrazi, pretendohet se të menduarit është vetë një formë llogaritjeje, ose se mendja është një makinë Turing.^[46]

Teoritë komputacionaliste të mendimit nganjëherë ndahen në qasje funksionaliste dhe përfaqësimiste.^[46] Qasjet funksionaliste i përkufizojnë gjendjet mendore nëpërmjet roleve të tyre shkakësore, por përfshijnë në rrjetin e tyre shkakësor si ngjarjet e jashtme, ashtu edhe ato të brendshme.^[57][58][59] Mendimi mund të shihet si një lloj programi që mund të ekzekutohet njësoj nga sisteme të ndryshme, përfshirë njerëzit, kafshët e madje edhe robotët. Sipas njërës prej këtyre pikëpamjeve, nëse diçka është mendim varet vetëm nga roli i saj «në prodhimin e gjendjeve të mëtejshme të brendshme dhe të rezultateve verbale».^[60][57] Përfaqësimizmi, nga ana tjetër, përqendrohet te veçoritë përfaqësuese të gjendjeve mendore dhe i përkufizon mendimet si vargje gjendjesh mendore qëllimore.^[61][46] Në këtë kuptim, komputacionalizmi shpesh ndërthuret me hipotezën e gjuhës së mendimit, duke i interpretuar këto vargje si simbole, renditja e të cilave përcaktohet nga rregulla sintaksore.^[46][32]

Janë ngritur argumente të ndryshme kundër komputacionalizmit. Në një kuptim, ai duket i parëndësishëm, meqë pothuajse çdo sistem fizik [en] mund të përshkruhet si kryerës i llogaritjeve dhe, për rrjedhojë, si mendues. Për shembull, është argumentuar se lëvizjet molekulare në një mur të zakonshëm mund të kuptohen si llogaritje e një algoritmi, sepse, nën interpretimin e duhur, ato janë «izomorfe me strukturën formale të programit» në fjalë.^[46] Kjo do të çonte në përfundimin e pabesueshëm se muri mendon. Një kundërshtim tjetër përqendrohet te ideja se komputacionalizmi kap vetëm disa aspekte të mendimit, por nuk arrin të shpjegojë aspekte të tjera thelbësore të njohjes njerëzore.^[46][55]

Të menduarit shpesh identifikohet me aktin e gjykimit. Gjykimi është një veprim mendor në të cilin sillet në mendje një pohim, i cili më pas pohohet ose mohohet.^[6][62] Ai përfshin vendosjen se çfarë duhet besuar dhe synon të përcaktojë nëse pohimi i gjykuar është i vërtetë apo i rremë.^[63][64] Janë propozuar teori të ndryshme të gjykimit. Qasja tradicionalisht mbizotëruese është teoria e kombinimit. Sipas saj, gjykimet përbëhen nga kombinimi i koncepteve.^[65] Sipas kësaj pikëpamjeje, të gjykosh se «të gjithë njerëzit janë të vdekshëm» do të thotë të kombinosh konceptet «njeri» dhe «i vdekshëm». Të njëjtat koncepte mund të kombinohen në mënyra të ndryshme, që përkojnë me forma të ndryshme gjykimi, si «disa njerëz janë të vdekshëm» ose «asnjë njeri nuk është i vdekshëm».^[66]

Teori të tjera të gjykimit përqendrohen më shumë te marrëdhënia mes pohimit të gjykuar dhe realitetit. Sipas Franz Brentanos, gjykimi është ose besim, ose mosbesim në ekzistencën e një njësie të caktuar.^[65][67] Në këtë kuptim, ekzistojnë vetëm dy forma themelore të gjykimit: «A ekziston» dhe «A nuk ekziston». Kur zbatohet te fjalia «të gjithë njerëzit janë të vdekshëm», njësia për të cilën bëhet fjalë janë «njerëzit e pavdekshëm», për të cilët thuhet se nuk ekzistojnë.^[65][67] Për Brentanon është e rëndësishme të dallohet përfytyrimi i thjeshtë i përmbajtjes së gjykimit nga pohimi ose mohimi i saj.^[65][67] Përfytyrimi i thjeshtë i një pohimi shpesh quhet «marrja në konsideratë e një pohimi». Kjo ndodh, për shembull, kur dikush e merr në konsideratë një pohim, por ende nuk ka vendosur nëse është i vërtetë apo i rremë.^[65][67] Termi «të menduarit» mund t’i referohet si gjykimit, ashtu edhe marrjes së thjeshtë në konsideratë. Ky dallim shpesh shprehet qartë në mënyrën si formulohet mendimi: «të mendosh se» zakonisht përfshin një gjykim, ndërsa «të mendosh për» i referohet përfytyrimit neutral të një pohimi, pa një besim shoqërues. Në këtë rast, pohimi thjesht merret në konsideratë, por ende nuk gjykohet.^[19] Disa forma të të menduarit mund të përfshijnë përfytyrimin e objekteve pa asnjë pohim, si kur dikush mendon për gjyshen e vet.^[6]

Arsyetimi është një nga format më paradigmatike të të menduarit. Ai është procesi i nxjerrjes së përfundimeve nga premisat ose dëshmitë. Llojet e arsyetimit mund të ndahen në deduktive dhe jodeduktive. Arsyetimi deduktiv udhëhiqet nga disa rregulla të nxjerrjes së përfundimeve, të cilat garantojnë vërtetësinë e përfundimit nëse premisat janë të vërteta.^[1][68] Për shembull, nga premisat «të gjithë njerëzit janë të vdekshëm» dhe «Sokrati është njeri», del në mënyrë deduktive përfundimi «Sokrati është i vdekshëm». Arsyetimi jodeduktiv, i quajtur edhe arsyetim i cenueshëm [en] ose arsyetim jomonotonik, është gjithsesi bindës nga pikëpamja racionale, por vërtetësia e përfundimit nuk garantohet nga vërtetësia e premisave.^[69] Induksioni është një formë e arsyetimit jodeduktiv; për shembull, kur dikush arrin në përfundimin se «dielli do të lindë nesër» bazuar në përvojën e të gjitha ditëve të mëparshme. Forma të tjera të arsyetimit jodeduktiv përfshijnë nxjerrjen e përfundimit drejt shpjegimit më të mirë [en] dhe arsyetimin analogjik [en].^[70]

