Fitero
| Fitero | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||||
![]() | |||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Herrialdea | |||||||||||
| Lurraldea | |||||||||||
| Merindadea | |||||||||||
| Eskualdea | Erribera | ||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua | |||||||||||
| Erkidegoa | |||||||||||
| Izen ofiziala | |||||||||||
| Alkatea | Francisco Javier Yanguas (UPN) | ||||||||||
| Posta kodea | 31593 | ||||||||||
| INE kodea | 31105 | ||||||||||
| Herritarra | fiteroar | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 42°03′29″N 1°51′26″W / 42.058055555556°N 1.8572222222222°W | ||||||||||
| Azalera | 43,01 km² | ||||||||||
| Garaiera | 421 metro | ||||||||||
| Distantzia | 104 km (Iruñetik) | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 2.370 (2025: | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 0,55 bizt/km² | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Euskaldunak[1] | % 4.3 + % 0.7 hartzaile (2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera [2] | % | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Webgunea | http://www.fitero.org | ||||||||||
Fitero[3] ([fiteɾo]) Nafarroako hego-mendebaldean dagoen udalerria da. Nafarroako Erribera eta Tuterako merindadean kokaturik, Iruñetik 104 kilometrora dago. 2025. urtean 2.366 biztanle zituen.
Fitero eta Cintruenigoko zerbitzu sozialen mankomunitatea, zaborra bildu, ur-hornidura eta bestelako zerbitzuak eskaintzeaz arduratzen den erakunde publikoa da.
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Inguru naturala eta mugak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Fitero, Tuterako merindadearen hegoaldeko muturrean kokatzen da, Errioxarekiko mugan. Herrira heltzeko NA-160 errepidea hartu behar da Tutera-Cervera del Rio Alhamako norabidean. Alhama ibaiak udalerria zeharkatzen du, Ebroko adarra dena. Ur termalak dauden bainuetxea badauka Fiterok.
Mugakide hauexek ditu: Iparraldean Corella, ekialde eta hegoaldean Tutera, Zentroniko eta Tarazona eta mendebaldean Cervera del Rio Alhama eta Alfaro (Errioxa).
Klima eta landaredia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Fiteroko klima, Ebro ibarreko sakonuneko berezko klima mediterraniar-kontinentala da. Tenperaturek gorabehera handiak izaten dituzte eta udak beroak diren arren, neguan hotz egiten du. Prezipitazioak urriak dira urte osoan zehar eta batez ere udaberri eta udazken garaian pilatzen dira. Haizerik ohikoena iparreko zierzo haizea da, Erribera osoan gertatu bezala. Urteko batez besteko tenperatura 13 eta 14 gradu artekoa eta prezipitazioak 400 eta 500mm bitartekoak dira. Urteroko egun euritsuak 55-60 baino ez dira izaten.
Gizakiak erabat eraldatu du herriaren inguruko pasaia eta gaur egun, ez da jatorrizko basoetatik birlandatutako pinuak baino geratzen.
Estazio meteorologikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Herrigunearen kanpoaldean, itsasoaren mailatik 450 metrora, Espainiako Nekazaritza ministerioaren estazio meteorologikoa dago.[4]
Udalerri mugakideak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Honako udalerri hauek ditu mugakide: Alfaro, Corella, Cintruénigo, Tutera, Tarazona eta Cervera del Río Alhama.
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Fiteroko lehen giza arrastoak Brontze Arokoak dira, Pañahitero izeneko aztarnategian aurkitu direnak. Burdin Aroan, Peñahiteroko herrixka gotortua izan zen eta II. Burdin Arora arte iraun zuen.[5] [6] Geroago, erromatar errepublikaren garaian, kanpamendu militar bat eraiki zuen erromatar armadak Ormiñén lekuan, Cintruénigoren lurretan sartuz. K.a. I. mende bukaeran edo K.o. I. mende hasieran erromatar termak eraiki ziren egun Fiteroko bainuetxea dagoen lekuan.