Gabimet në arsyetim janë forma të gabuara të të menduarit që bien ndesh me normat e arsyetimit të saktë. Gabimet formale lidhen me nxjerrje të gabuara përfundimesh në arsyetimin deduktiv.^[71][72] Mohimi i paraardhësit [en] është një lloj gabimi formal; për shembull: «Nëse Otello është beqar, atëherë është mashkull. Otello nuk është beqar. Prandaj, Otello nuk është mashkull».^[1][73] Nga ana tjetër, gabimet joformale vlejnë për të gjitha llojet e arsyetimit. Burimi i të metave të tyre gjendet te përmbajtja ose konteksti i argumentit.^[74][71][75] Kjo shpesh shkaktohet nga shprehje të paqarta ose dykuptimëshe në gjuhën natyrore, si te shembulli: «Puplat janë të lehta. Ajo që është e lehtë nuk mund të jetë e errët. Prandaj, puplat nuk mund të jenë të errëta».^[76] Një aspekt i rëndësishëm i gabimeve në arsyetim është se, në pamje të parë, ato duken bindëse nga pikëpamja racionale dhe kështu i tundojnë njerëzit t’i pranojnë e t’i kryejnë.^[71] Nëse një akt arsyetimi përbën gabim nuk varet nga fakti nëse premisat janë të vërteta apo të rreme, por nga marrëdhënia e tyre me përfundimin dhe, në disa raste, nga konteksti.^[1]

Konceptet janë nocione të përgjithshme që përbëjnë blloqet themelore të mendimit.^[77][78] Ato janë rregulla që përcaktojnë se si objektet ndahen në klasa të ndryshme.^[79][80] Një person mund të mendojë për një pohim vetëm nëse zotëron konceptet që përfshihen në të.^[81] Për shembull, pohimi «wombatët janë kafshë» përfshin konceptet «wombat» dhe «kafshë». Dikush që nuk e zotëron konceptin «wombat» mund ta lexojë fjalinë, por nuk mund ta shqyrtojë pohimin përkatës. Formimi i koncepteve është një formë e të menduarit përmes së cilës përvetësohen koncepte të reja.^[80] Ai përfshin njohjen me veçoritë dalluese që ndajnë të gjitha rastet e një lloji të caktuar entiteti dhe zhvillimin e aftësisë për të dalluar rastet pozitive nga ato negative. Ky proces zakonisht përkon me të mësuarit e kuptimit të fjalës që lidhet me llojin në fjalë.^[79][80] Ekzistojnë teori të ndryshme për mënyrën se si duhen kuptuar konceptet dhe zotërimi i tyre.^[77] Përdorimi i metaforës mund të ndihmojë proceset e formimit të koncepteve.^[82]

Sipas një pikëpamjeje të përhapur, konceptet duhen kuptuar në lidhje me aftësitë. Sipas kësaj pikëpamjeje, zotërimin e konceptit e karakterizojnë dy aspekte qendrore: aftësia për të dalluar rastet pozitive nga ato negative dhe aftësia për të nxjerrë përfundime nga ky koncept drejt koncepteve të lidhura me të. Formimi i koncepteve përkon me përvetësimin e këtyre aftësive.^[81][83][77] Është sugjeruar se edhe kafshët janë në gjendje t’i mësojnë konceptet deri diku, falë aftësisë për të dalluar lloje të ndryshme situatash dhe për të përshtatur sjelljen e tyre në përputhje me to.^[79][84]

Në rastin e zgjidhjes së problemeve, të menduarit synon arritjen e një qëllimi të përcaktuar paraprakisht duke kapërcyer disa pengesa.^[7][1][80] Ky proces shpesh përfshin dy forma të ndryshme të të menduarit. Nga njëra anë, të menduarit divergjent synon të gjejë sa më shumë zgjidhje alternative. Nga ana tjetër, të menduarit konvergjent përpiqet ta ngushtojë gamën e alternativave te kandidatët më premtues.^[1][85][86] Disa studiues identifikojnë hapa të ndryshëm në procesin e zgjidhjes së problemeve. Këta hapa përfshijnë njohjen e problemit, përpjekjen për të kuptuar natyrën e tij, përcaktimin e kritereve të përgjithshme që duhet të përmbushë zgjidhja, vendosjen e përparësisë së këtyre kritereve, ndjekjen e përparimit dhe vlerësimin e rezultateve.^[1]

Një dallim i rëndësishëm lidhet me llojin e problemit që duhet zgjidhur. Për problemet e strukturuara mirë, është e lehtë të përcaktohet se cilët hapa duhen ndërmarrë për zgjidhjen e tyre, ndonëse zbatimi i këtyre hapave mund të jetë ende i vështirë.^[1][87] Nga ana tjetër, te problemet e strukturuara dobët, nuk është e qartë se cilët hapa duhen ndërmarrë; pra, nuk ka një formulë të qartë që do të çonte drejt suksesit po të ndiqej siç duhet. Në këtë rast, zgjidhja mund të vijë ndonjëherë si një ndriçim i papritur, kur problemi shihet befas në një këndvështrim të ri.^[1][87] Një mënyrë tjetër për të klasifikuar format e ndryshme të zgjidhjes së problemeve është dallimi mes algoritmeve dhe heuristikave.^[80] Algoritmi është një procedurë formale, në të cilën çdo hap është përcaktuar qartë. Nëse zbatohet siç duhet, ai garanton suksesin.^[1][80] Shumëzimi i gjatë, që zakonisht mësohet në shkollë, është një shembull algoritmi për zgjidhjen e problemit të shumëzimit të numrave të mëdhenj. Heuristikat, nga ana tjetër, janë procedura joformale. Ato janë rregulla të përafërta praktike që priren ta afrojnë mendimtarin drejt zgjidhjes, por suksesi nuk garantohet në çdo rast, edhe kur ndiqen siç duhet.^[1][80] Shembuj heuristikash janë puna përpara dhe puna prapa. Këto qasje përfshijnë planifikimin e një hapi në herë, ose duke nisur nga fillimi e duke ecur përpara, ose duke nisur nga fundi e duke ecur mbrapa. Kështu, kur planifikohet një udhëtim, mund të planifikohen fazat e ndryshme të tij sipas rendit kronologjik, nga pika e nisjes deri te destinacioni, ose në rend të kundërt.^[1]

Pengesat në zgjidhjen e problemeve mund të lindin kur mendimtari fiksohet pas një mënyre të caktuar veprimi dhe nuk merr parasysh disa mundësi të tjera.^[1] Ka dallime të rëndësishme mes mënyrës se si i zgjidhin problemet fillestarët dhe ekspertët. Për shembull, ekspertët priren t’i kushtojnë më shumë kohë konceptualizimit të problemit dhe të përdorin përfaqësime më komplekse, ndërsa fillestarët priren t’i kushtojnë më shumë kohë zbatimit të zgjidhjeve të mundshme.^[1]

Shqyrtimi i mundësive [en] është një formë e rëndësishme e mendimit praktik. Ai synon të formulojë mënyra të mundshme veprimi dhe të vlerësojë vlerën e tyre duke shqyrtuar arsyet pro dhe kundër.^[88] Kjo kërkon largpamësi për të parashikuar se çfarë mund të ndodhë. Mbi bazën e kësaj largpamësie, mund të formulohen mënyra të ndryshme veprimi për të ndikuar në atë që do të ndodhë. Vendimet janë pjesë e rëndësishme e shqyrtimit të mundësive. Ato përfshijnë krahasimin e mënyrave alternative të veprimit dhe zgjedhjen e më të favorshmes.^[68][22] Teoria e vendimmarrjes [en] është një model formal që përshkruan se si do të merrnin vendime agjentët idealë racionalë.^[80][89][90] Ajo bazohet në idenë se ata duhet të zgjedhin gjithmonë alternativën me vlerën e pritshme më të lartë. Secila alternativë mund të çojë në rezultate të ndryshme të mundshme, secila me vlerë të ndryshme. Vlera e pritshme e një alternative është shuma e vlerave të secilit rezultat që lidhet me të, të shumëzuara me probabilitetin që ai rezultat të ndodhë.^[89][90] Sipas teorisë së vendimmarrjes, një vendim është racional nëse agjenti zgjedh alternativën që lidhet me vlerën më të lartë të pritshme, siç vlerësohet nga këndvështrimi i vetë agjentit.^[89][90]

Teoricienë të ndryshëm theksojnë natyrën praktike të mendimit, domethënë se të menduarit zakonisht drejtohet nga një lloj detyre që synon të zgjidhë. Në këtë kuptim, të menduarit është krahasuar me provën dhe gabimin që vërehet te sjellja e kafshëve kur përballen me një problem të ri. Sipas këtij këndvështrimi, dallimi i rëndësishëm është se ky proces zhvillohet përbrenda, si një formë simulimi.^[1] Ky proces shpesh është shumë më efikas, sepse pasi zgjidhja gjendet në mendim, duhet të zbatohet së jashtmi vetëm sjellja që i përgjigjet zgjidhjes së gjetur, dhe jo të gjitha sjelljet e tjera.^[1]

Kur të menduarit kuptohet në një kuptim të gjerë, ai përfshin si Kujtesa episodike [en], ashtu edhe imagjinatën.^[20] Në kujtesën episodike, përjetohen sërish ngjarjet që personi ka përjetuar në të kaluarën.^[91][92][93] Ajo është një formë udhëtimi mendor në kohë, në të cilën përjetohet sërish përvoja e së kaluarës.^[93][94] Megjithatë, kjo nuk përbën një kopje të saktë të përvojës fillestare, pasi kujtesa episodike përfshin aspekte dhe informacione shtesë që nuk gjendeshin në përvojën fillestare. Këtu përfshihen si ndjenja e familjaritetit, ashtu edhe informacioni kronologjik për ngjarjen e kaluar në raport me të tashmen.^[91][93] Kujtesa synon të paraqesë se si kanë qenë gjërat në të vërtetë në të kaluarën, në dallim nga imagjinata, e cila paraqet objekte pa synuar të tregojë se si janë ose kanë qenë gjërat në të vërtetë.^[95] Për shkak të mungesës së kësaj lidhjeje me realitetin, shumica e formave të imagjinatës lejojnë më shumë liri: përmbajtja e tyre mund të ndryshohet dhe të rikombinohet lirisht për të krijuar kombinime të reja, që nuk janë përjetuar kurrë më parë.^[96] Kujtesa episodike dhe imagjinata kanë të përbashkët me format e tjera të mendimit faktin se mund të lindin nga brenda, pa asnjë ngacmim të organeve shqisore.^[97][96] Megjithatë, ato janë më pranë ndjesisë sesa format më abstrakte të mendimit, pasi paraqesin përmbajtje shqisore që, të paktën në parim, mund të perceptohen gjithashtu.

Mendimi i vetëdijshëm është forma paradigmatike e të menduarit dhe shpesh është në qendër të kërkimeve përkatëse. Megjithatë, është argumentuar se disa forma të mendimit ndodhin edhe në nivelin e mendjes së pavetëdijshme.^{[9][10][4][5]} Mendimi i pavetëdijshëm është mendimi që ndodh në sfond, pa u përjetuar. Prandaj, ai nuk vëzhgohet drejtpërdrejt. Përkundrazi, ekzistenca e tij zakonisht nxirret nga mënyra të tjera.^[10] Për shembull, kur dikush përballet me një vendim të rëndësishëm ose një problem të vështirë, mund të mos jetë në gjendje ta zgjidhë menjëherë. Por më vonë, zgjidhja mund t’i shfaqet papritur, edhe pse ndërkohë nuk është ndërmarrë asnjë hap i vetëdijshëm në të menduar për të arritur tek ajo.^[10][9] Në raste të tilla, puna njohëse e nevojshme për të arritur një zgjidhje shpjegohet shpesh me anë të mendimeve të pavetëdijshme. Ideja qendrore është se ka ndodhur një kalim njohës dhe se duhet të supozojmë ekzistencën e mendimeve të pavetëdijshme për të shpjeguar se si ndodhi ai.^[10][9]

Është argumentuar se mendimet e vetëdijshme dhe ato të pavetëdijshme ndryshojnë jo vetëm në marrëdhënien e tyre me përvojën, por edhe në aftësitë e tyre. Për shembull, sipas teoricienëve të teorisë së mendimit të pavetëdijshëm [en], mendimi i vetëdijshëm është më i mirë për zgjidhjen e problemeve të thjeshta me pak ndryshore, ndërsa mendimi i pavetëdijshëm është më i mirë për problemet komplekse që përfshijnë shumë ndryshore.^[10][9] Kjo shpjegohet nganjëherë me pohimin se numri i gjërave për të cilat mund të mendohet me vetëdije në të njëjtën kohë është mjaft i kufizuar, ndërsa mendimi i pavetëdijshëm nuk ka kufizime të tilla.^[10] Megjithatë, studiues të tjerë e kanë hedhur poshtë pohimin se mendimi i pavetëdijshëm është shpesh më i mirë se mendimi i vetëdijshëm.^[98][99] Sugjerime të tjera për dallimin mes dy formave të të menduarit përfshijnë idenë se mendimi i vetëdijshëm priret të ndjekë ligjet formale të logjikës, ndërsa mendimi i pavetëdijshëm mbështetet më shumë te përpunimi asociativ; si dhe idenë se vetëm mendimi i vetëdijshëm artikulohet në mënyrë konceptuale dhe zhvillohet përmes gjuhës.^[10][100]

Fenomenologjia është shkenca që studion strukturën dhe përmbajtjen e përvojës.^[101][102] Termi «fenomenologji njohëse» i referohet karakterit përjetimor të të menduarit ose mënyrës se si ndihet të menduarit.^{[4][103][104][6][105]} Disa teoricienë pohojnë se nuk ekziston një fenomenologji njohëse e dallueshme. Sipas kësaj pikëpamjeje, përvoja e të menduarit është thjesht një formë e përvojës shqisore.^{[105][106][107]} Sipas një varianti, të menduarit përfshin vetëm dëgjimin e një zëri të brendshëm.^[106] Sipas një varianti tjetër, nuk ka përvojë të të menduarit përtej efekteve të tërthorta që ai ka mbi përvojën shqisore.^[4][103] Një variant më i moderuar i kësaj qasjeje pranon se të menduarit mund të ketë një fenomenologji të veçantë, por pohon se ai përsëri varet nga përvoja shqisore, sepse nuk mund të ndodhë më vete. Sipas kësaj pikëpamjeje, përmbajtjet shqisore përbëjnë themelin prej të cilit mund të lindë të menduarit.^{[4][106][107]}