Tudején-Sanchoabarca gazteluko aztarnategien multzoan, Fiteroko udal-mugartearen mendebaldean eta Alhama ibaiaren eskuinaldean, Burdin Aroko aztarnak daude, zeltiberiar garaikoak, Behe Erromatar Inperiokoak, bisigodoak eta musulmanak. Horrez gain, gazteluak eta Tudejengo herrixkak bizirik iraun zuten, lehena Nafarroako erresuma konkistatua izan zen arte, bigarrena XII. mendera arte.[6]
Herriaren historia beti egon da Fiteroko monasterioari loturik. Monasterioa 1140. urtean sortu zen Frantziatik etorritako fraideekin, eta Gaztelako Alfonso VII.a erregearen babespean. Monasterioko abade San Raimundo izan zen, Calatravako Ordenaren sortzailea. 1152. urtean abadeen taldea gaur egungo kokalekura aldatu zen eta pixkanaka ondasun ugari pilatu zituzten. Horietatik garrantzitsuena Tudejenko gaztelua. Horrez gain, erregeen laguntza ugari jaso zituzten eta horrela XII. mendearen amaieratik XIII. mendearen erdira, monasterioa handitu eta hainbat kapera eta egoitza eraiki zituzten.
XIV. mendean Nafarroa eta Gaztelaren arteko gatazka sortu zen, monasterioaren jabetza nork zeukan erabakitzeko. Azkenik, 1373. urtean Boloniako Guido kardinalak monasterioa eta Tudejenko gaztelua Nafarroarenak zirela epaitu zuen. XV. mendean, mendeko krisialdiaren ostean, Azkoiengo On Miguel abadeak, gaur egungo Fiteroko herriaren sortzea sustatu zuen, monasterioari segurtasuna emateko asmoarekin. Herria, monasterioaren jabetza izan zen, sortutako momentutik eta abadeek jaurerriaren moduko erregimenaz agindu zuten fiteroarrengan.
Azkenik, 1836. urtean, herriak independentzia eskuratu eta udaletxe propioa lortu zuen. 1850an Fiteron nesken eta mutilen eskola bana zegoen. Mutilen eskolako maisuak 5.000 erreal irabazten zituen urtean, eta nesken eskolako maistrak 2.600 erreal baino ez. Bi eskoletan antzeko ikasle kopurua zegoen, 70 inguru. Alhama ibaiaren gaineko zubia 1827an hondatu eta 1843an berria eraiki zuten.
Gerra Zibila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Gerra Zibileko errepresioa Erriberako beste herrietan bezain gogorra izan zen. Fiteroko alkatea, Jacinto Yanguas Fernández, udaleko hainbat kide eta herriko langileen hainbat ordezkari erail zituzten altxatutako faxistek.
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Fiteroko bainuetxea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Fiteroko uren onuraz lehenak konturatzen erromatarrak izan ziren, eta Fiteroko urak duela bi mila urte jada erabiltzen zirela uste dute hainbat historialariek. 1157an termak Fiteroko monasterioari eman zizkion dohaintza moduan Antso III.a Gaztelakoa erregeak. 1507an Gaztela eta Nafarroaren arteko gerra amaigabeen ondorioz, bainuetxea erabat suntsiturik geratu zen.
XIX. mendearen hasierako Iberiar Penintsulako Gerran, bainuetxea kudeatzen zuten fraideak kanporatu zituzten arren, 1814ean berriz jarri ziren bainuetxearen kargu. Bi hamarkada beranduago dena den, Mendizabalen desamortizazioak betiko aldendu zituen fraideak bainuetxetik eta Juan Jose Arejula tuterarra jarri zuen termen buru. 1846an, iturburu berria aurkitu eta honen inguruan "Bainuetxe berria" eraiki zuten.