Një eksperiment mendimi që përmendet shpesh në mbështetje të ekzistencës së një fenomenologjie njohëse të veçantë përfshin dy persona që dëgjojnë një transmetim radiofonik në frëngjisht: njëri e kupton frëngjishten, kurse tjetri jo.^{[4][103][104][108]} Ideja e këtij shembulli është se të dy dëgjuesit dëgjojnë të njëjtët tinguj dhe prandaj kanë të njëjtën përvojë jogjohëse. Për të shpjeguar ndryshimin, duhet të pohohet ekzistenca e një fenomenologjie njohëse të veçantë: vetëm përvoja e personit të parë ka këtë karakter shtesë njohës, sepse shoqërohet nga një mendim që përkon me kuptimin e asaj që thuhet.^{[4][103][104][109]} Argumente të tjera për përvojën e të menduarit përqendrohen te qasja e drejtpërdrejtë introspektive ndaj të menduarit ose te njohja që ka mendimtari për mendimet e veta.^{[4][103][104]}

Fenomenologët merren gjithashtu me veçoritë karakteristike të përvojës së të menduarit. Formimi i një gjykimi është një nga format tipike të fenomenologjisë njohëse.^[104][110] Ai përfshin veprimin njohës, ku shqyrtohet një pohim, merren parasysh provat pro dhe kundër tij dhe, mbi bazën e këtij arsyetimi, pohimi ose pranohet, ose hidhet poshtë.^[104] Ndonjëherë argumentohet se përvoja e së vërtetës është thelbësore për të menduarit, pra se të menduarit synon të paraqesë se si është bota.^[6][103] Të menduarit e ka këtë veçori të përbashkët me perceptimin, por ndryshon prej tij në mënyrën se si e paraqet botën: pa përdorur përmbajtje shqisore.^[6]

Një nga veçoritë karakteristike që shpesh i atribuohen të menduarit dhe gjykimit është se ato janë përvoja predikative, ndryshe nga përvoja parapredikative që gjendet në perceptimin e drejtpërdrejtë.^[111][112] Sipas kësaj pikëpamjeje, aspekte të ndryshme të përvojës perceptuese u ngjajnë gjykimeve, pa qenë gjykime në kuptimin e ngushtë të fjalës.^{[4][113][114]} Për shembull, përvoja perceptuese e pjesës së përparme të një shtëpie sjell me vete pritshmëri të ndryshme për anët e tjera të saj që nuk shihen drejtpërdrejt, si madhësia dhe forma e tyre. Ky proces nganjëherë quhet apperceptim.^[4][113] Këto pritshmëri u ngjajnë gjykimeve dhe mund të jenë të gabuara. Kjo do të ndodhte po të zbulohej, pasi t'i bihej rrotull «shtëpisë», se ajo nuk është aspak shtëpi, por vetëm fasada e një shtëpie, pa asgjë pas saj. Në këtë rast, pritshmëritë perceptuese zhgënjehen dhe perceptuesi befasohet.^[4] Nuk ka pajtim nëse këto aspekte parapredikative të perceptimit të zakonshëm duhen kuptuar si një formë e fenomenologjisë njohëse që përfshin të menduarit.^[4] Kjo çështje është gjithashtu e rëndësishme për të kuptuar marrëdhënien midis mendimit dhe gjuhës. Arsyeja është se pritshmëritë parapredikative nuk varen nga gjuha dhe nganjëherë merren si shembull i mendimit jogjuhësor.^[4] Teoricienë të ndryshëm kanë argumentuar se përvoja parapredikative është më themelore, sepse përvoja predikative në njëfarë kuptimi ndërtohet mbi të dhe prandaj varet prej saj.^{[114][111][112]}

Një mënyrë tjetër me të cilën fenomenologët janë përpjekur ta dallojnë përvojën e të menduarit nga llojet e tjera të përvojës është duke e lidhur me intencionet e zbrazëta, në dallim nga intencionet intuitive.^[115][116] Në këtë kontekst, «intencion» do të thotë se përjetohet një lloj objekti. Në intencionet intuitive, objekti paraqitet përmes përmbajtjeve shqisore. Ndërkaq, intencionet e zbrazëta e paraqesin objektin në mënyrë më abstrakte, pa ndihmën e përmbajtjeve shqisore.^{[115][4][116]} Pra, kur perceptojmë një perëndim dielli, ai paraqitet përmes përmbajtjeve shqisore. I njëjti perëndim dielli mund të paraqitet edhe në mënyrë jo intuitive, kur thjesht mendojmë për të pa ndihmën e përmbajtjeve shqisore.^[116] Në këto raste, objekteve u atribuohen të njëjtat veti. Dallimi midis këtyre mënyrave të paraqitjes nuk ka të bëjë me vetitë që i atribuohen objektit të paraqitur, por me mënyrën se si paraqitet objekti.^[115] Për shkak të kësaj të përbashkët, përfytyrimet që u përkasin mënyrave të ndryshme mund të përputhen ose të ndryshojnë nga njëra-tjetra.^[6] Për shembull, kur kërkon syzet, dikush mund të mendojë se i ka lënë mbi tryezën e kuzhinës. Ky intencion i zbrazët se syzet ndodhen mbi tryezën e kuzhinës përmbushet më pas në mënyrë intuitive, kur personi i sheh atje pasi mbërrin në kuzhinë. Kështu, perceptimi mund ta vërtetojë ose ta hedhë poshtë një mendim, në varësi të faktit nëse intencionet e zbrazëta përmbushen më vonë apo jo.^[6][116]

Problemi mendje–trup [en] ka të bëjë me shpjegimin e marrëdhënies ndërmjet mendjeve ose proceseve mendore dhe gjendjeve ose proceseve trupore.^[117] Qëllimi kryesor i filozofëve që punojnë në këtë fushë është të përcaktojnë natyrën e mendjes dhe të gjendjeve ose proceseve mendore, si dhe mënyrën se si mendjet ndikohen nga trupi dhe mund të ndikojnë mbi të — nëse ndikohen apo ndikojnë fare.

Përvojat perceptuese njerëzore varen nga stimujt që mbërrijnë nga bota e jashtme te organet e ndryshme shqisore të njeriut. Këta stimuj shkaktojnë ndryshime në gjendjen mendore, të cilat përfundimisht bëjnë që njeriu të ndiejë një ndjesi të këndshme ose të pakëndshme. Për shembull, dëshira e dikujt për një copë picë priret ta bëjë atë person ta lëvizë trupin në një mënyrë dhe drejtim të caktuar për të marrë atë që dëshiron. Atëherë, shtrohet pyetja se si mund të lindin përvojat e vetëdijshme nga një masë lënde gri që ka vetëm veti elektrokimike. Një problem i ndërlidhur është të shpjegohet se si qëndrimet propozicionale të dikujt (p.sh. besimet dhe dëshirat) mund të bëjnë që neuronet e atij individi të aktivizohen dhe muskujt e tij të tkurren pikërisht në mënyrën e duhur. Këto janë disa nga enigmat me të cilat janë përballur epistemologët dhe filozofët e mendjes të paktën që nga koha e Rene Dekartit.^[118]

Sa më sipër pasqyron një përshkrim klasik funksional të mënyrës se si funksionojmë si sisteme njohëse e menduese. Megjithatë, thuhet se qasja e njohjes së mishëruar, e cila i ka rrënjët te veprat e Heideggerit, Piagetit, Vygotskit, Merleau-Pontyt dhe pragmatistit John Dewey, e kapërcen dhe e anashkalon problemin në dukje të pazgjidhshëm mendje–trup.^[119][120]

Sipas kësaj qasjeje, ndarja e mendjes dhe analiza e proceseve të saj, siç bën qasja klasike, është e gabuar. Përkundrazi, mendja, veprimet e një agjenti të mishëruar dhe mjedisi që ai percepton e përfytyron duhen parë si pjesë të një tërësie, të cilat përcaktojnë njëra-tjetrën. Prandaj, analiza funksionale vetëm e mendjes do të na lërë gjithmonë përballë problemit mendje–trup, i cili nuk mund të zgjidhet.^[121]

Psikologët janë përqendruar te të menduarit si një përpjekje intelektuale që synon gjetjen e përgjigjes ndaj një pyetjeje ose zgjidhjen e një problemi praktik. Psikologjia kognitive është një degë e psikologjisë që studion proceset e brendshme mendore, si zgjidhja e problemeve, kujtesa dhe gjuha, të cilat përdoren gjatë të menduarit. Shkolla e mendimit që doli nga kjo qasje njihet si kognitivizmi, i cili interesohet për mënyrën se si njerëzit e përfytyrojnë mendërisht përpunimin e informacionit. Themelet e tij u hodhën nga psikologjia e Gestaltit e Max Wertheimerit, Wolfgang Köhlerit dhe Kurt Koffkës,^[122] si dhe nga puna e Piagetit, i cili paraqiti një teori të fazave që përshkruan zhvillimin njohës të fëmijëve.

Psikologët kognitivë përdorin qasje psikofizike dhe eksperimentale për të kuptuar, diagnostikuar e zgjidhur probleme; ata merren me proceset mendore që ndërmjetësojnë mes stimulit dhe përgjigjes. Ata studiojnë aspekte të ndryshme të të menduarit, përfshirë psikologjinë e arsyetimit [en], mënyrën se si njerëzit marrin vendime dhe bëjnë zgjedhje, zgjidhin probleme, si edhe përfshihen në zbulime krijuese e mendim imagjinativ. Teoria kognitive pohon se zgjidhjet e problemeve marrin formën ose të algoritmeve — rregulla që nuk kuptohen domosdoshmërisht, por që premtojnë një zgjidhje — ose të heuristikave, rregulla që kuptohen, por që nuk garantojnë gjithmonë zgjidhje. Shkenca kognitive dallon nga psikologjia kognitive sepse algoritmet e projektuara për të simuluar sjelljen njerëzore zbatohen ose mund të zbatohen në kompjuter. Në raste të tjera, zgjidhjet mund të gjenden përmes depërtimit, një vetëdijeje të papritur për marrëdhëniet ndërmjet gjërave.

Në psikologjinë zhvillimore, Piaget ishte pionier në studimin e zhvillimit të mendimit nga lindja deri në pjekuri. Në teorinë e tij të zhvillimit kognitiv, mendimi bazohet në veprimet mbi mjedisin. Piaget sugjeron se mjedisi kuptohet përmes asimilimit të objekteve në skemat e disponueshme të veprimit; këto skema përshtaten me objektet deri në atë masë sa nuk arrijnë t’i përmbushin kërkesat e tyre. Si rezultat i ndërveprimit mes asimilimit dhe përshtatjes, mendimi zhvillohet përmes një vargu fazash që ndryshojnë cilësisht nga njëra-tjetra për nga mënyra e përfytyrimit, si dhe nga ndërlikueshmëria e përfundimit logjik dhe e të kuptuarit. Kështu, në fazën sensorimotore, gjatë dy viteve të para të jetës, mendimi mbështetet te perceptimet dhe veprimet; më pas kalon te përfytyrimet e brendshme në fëmijërinë e hershme. Përfundimisht, përfytyrimet organizohen gradualisht në struktura logjike: fillimisht këto veprojnë mbi vetitë konkrete të realitetit, në fazën e operacioneve konkrete, e më pas mbi parime abstrakte që organizojnë vetitë konkrete, në fazën e operacioneve formale.^[123] Vitet e fundit, konceptimi piagetian i mendimit është ndërthurur me konceptet e përpunimit të informacionit. Sipas kësaj qasjeje, mendimi shihet si rezultat i mekanizmave përgjegjës për përfytyrimin dhe përpunimin e informacionit. Në këtë konceptim, shpejtësia e përpunimit, kontrolli kognitiv dhe kujtesa e punës janë funksionet kryesore që qëndrojnë në themel të mendimit. Sipas teorive neo-piagetiane të zhvillimit kognitiv, zhvillimi i mendimit vjen si pasojë e rritjes së shpejtësisë së përpunimit, përmirësimit të kontrollit kognitiv dhe rritjes së kapacitetit të kujtesës së punës.^[124]

Psikologjia pozitive thekson se aspektet pozitive të psikologjisë njerëzore janë po aq të rëndësishme sa përqendrimi te çrregullimet e humorit dhe simptoma të tjera negative. Në veprën Character Strengths and Virtues, Petersoni dhe Martin Seligman renditin një sërë karakteristikash pozitive. Nuk pritet që një person t’i ketë të gjitha pikat e forta, as që t’i mishërojë ato plotësisht. Lista nxit mendimin pozitiv që mbështetet te pikat e forta të një personi, në vend që të përpiqet t’ia «rregullojë» «simptomat».^[125]

«Idi», «egoja» dhe «superegoja» janë tri pjesët e «Aparati psikik [en]», të përcaktuara në modelin strukturor të psikikës të Frojdit; ato janë tri konstrukte teorike në bazë të veprimtarisë dhe ndërveprimit të të cilave përshkruhet jeta mendore. Sipas këtij modeli, prirjet instinktive të pakoordinuara përfshihen te «idi», pjesa e organizuar dhe realiste e psikikës është «egoja», kurse funksioni kritik dhe moralizues është «superegoja».^[126]