Gaur egungo bainuetxe modernoa 1909an sortu zen, iturburu berriko eta zaharreko bainuetxeak bat egin zutenean. Gaur egun horrela bi egoitza daude "Gustavo Adolfo Becquer Hotela" eta "Palafox Hotela".
Diru-sarrerak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2024. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 12.767 euro-koa zen[7], probintziako 2. baxuena, eta etxegune bakoitzeko 34.734 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (17.701 euro) azpitik dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.948 euro) azpitik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) 16.607 euro zen. Errenta gordina 14.865 euro-koa izan zen pertsonako, probintziako 2. baxuena.
Diru-sarreren iturri nagusia soldata da, guztizkoaren % 46,3[8]. Gainerako iturriak: pentsioak (% 28,4), beste diru-sarrerak (% 15,9), langabezia-prestazioak (% 2,1), beste prestazioak (% 7,2).
Desberdintasuna
Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da[9][oh 1]. Udalerrian indizea 38,2 da, probintziakoaren (30,4;
Nafarroako mapa) gainetik eta Espainiakoaren (31,9) gainetik. P80/P20 zatidurak, hau da errenta-banaketaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura, 3,8 da, probintziakoaren (2,6;
Nafarroako mapa) gainetik eta Espainiakoaren (2,6) gainetik.
Jarduera ekonomikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Fitero udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 789 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 43,8; gainerako % 56,2 inaktibo zeuden (erretiratuak % 47,5, beste inaktiboak % 41,6 eta ikasleak % 10,9).[10] Aktiboen artean, langabezia-tasa % 16,9 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 49,1 zen eta emakumezkoena % 38,3; langabezia-tasa, aldiz, % 10,0 eta % 26,0 zen, hurrenez hurren.[10]
Okupatuen kopurua 632 zen 2023ean, 2021eko 616etik gora.[11] Emakumeek okupatuen % 39,4 osatzen dute, eta gizonek % 60,6.
| Egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Okupatuak | 656 | % 36,4 | 406 | % 44,2 | 250 | % 28,3 |
| Langabeak | 133 | % 7,4 | 45 | % 4,9 | 88 | % 10,0 |
| Inaktiboak | 1.012 | % 56,2 | 468 | % 50,9 | 544 | % 61,7 |
| Guztira | 1.801 | % 100,0 | 919 | % 100,0 | 882 | % 100,0 |
Jarduera-sektoreak
Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 50,9), industria (% 26,6), nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 11,6) eta eraikuntza (% 10,9).[11] Xeheago, jarduera-adarrik handiena manufaktura-industria da (% 25,5), ondoren merkataritza (% 12,3) eta nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 11,6) datoz.
Okupazioa eta lan-egoera
Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 55,5; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 22,8), eta oinarrizko okupazioak % 17,4.[12] Bi sexuetan langile kualifikatuak dira nagusi (gizonen % 57,2 eta emakumeen % 53,0).
| Okupazioa | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak | 144 | % 22,8 | 78 | % 20,4 | 66 | % 26,5 |
| Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak | 351 | % 55,5 | 219 | % 57,2 | 132 | % 53,0 |
| Oinarrizko okupazioak | 110 | % 17,4 | 72 | % 18,8 | 38 | % 15,3 |
| Ez dago jasota | 27 | % 4,3 | 14 | % 3,7 | 13 | % 5,2 |
| Guztira | 632 | % 100,0 | 383 | % 100,0 | 249 | % 100,0 |
Okupatuen % 78,2 besteren konturako langileak dira, eta % 21,8 norberaren konturakoak.[13]
| Lan-egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Norberaren kontura | 138 | % 21,8 | 90 | % 23,5 | 48 | % 19,3 |
| Besteren kontura | 494 | % 78,2 | 293 | % 76,5 | 201 | % 80,7 |
| Guztira | 632 | % 100,0 | 383 | % 100,0 | 249 | % 100,0 |
Jaiolekuaren arabera
Jarduera
16 urte edo gehiagokoen % 75,6 estatuan jaio zen, eta % 24,4 atzerrian.[10] Jarduera-egoerak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 42,0 okupatuak dira, % 40,7 erretiratuak, % 7,9 bestelako inaktiboak, % 5,2 ikasleak eta % 4,2 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 46,9 okupatuak dira, % 37,6 bestelako inaktiboak, % 8,4 langabeak, % 4,4 ikasleak eta % 2,7 erretiratuak. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 33,1 okupatuak dira, % 31,0 erretiratuak, % 23,8 bestelako inaktiboak, % 6,5 ikasleak eta % 5,6 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 49,5 bestelako inaktiboak dira, % 28,5 langabeak, % 15,0 okupatuak, % 5,0 ikasleak eta % 2,0 erretiratuak.