Në psikanalizë, e pavetëdijshmja nuk përfshin gjithçka që nuk është e vetëdijshme, por vetëm atë që është shtypur aktivisht nga mendimi i vetëdijshëm ose atë që personi ngurron ta njohë me vetëdije. Në njëfarë kuptimi, kjo pikëpamje e vendos vetveten në marrëdhënie kundërshtie me të pavetëdijshmen e saj, duke luftuar me vetveten për ta mbajtur të fshehur atë që është e pavetëdijshme. Nëse një person ndien dhimbje, gjithçka që mund të mendojë është lehtësimi i saj. Çdo dëshirë e tij, qoftë për t’u çliruar nga dhimbja, qoftë për të shijuar diçka, i dikton mendjes se çfarë të bëjë. Për Frojdin, e pavetëdijshmja ishte një depo e ideve, dëshirave a kërkesave të papranueshme nga shoqëria, kujtimeve traumatike dhe emocioneve të dhimbshme, të larguara nga mendja nëpërmjet mekanizmit të shtypjes psikologjike. Megjithatë, përmbajtja e saj nuk duhej të ishte medoemos vetëm negative. Sipas pikëpamjes psikanalitike, e pavetëdijshmja është një forcë që mund të njihet vetëm përmes efekteve të saj — ajo shprehet nëpërmjet simptomës.^[127]

Pavetëdija kolektive [en], e njohur ndonjëherë edhe si nënvetëdija kolektive, është një term i Psikologjia analitike [en], i krijuar nga Carl Jungu. Ajo është pjesë e Mendja e pavetëdijshme [en], e përbashkët për një shoqëri, një popull ose mbarë njerëzimin, në një sistem të ndërlidhur që është produkt i përvojave të përbashkëta dhe përmban koncepte të tilla si shkenca, feja dhe morali. Ndërsa Frojdi nuk bënte dallim midis «psikologjisë individuale» dhe psikologjisë kolektive, Jungu e dallonte të pavetëdijshmen kolektive nga nënvetëdija personale, e veçantë për çdo njeri. E pavetëdijshmja kolektive njihet gjithashtu si «një depo e përvojave të llojit tonë».^[128]

Në kapitullin «Përkufizime» të veprës së tij themelore Psychological Types, te përkufizimi i fjalës «kolektiv», Jungu i referohet termit représentations collectives, të krijuar nga Lucien Lévy-Bruhl në librin e tij të vitit 1910 How Natives Think. Jungu thotë se ky është termi për atë që ai përshkruan si të pavetëdijshmen kolektive. Nga ana tjetër, Frojdi nuk e pranoi idenë e një të pavetëdijshme kolektive.

Tradicionalisht, termi «Ligjet e mendimit [en]» u referohet tri ligjeve themelore të logjikës: ligjit të kundërthënies, Ligji i mesit të përjashtuar [en] dhe parimit të identitetit.^[129][130] Të marra veçmas, këto ligje nuk mjaftojnë si aksioma të logjikës, por mund të shihen si pararendëse të rëndësishme të Sistemi aksiomatik [en] modern të logjikës. Ligji i kundërthënies pohon se për çdo pohim është e pamundur që pohimi dhe mohimi i tij të jenë të dy të vërtetë: . Sipas ligjit të mesit të përjashtuar, për çdo pohim ose ai, ose e kundërta e tij është e vërtetë: . Parimi i identitetit pohon se çdo objekt është identik me vetveten: .^[129][130] Ka këndvështrime të ndryshme për mënyrën se si duhen kuptuar ligjet e mendimit. Interpretimet më të rëndësishme për të menduarit i kuptojnë ato ose si ligje urdhëruese që përcaktojnë si duhet menduar, ose si ligje formale të pohimeve, të cilat janë të vërteta vetëm për shkak të formës së tyre dhe pavarësisht nga përmbajtja ose konteksti.^[130] Nga ana tjetër, interpretimet metafizike i shohin si shprehje të natyrës së «qenies si të tillë».^[130]

Megjithëse këto tri ligje pranohen gjerësisht nga logjicienët, ato nuk pranohen nga të gjithë.^[129][130] Për shembull, Aristoteli mendonte se ka raste kur ligji i mesit të përjashtuar është i rremë. Kjo vlen kryesisht për ngjarjet e pasigurta të së ardhmes. Sipas pikëpamjes së tij, për momentin nuk është «as ... e vërtetë, as e rreme se nesër do të ketë një betejë detare».^[129][130] Edhe Logjika intuicioniste [en] moderne e hedh poshtë ligjin e mesit të përjashtuar. Ky kundërshtim bazohet në idenë se e vërteta matematikore varet nga verifikimi nëpërmjet një prove matematikore. Ligji nuk vlen në rastet kur një provë e tillë është e pamundur, të cilat, sipas Teoremat e paplotësisë së Gödelit [en], gjenden në çdo sistem formal mjaftueshëm të fuqishëm.^{[131][132][129][130]} Nga ana tjetër, Dialeteistët [en] e hedhin poshtë ligjin e kundërthënies, duke pohuar se disa pohime janë njëkohësisht të vërteta dhe të rreme. Një arsye për këtë qëndrim është shmangia e disa paradokseve në logjikën klasike dhe teorinë e bashkësive, si paradoksi i gënjeshtarit dhe Paradoksi i Russellit [en]. Një nga problemet e këtij qëndrimi është gjetja e një formulimi që anashkalon Parimi i shpërthimit [en], domethënë pohimin se nga një kundërthënie mund të nxirret çfarëdo përfundimi.^{[133][134][135]}

Disa formulime të ligjeve të mendimit përfshijnë edhe një ligj të katërt: Parimi i arsyes së mjaftueshme [en].^[130] Ky parim pohon se çdo gjë ka një arsye, bazë ose shkak. Ai lidhet ngushtë me idenë se gjithçka është e kuptueshme ose mund të shpjegohet duke iu referuar arsyes së saj të mjaftueshme.^[136][137] Sipas kësaj ideje, të paktën në parim, duhet të ketë gjithmonë një shpjegim të plotë për pyetje si pse qielli është blu ose pse ndodhi Lufta e Dytë Botërore. Një problem me përfshirjen e këtij parimi ndër ligjet e mendimit është se ai është parim metafizik, ndryshe nga tri ligjet e tjera, të cilat kanë të bëjnë kryesisht me logjikën.^{[137][130][136]}

Mendimi kundërfaktik [en] përfshin përfytyrime mendore të situatave dhe ngjarjeve që nuk kanë ndodhur, domethënë të asaj që është «në kundërshtim me faktet».^[138][139] Zakonisht është kushtor: synon të vlerësojë se çfarë do të ndodhte po të ishte plotësuar një kusht i caktuar.^[140][141] Në këtë kuptim, ai përpiqet t’u përgjigjet pyetjeve të tipit «Po sikur...?». Për shembull, të mendosh pas një aksidenti se do të kishe vdekur po të mos kishe përdorur rripin e sigurimit, është një formë e të menduarit kundërfaktik: supozohet, në kundërshtim me faktet, se rripi i sigurimit nuk ishte përdorur dhe vlerësohet rezultati i kësaj gjendjeje hipotetike.^[139] Në këtë kuptim, të menduarit kundërfaktik zakonisht është kundërfaktik vetëm në një shkallë të vogël, sepse ndryshohen vetëm pak fakte, si përdorimi i rripit të sigurimit, ndërsa shumica e fakteve të tjera mbeten të pandryshuara, si fakti që personi po drejtonte makinën, gjinia e tij, ligjet e fizikës etj.^[138] Në kuptimin më të gjerë, ka forma të të menduarit kundërfaktik që nuk përfshijnë fare diçka në kundërshtim me faktet.^[141] Kjo ndodh, për shembull, kur dikush përpiqet të parashikojë se çfarë mund të ndodhë në të ardhmen nëse ndodh një ngjarje e pasigurt, dhe kjo ngjarje më pas ndodh vërtet e sjell me vete pasojat e parashikuara.^[140] Në këtë kuptim më të gjerë, termi «kushtor subjunktiv» përdoret ndonjëherë në vend të «kushtit kundërfaktik [en]».^[141] Megjithatë, rastet paradigmatike të të menduarit kundërfaktik përfshijnë alternativa ndaj ngjarjeve të së kaluarës.^[138]

Të menduarit kundërfaktik luan një rol të rëndësishëm, sepse ne e vlerësojmë botën përreth jo vetëm sipas asaj që ndodhi, por edhe sipas asaj që mund të kishte ndodhur.^[139] Njerëzit kanë më shumë prirje të mendojnë në mënyrë kundërfaktike pasi ndodh diçka e keqe si pasojë e një veprimi të kryer nga vetë personi.^[140][138] Në këtë kuptim, shumë keqardhje lidhen me të menduarit kundërfaktik, kur personi mendon se si mund të ishte arritur një rezultat më i mirë po të kishte vepruar ndryshe.^[139] Këto raste njihen si kundërfaktikë përpjetë, në dallim nga kundërfaktikët tatëpjetë, në të cilët skenari kundërfaktik është më i keq se realiteti.^[140][138] Të menduarit kundërfaktik përpjetë zakonisht përjetohet si i pakëndshëm, sepse i paraqet rrethanat reale në dritë të keqe. Kjo ndryshon nga emocionet pozitive që lidhen me të menduarit kundërfaktik tatëpjetë.^[139] Megjithatë, të dyja format janë të rëndësishme, sepse prej tyre mund të nxirren mësime dhe të përshtatet sjellja për të arritur rezultate më të mira në të ardhmen.^[139][138]

eksperimentet e mendimit [en] përfshijnë përfytyrimin e situatave imagjinare, shpesh me synimin për të shqyrtuar pasojat e mundshme të një ndryshimi në rrjedhën faktike të ngjarjeve.^{[142][143][144]} Është çështje e debatueshme se deri në ç’masë eksperimentet e mendimit duhen kuptuar si eksperimente të mirëfillta.^{[145][146][147]} Ato janë eksperimente në kuptimin që shtrohet një situatë e caktuar dhe përpiqemi të nxjerrim njohuri prej saj duke kuptuar se çfarë rrjedh prej saj.^[148][145] Ato ndryshojnë nga eksperimentet e zakonshme sepse situata shtrohet përmes imagjinatës dhe vlerësimi i pasojave bëhet me arsyetim kundërfaktik, në vend që situata të krijohet fizikisht dhe pasojat të vëzhgohen përmes perceptimit.^{[149][143][145][144]} Prandaj, mendimi kundërfaktik luan rol qendror në eksperimentet e mendimit.^[150]

Argumenti i dhomës kineze është një eksperiment i famshëm i mendimit, i propozuar nga John Searle.^[151][152] Në të, një person ndodhet në një dhomë të mbyllur dhe duhet t’u përgjigjet mesazheve të shkruara në gjuhën kineze. Ky person nuk e njeh gjuhën kineze, por ka një libër të madh rregullash që përcakton saktësisht si t’i përgjigjet çdo mesazhi të mundshëm, ngjashëm me mënyrën se si do të reagonte një kompjuter ndaj mesazheve. Ideja themelore e këtij eksperimenti të mendimit është se as personi, as kompjuteri nuk e kupton gjuhën kineze. Në këtë mënyrë, Searle synon të tregojë se kompjuterëve u mungon një mendje e aftë për forma më të thella të të kuptuarit, edhe pse sillen në mënyrë inteligjente.

Eksperimentet e mendimit përdoren për qëllime të ndryshme, për shembull, për argëtim, edukim ose si argumente në favor apo kundër teorive. Shumica e diskutimeve përqendrohen te përdorimi i tyre si argumente. Ky përdorim haset në fusha si filozofia, shkencat natyrore dhe historia.^{[143][147][146][145]} Kjo është e debatueshme, sepse ka shumë mospajtime për statusin epistemik të eksperimenteve të mendimit, domethënë për besueshmërinë e tyre si dëshmi që mbështesin ose hedhin poshtë një teori.^{[143][147][146][145]} Një arsye kryesore për kundërshtimin e këtij përdorimi është se eksperimentet e mendimit pretendojnë të jenë burim njohurish pa pasur nevojë të ngrihesh nga kolltuku për të kërkuar të dhëna të reja empirike. Mbrojtësit e tyre zakonisht pohojnë se intuitat që qëndrojnë në themel të eksperimenteve të mendimit dhe i udhëheqin ato janë të besueshme, të paktën në disa raste.^[143][145] Por eksperimentet e mendimit mund të dështojnë edhe kur nuk mbështeten siç duhet nga intuitat ose kur shkojnë përtej asaj që këto intuita mbështesin.^[143][144] Në rastin e dytë, nganjëherë propozohen eksperimente të kundërta të mendimit, të cilat e ndryshojnë pak skenarin fillestar për të treguar se intuitat fillestare nuk i qëndrojnë këtij ndryshimi.^[143] Janë propozuar taksonomi të ndryshme të eksperimenteve të mendimit. Ato mund të dallohen, për shembull, sipas suksesit ose dështimit të tyre, disiplinës që i përdor, rolit që kanë në një teori ose faktit nëse i pranojnë apo i ndryshojnë ligjet reale të fizikës.^[144][143]