Okupazioa
Okupatuen % 78,5 estatuan jaio zen, eta % 21,5 atzerrian.[12] Okupazio-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 59,6 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 24,9 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 11,2 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 50,9 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 38,7 oinarrizko okupazioetakoak eta % 8,5 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 55,7 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 29,2 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 10,0 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 53,3 oinarrizko okupazioetakoak dira, % 33,3 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial eta % 6,7 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari.
Jarduera-sektoreak
Jarduera-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera.[14] Estatuan jaiotako gizonen artean, % 47,7 zerbitzuetan ari dira, % 30,0 industrian, % 14,1 eraikuntzan eta % 8,3 nekazaritzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 34,0 nekazaritzan ari dira, % 24,5 eraikuntzan, % 23,6 zerbitzuetan eta % 17,9 industrian. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 69,4 zerbitzuetan ari dira, % 22,8 industrian eta % 5,9 nekazaritzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 53,3 industrian ari dira, % 43,3 zerbitzuetan eta % 3,3 nekazaritzan.
Lehen sektorea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nekazaritza
2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 88 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 1.020 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten[15][oh 2]. Udalerriaren azalera 43 km² denez, NAE lurraldearen % 23,7 da[16]. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 53,1 lur goldagarria (542 ha, 51 ustiategitan), % 30,1 arbolak (307 ha, 81 ustiategitan), % 16,7 larre iraunkorrak (171 ha, 9 ustiategitan) eta norberaren kontsumorako baratzeak (0,41 ha, 12 ustiategitan)[oh 3].
Abeltzaintza
2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerriko abeltzaintza-ustiategietan 1.150 ardi eta ahuntz eta 66.844 hegazti zeuden[17][oh 4].
Ibilgailu-parkea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 1.362 gidari zeuden erroldatuta: 882 gizon (% 64,8) eta 480 emakume (% 35,2)[18]. Biztanleen % 57,6 gidatzeko gai zen.
Ibilgailu-parkea 1.855 ibilgailuk osatzen zuten: 1.146 turismo, 206 ziklomotor, 162 kamioi, 143 furgoneta eta 133 motozikleta[18]. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 484 turismokoa zen, probintziako (512) eta Espainiako (525) batez bestekoen azpitik.
Turismoen batez besteko adina 14,5 urtekoa zen; turismoen % 6,2k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 13,4k 25 urte baino gehiago[18]. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 61 diesel zen eta % 38,2 gasolinazko; 7 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 0,4; probintzian % 1,3). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 2,2k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 37,9k ez zuen etiketarik[oh 5].
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]XX. mendearen hasieran zituen 3.412 biztanleetatik, Fiteroko populazioak beheranzko joera izan zuen XX. mende osoan. XXI. mendearen hasieran 2.200 biztanleen inguruan zegoen populazioa.
| Biztanleria-piramidea 2025 Guztira: 1.204 gizon, 1.162 emakume | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Iturria: Nafarroako Estatistika Institutua / Instituto Nacional de Estadística | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Jatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaiolekuari dagokionez, 2025. urtean biztanleen % 31,9 udalerri berean jaioak ziren[21], probintziako batez bestekoaren (% 37,3) azpitik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (EAE barne) % 14,8 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 32 —probintzian % 19,8—.