Mendimi kritik është një formë të menduari që është e arsyeshme, reflektuese dhe e përqendruar te përcaktimi i asaj që duhet besuar ose i mënyrës se si duhet vepruar.^{[153][154][155]} Ai u përmbahet standardeve të ndryshme, si qartësia dhe racionaliteti. Në këtë kuptim, ai përfshin jo vetëm procese njohëse që përpiqen të zgjidhin çështjen në fjalë, por njëkohësisht edhe procese metanjohëse që sigurojnë se vetë mendimi i përmbush standardet e veta.^[154] Kjo përfshin vlerësimin si të qëndrueshmërisë së vetë arsyetimit, ashtu edhe të besueshmërisë së dëshmive ku ai mbështetet.^[154] Kjo do të thotë se logjika luan një rol të rëndësishëm në mendimin kritik. Ai ka të bëjë jo vetëm me logjikën formale [en], por edhe me logjikën informale [en], veçanërisht për të shmangur gabime të ndryshme informale logjike që shkaktohen nga shprehjet e paqarta ose të dykuptimta në gjuhën e përditshme.^{[154][76][75]} Nuk ekziston një përkufizim përgjithësisht i pranuar i «mendimit kritik», por përkufizimet e propozuara kanë mjaft të përbashkëta në përshkrimin e tij si të kujdesshëm dhe të orientuar drejt një qëllimi.^[155] Sipas disa përkufizimeve, si dëshmi në mendimin kritik pranohen vetëm vëzhgimet dhe eksperimentet e vetë mendimtarit. Disa e kufizojnë atë te formimi i gjykimeve, duke përjashtuar veprimin si qëllim të tij.^[155]

Një shembull konkret i përditshëm i mendimit kritik, i dhënë nga John Dewey, përfshin vëzhgimin e flluskave të shkumës që lëvizin në një drejtim të kundërt me pritshmëritë fillestare. Mendimtari kritik përpiqet të gjejë shpjegime të ndryshme të mundshme për këtë sjellje dhe pastaj e ndryshon paksa situatën fillestare, për të përcaktuar se cili shpjegim është i duhuri.^[155][156] Megjithatë, jo të gjitha proceset që kanë vlerë njohëse përfshijnë mendim kritik. Arritja te zgjidhja e saktë e një problemi duke ndjekur verbërisht hapat e një algoritmi nuk quhet mendim kritik. E njëjta gjë vlen kur zgjidhja i shfaqet mendimtarit papritur, si një ndriçim, dhe pranohet menjëherë.^[155]

Mendimi kritik luan një rol të rëndësishëm në arsim: zhvillimi i aftësisë së nxënësit për të menduar në mënyrë kritike shihet shpesh si një qëllim i rëndësishëm arsimor.^{[155][154][157]} Në këtë kuptim, është e rëndësishme t'i përcillen nxënësit jo vetëm një grup bindjesh të vërteta, por edhe aftësia për të nxjerrë përfundimet e veta dhe për të vënë në dyshim bindjet e krijuara më parë.^[157] Aftësitë dhe prirjet e fituara në këtë mënyrë mund t'i sjellin dobi jo vetëm individit, por edhe shoqërisë në tërësi.^[154] Kritikët e theksimit të mendimit kritik në arsim kanë argumentuar se nuk ka një formë universale të të menduarit të saktë. Përkundrazi, ata pohojnë se fusha të ndryshme mbështeten në standarde të ndryshme dhe se arsimi duhet të përqendrohet te mësimi i këtyre aftësive specifike për secilën fushë, në vend që të përpiqet të mësojë metoda universale të të menduarit.^[155][158] Kundërshtime të tjera mbështeten te ideja se mendimi kritik dhe qëndrimi që qëndron në themel të tij përfshijnë paragjykime të ndryshme të pajustifikuara, si egocentrizmi, objektiviteti i distancuar, indiferenca dhe theksimi i tepruar i teorisë në krahasim me praktikën.^[155]

Mendimi pozitiv është një temë e rëndësishme në psikologjinë pozitive.^[159] Ai përfshin përqendrimin e vëmendjes te anët pozitive të situatës në të cilën ndodhet personi dhe, si rrjedhojë, largimin e vëmendjes nga anët negative të saj.^[159] Zakonisht, kjo shihet si një këndvështrim i përgjithshëm, që zbatohet veçanërisht për të menduarit, por përfshin edhe procese të tjera mendore, si ndjenjat.^[159] Në këtë kuptim, ajo lidhet ngushtë me optimizmin. Përfshin pritjen që në të ardhmen të ndodhin gjëra pozitive.^[160][159] Ky këndvështrim pozitiv i bën njerëzit më të prirur të përpiqen për të arritur qëllime të reja.^[159] Gjithashtu, rrit mundësinë që ata të vazhdojnë të përpiqen për qëllime të mëparshme që duken të vështira për t'u arritur, në vend që thjesht të heqin dorë.^[160][159]

Pasojat e mendimit pozitiv nuk janë studiuar ende plotësisht, por disa studime sugjerojnë se ka një korrelacion midis mendimit pozitiv dhe mirëqenies.^[159] Për shembull, studentët dhe gratë shtatzëna me një këndvështrim pozitiv priren t'i përballojnë më mirë situatat stresuese.^[160][159] Ndonjëherë kjo shpjegohet duke vënë në dukje se stresi nuk është i pandashëm nga situatat stresuese, por varet nga mënyra si individi e interpreton situatën. Prandaj, te njerëzit që mendojnë pozitivisht mund të ketë më pak stres, sepse ata priren t'i shohin situata të tilla në një dritë më pozitive.^[159] Por pasojat shtrihen edhe në fushën praktike, pasi njerëzit që mendojnë pozitivisht priren të përdorin strategji më të shëndetshme përballimi kur përballen me situata të vështira.^[159] Kjo ndikon, për shembull, në kohën që nevojitet për t'u rikuperuar plotësisht nga operacionet dhe në prirjen për të rifilluar ushtrimet fizike më pas.^[160]

Megjithatë, është argumentuar se nëse mendimi pozitiv çon vërtet në rezultate pozitive varet nga disa faktorë të tjerë. Pa këta faktorë, ai mund të çojë në rezultate negative. Për shembull, prirja e optimistëve për të vazhduar përpjekjet në situata të vështira mund të ketë pasoja të kundërta nëse rrjedha e ngjarjeve është jashtë kontrollit të individit.^[160] Një tjetër rrezik që lidhet me mendimin pozitiv është se ai mund të mbetet vetëm në nivelin e fantazive jorealiste dhe, si pasojë, të mos sjellë ndonjë përfitim praktik në jetën e individit.^[161] Nga ana tjetër, pesimizmi mund të ketë pasoja pozitive, pasi mund të zbusë zhgënjimet duke parashikuar dështimet.^[160][162]

Mendimi pozitiv është një temë e përsëritur në literaturën e vetëndihmës.^[163] Në këtë literaturë shpesh pretendohet se njeriu mund ta përmirësojë ndjeshëm jetën duke u përpjekur të mendojë pozitivisht, edhe nëse kjo nënkupton përforcimin e bindjeve që bien ndesh me provat.^[164] Pretendime të tilla dhe efektiviteti i metodave të propozuara janë të debatueshme dhe janë kritikuar për mungesë të provave shkencore.^[164][165] Në lëvizjen New Thought, mendimi pozitiv zë vend në ligjin e tërheqjes, pretendimin pseudoshkencor se mendimet pozitive mund të ndikojnë drejtpërdrejt në botën e jashtme duke tërhequr rezultate pozitive.^[166]