Biztanleria atzerritarra
Espainiar estatutik kanpo jaiotako 756 biztanleren artean, gehienak Afrikan jaioak dira (% 83,3)[22]. Jaiotza herrialde nagusiak Maroko, Ekuador, Aljeria dira.
Etxebizitza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 1.248 etxebizitza zeuden: 792 (% 63,5) nagusiak eta 456 (% 36,5) ez-nagusiak.[23] Kontsumo elektrikoaren arabera, 152 (% 12,2) noizbehinkako erabilerakoak ziren eta 234 (% 18,8) hutsik zeuden.[24] INEren estatistika esperimentalaren arabera, 2026ko maiatzean 10 etxebizitza turistiko zeuden udalerrian, guztira 45 plazarekin (4,5 plaza etxebizitzako).[25]
Tasazio-datuen arabera, 2023an udalerrian tasatutako etxebizitzen batez besteko prezioa 447 €/m²-koa zen (desbideratze tipikoa: 276 €/m²), eta prezio-tarte ohikoena 200-400 €/m² artekoa. Tasatutako etxebizitzen batez besteko azalera 125 m²-koa zen. 2022tik 2023ra % 29,2 igo zen (346 €/m²). Balio hori Nafarroako udalerrien medianaren (891 €/m²) % 49,8 azpitik zegoen.[26]
Etxebizitza multzoa
Nafarroako mapa
Erabilera-intentsitatea (kontsumo elektrikoa)
Nafarroako mapa
Guztira 792 etxegune zeuden, eta horietatik 243 (% 30,7) pertsona bakarrekoak ziren.[27]
Etxeguneak tamainaren arabera
Hezkuntza-maila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 1.822 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 18,9 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 15,6; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 40,3; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 25,2.[28] Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 19,3 zen 2021ean eta % 18,9 2024an; beraz, ia aldatu gabe mantendu zen. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 26,5 izatetik % 25,2 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 20,0 ziren, eta gizonen artean % 17,8; 2,1 puntuko aldea, emakumeen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 30,2 eta gizonen % 20,4 ziren. Azken alde hori, neurri handi batean, adin-egituraren isla izan ohi da: adineko biztanleen artean emakumeak gehiago dira, eta belaunaldi horietan ohikoagoa zen ikasketak goiz uztea.
Xeheago, goi-mailako ikasketak zituztenen % 64,0 unibertsitate-tituludunak ziren (gradua, diplomatura, lizentziatura, masterra edo doktoretza), eta % 36,0 goi-mailako lanbide-heziketakoak. Guztira, 8 pertsonak zuten doktore-titulua. Bigarren etapakoen artean, batxilergoa zutenak % 56,1 ziren, eta erdi-mailako lanbide-heziketa zutenak % 43,9. Ikasketarik gabekoak, azkenik, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 9,4 ziren.[28]
| Ikasketa-maila | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Goi-mailako ikasketak | 344 | % 18,9 | 166 | % 17,8 | 178 | % 20,0 |
| Bigarren hezkuntzako bigarren etapa | 285 | % 15,6 | 150 | % 16,1 | 135 | % 15,1 |
| Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) | 734 | % 40,3 | 424 | % 45,6 | 310 | % 34,8 |
| Lehen hezkuntza edo gutxiago | 459 | % 25,2 | 190 | % 20,4 | 269 | % 30,2 |
| Guztira | 1.822 | % 100,0 | 930 | % 100,0 | 892 | % 100,0 |
| Urtea | Goi-mailakoak | Batx. / erdi LH | DBH | Lehen H. edo gutx. | 15 urte edo + |
|---|---|---|---|---|---|
| 2021 | % 19,3 | % 13,9 | % 40,3 | % 26,5 | 1.734 |
| 2022 | % 19,2 | % 14,3 | % 40,6 | % 25,8 | 1.718 |
| 2023 | % 18,8 | % 14,8 | % 40,8 | % 25,6 | 1.774 |
| 2024 | % 18,9 | % 15,6 | % 40,3 | % 25,2 | 1.822 |
Ikasten ari direnak
2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 8,7 ikasten ari zen (158 pertsona).[29] Ikasten ari zirenetatik, % 39,2 goi-mailako ikasketetan zebilen, % 23,4 batxilergoan, % 21,5 erdi-mailako lanbide-heziketan eta % 12,7 DBHn edo antzekoetan. Sexuaren arabera, ikasten ari ziren emakumeen % 41,6 goi-mailako ikasketetan zebilen, eta gizonen % 37,0; erdi-mailako lanbide-heziketan, aldiz, gizonen % 24,7 eta emakumeen % 18,2. Adinaren arabera, 15–19 urtekoen % 84,0 ikasten ari zen, 20–24 urtekoen % 37,2 eta 25–29 urtekoen % 9,9; 30 urtetik gorakoen artean, berriz, % 0,9 baino ez.[30] 20–24 urtekoen artean, emakumeen % 31,3 ari zen goi-mailako ikasketak egiten, eta gizonen % 26,1.
Jaiolekuaren arabera
2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 72,3 estatuan jaio zen, eta % 27,7 atzerrian.[28] Ikasketa-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 22,9 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 15,8; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 5,3 eta % 32,1, hurrenez hurren. Estatuan jaiotako emakumeen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 24,7 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 20,5; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 7,1 eta % 56,5, hurrenez hurren.
Ikasten ari zirenei dagokienez, 2024an estatuan jaiotako 15 urte edo gehiagokoen % 9,0 ari zen ikasten, eta atzerrian jaiotakoen % 7,7.[29] Ikasten ari zirenen artean, goi-mailako ikasketetan zebiltzanak % 44,5 ziren estatuan jaiotakoetan eta % 23,1 atzerrian jaiotakoetan. Konparazio hauek ez daude adinaren arabera doituta: talde bakoitzaren adin-egiturak (gazteen proportzioak, batez ere) eragin handia du emaitzan.
2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 325 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren % 14,61a (Nafarroako batezbestekoaren gainetik).
Politika
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udal hauteskundeak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1979tik Fiteroko alkatea beti izan da UPNkoa. 2003tik Francisco Javier Yanguas Fernández da. 2007an Udaleko hamaika zinegotzietatik sei lortu zituen eta hortaz gehiengo absolutua. Baliogabeko botoak 18 izan ziren (emandako guztien %1,17a) eta zurizko 14 boto izan ziren (botoen %0,92a). Abstentzioa %12,46koa izan zen.
2011n UPNkoa izan zen aurkeztutako zerrenda bakarra, ezohiko gertaera tamaina horretako herrien artean. 11 zinegotziak eta Yanguasek alkatetza- eskuratu bazituen ere, UPN botoetan jaitsi egin zen.
| Alderdi politikoa | 2011 | 2007 | ||
|---|---|---|---|---|
| Botoak | Zinegotziak | Botoak | Zinegotziak | |
| Nafar Herriaren Batasuna (UPN) | %74,83 | 11 | %56,65 | 6 |
| Nafarroako Alderdi Sozialista (PSN) | - | - | %42,44 | 5 |
Alkateen zerrenda
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| 2011 | Francisco Javier Yanguas (UPN) |
| 2007 | Francisco Javier Yanguas (UPN) |
| 2003 | Francisco Javier Yanguas (UPN) |
| 1999 | Manuel Fernández (UPN) |
| 1995 | Manuel Fernández (UPN) |
| 1991 | Manuel Fernández (UPN) |
| 1987 | Carmelo Aliaga (UPN) |
| 1983 | Carmelo Aliaga (UPN) |
| 1979 | Carmelo Aliaga (UPN) |
Udaletxea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udaletxe zaharra Udaletxe Plaza edo "plazatxoa" (gaztelaniaz "placilla") izenekoan egon zen. Plazaren izena, zuen tamaina txikiagatik jarri zioten herritarrek. Eraikina 1599an altxatu zen Francisco Inestrillasen proiektu baten arabera. XX. mendearen bigarren erdian, udaletxearen etengabeko narriadura zela eta, komentu zistertarraren ondoko eraikuntzara eraman zituzten udal bulegoak. XVII. mendean altxatutako eraikin honek, harrizko fatxada eta goikaldean bi zatitan banaturiko adreiluzko egitura dauka. Eraikina udaletxe moduan erabiltzeko egin beharreko eraberritze lanetan 9,5 milioi pezeta gastatu zituen udalak (Nafarroako gobernuak diruz lagundu zituen lan hauek).
Udala alkatea eta hamar zinegotzik osatzen dute.
- HELBIDEA: San Raimundo pasealekua, 11
Garraioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko 300 lineak zerbitzua ematen dio herri honi:
|
Gainera, Automoviles Rio Alhama autobus konpainiak Fitero Tuterarekin batzen du. Autobus lineak, honako ibilbidea egiten du:
- Aguilar del Río Alhama - Fitero - Cintruenigo - Corella eta Tutera
Kultura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Euskara
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nafarroako gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera Fitero eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %6,02k zekien euskaraz hitz egiten.
Jaiak eta ospakizunak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Bardako Andra Mariren omenezko jaiak,
- Igokundearen bezpera eguneko erromeria.
- San Raimundoren omenezko jaia, martxoaren 15ean.
- "Gazteriaren jaiak" abuztuko lehen asteburuan.
Ondasun nabarmenak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
- Santa Maria la Real monasterioa: 1140 sorturiko monasterio erromaniko zistertarra da. Barruan, irudi erlijioso garrantzitsuak gordetzen dira.
- Fiteroko bainuak: Herritik lau kilometrora kokatuak Cerverako norabidean.
- Tudejengo gaztelua
Fiteroar ezagunak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Juan de Palafox y Mendoza (Fitero, 1600 - Osma, 1659), , Pueblan (Mexiko) eta Osman apezpikua, Nueva Espainiako erregeordea.
- Miguel de los Santos Díaz Gómara (Fitero, 1885 - Cartagena, 1949), Osman, Cartagenan eta Bartzelonan apezpikua.
- Ceferino Yanguas (Fitero, 1889 - Gasteiz, 1970), argazkilaria.
- Manuel García Sesma (Fitero, 1902 - 1991), idazlea, gerra zibilaren ondoren Mexikon erbesteratu zen; kontzentrazio-esparruak ezagutu zituen.[31]
- José María García Lahiguera (Fitero, 1903 - Madril, 1989), Valentziako artzapezpikua.
- Mauro Azkona (Futero, 1903 - Mosku, 1982), zinema zuzendari eta gidoigilea.
- Lorenzo Luis Yanguas (Fitero, 1882 - 1946), musika konposatzailea.[32]
- Maria Jose Bozal (1950-), politikaria.
- Maria Bayo (1961-), sopranoa.
Ikus, gainera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ 0 balioak berdintasun osoa adierazten du eta 100 balioak desberdintasun handiena; zenbat eta baxuagoa, orduan eta banaketa berdinagoa.
- ↑ INEk ustiategi baten lur guztiak ustiategia kokatuta dagoen udalerriari egozten dizkio, nahiz eta lur horietako batzuk beste udalerri batzuetan egon. Horregatik, udalerri batzuetan NAE udalerriaren azalera baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ Ustiategi batek lur-erabilera bat baino gehiago izan ditzake; horregatik, erabilera bakoitzeko ustiategi-kopuruen batura ustiategi guztien kopurua baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ Beste abere mota batzuen datuak ez dira argitaratu, sekretu estatistikoa dela eta (ustiategi gutxi dagoenean, INEk ez ditu datuak zabaltzen, ustiategiak identifika ez daitezen).
- ↑ DGTren ingurumen-etiketak ibilgailuen isurien araberakoak dira: 0 (elektrikoak eta autonomia handiko entxufagarriak), ECO (hibridoak eta gasezkoak), C (Euro 4tik aurrerako gasolina-ibilgailuak eta Euro 6ko dieselak), B (Euro 3ko gasolina-ibilgailuak eta Euro 4-5eko dieselak); zaharrenek ez dute etiketarik.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika). Eusko Jaurlaritza.
- ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
- ↑ Euskaltzaindia. 155. araua: Nafarroako udal izendegia. .
- ↑ Nafarroako Meteorologi Agentziaren webgunea.
- ↑ «Rutas arqueológicas por Navarra: PEÑAHITERO La tumba del príncipe celta - Fitero» Rutas arqueológicas por Navarra 14 de diciembre de 2017 (kontsulta data: 2025-01-19).
- 1 2 Díaz Sanz, María Antonia; Medrano Marqués, Manuel María. (2003). «El patrimonio arqueológico de Fitero (Navarra)» Salduie: Estudios de prehistoria y arqueología (3): 395–405. ISSN 2794-0055. (kontsulta data: 2025-01-19).
- ↑ INE, «Indicadores de renta media y mediana» (ADRH), ADRH errenta Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Distribución por fuente de ingresos» (ADRH), ADRH fuente Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Índice de Gini y distribución de la renta P80/P20» (ADRH), ADRH gini erreferentziak.tab.
- 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Población de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y relación con la actividad (agrupado) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y actividad económica (1 letra) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y ocupación (agregada) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y rama de actividad (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ INE, «Explotaciones por tipo de cultivo», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE nekazaritza-azalera Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ Udalerriaren azalera: Wikidata, Q1773030.
- ↑ INE, «Explotaciones ganaderas por tipo de ganado», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE abeltzaintza Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- 1 2 3 DGT, «Datos municipales general» (2025). Datuak: DGT ibilgailuak Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ «Indicadores municipales - Nastat» Nafarroa.eus (kontsulta data: 2026-08-03).
- ↑ «Indicadores municipales - Nastat» Nafarroa.eus (kontsulta data: 2026-08-03).
- ↑ INE, «Población por relación entre lugar de nacimiento y de residencia» (Padroia), Jatorria Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Población por país de nacimiento» (Padroia), Jaioterria Nafarroa.tab.
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitzak udalerrika eta motaren arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitzak erabilera-intentsitatearen arabera (kontsumo elektrikoa)» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitza turistikoak, plazak eta plazak etxebizitza turistiko bakoitzeko. Udalerriak» Etxebizitza turistikoen kopuruaren neurketa (estatistika esperimentala) (Espainiako Estatistika Institutua).
- ↑ (Gaztelaniaz) Mapa interactivo de precios de la vivienda en España. CoHispania.
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxeguneak udalerrika eta tamainaren arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
- 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, edad (grupos quinquenales) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ «García Sesma, Manuel - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (kontsulta data: 2025-01-19).
- ↑ «Luis Yanguas, Lorenzo - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (kontsulta data: 2025-01-19).
Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Fitero, Nafarroako gobernuaren turismoa sustatzeko webgunean.
- (Gaztelaniaz) Fiteroko udalaren webgunea.
- (Gaztelaniaz) Fiterori buruzko informazioa Nafarroako gobernuaren webgunean.
- (Gaztelaniaz) Fiterori buruzko webgunea.
- Lejalde kalearen ikuspegia Google Street View-n.
- (Gaztelaniaz) Fiteroko Bainuetxearen webgunea.
| Tuteraldeko udalerri aurkibidea | ||
|---|---|---|
|
Ablitas • Arguedas • Bardeak • Barillas • Buñuel • Cabanillas • Cascante • Castejón • Cintruénigo • Corella • Cortes • Fitero | ||

