Прејди на содржината

Lathyrus aphaca

Од Википедија — слободната енциклопедија
Lathyrus aphaca
Научна класификација [ у ]
Царство: Растенија
клад: Скриеносеменици
клад: Евдикоти
клад: Розиди
Ред: Бобовидни
Семејство: Бобови
Род: Граор
Вид: Lathyrus aphaca
Научен назив
Lathyrus aphaca
L.
Синоними[2]
  • Orobus aphaca (L.) Doll

Lathyrus aphaca — едногодишен вид на граор од семејството бобови, кое се одликува со жолти цветови и единечни плодови слични на грашок. Потекнува од Блискиот Исток и се проширило низ Европа и пошироко како плевел на обработливи полиња и покрај патишта. Плодовите се јадат како додаток во исхраната во некои делови од Јужна Азија, но се наркотични и потенцијално токсични во големи количини.

Lathyrus aphaca е едногодишно растение, кое расте до височина од околу 100 цм. Стеблата се бледозелени до сивозелени, голи и аглести, но без крилца. Листовите се сведени на едноставни (неразгранети) ластари, а она што изгледа како лисја всушност се стипули, кои се јајцевидно-хестатични по форма и долги до 50 мм. Цветовите се обично единечни и жолти (честопати со виолетови пруги), 10–13 мм во должина, и се наоѓаат на долги (до 50 мм) дршки кои се гранат од пазувите на листовите. Цветовите, кои се двополови, имаат 10 прашници и 1 толчник. Lathyrus aphaca е диплоиден вид, со 14 хромозоми. [3] [4]

Распространетост и живеалиште

[уреди | уреди извор]

Се верува дека еволуирал на Блискиот Исток, околу Сирија и Јордан, заедно со други мешункасти видови кои имаат центар на разновидност во тој регион.[5][6] Јадливите видови граор првпат биле одгледувани во Плодната Полумесечина, додека се верува дека плевелите како L. aphaca се адаптирале природно на обработливо или слично живеалиште нарушено од човекот пред околу 23.000 и 11.000 години.[7] Самиот Lathyrus aphaca има некои предности како плевел на земјоделски површини, бидејќи е способен да го врзува азотот и на тој начин да помага во ѓубрењето на почвата, како и да е јадлив во мали количини ако е присутен при жетвата на жито,[8] иако е наркотичен доколку се консумира во поголеми количини.

Природното живеалиште на L. aphaca најверојатно е сувата, варовничка грмушеста земја на Блискиот Исток, понекогаш позната како фригана или гарига. Во овие земји се среќава и во диви и во култивирани живеалишта.[9] Може да биде агресивен земјоделски плевел, кој главно ја напаѓа пченицата,[10] но и други култури, како што е шеќерната трска во Пакистан.[11] Експанзијата на земјоделството во последните 10.000 години ѝ овозможил на L. aphaca да го зголеми својот опсег до јужна Азија, сè до Бангладеш, и јужна Европа сè до Португалија, па дури и до Азорските Острови.[12] Во овие региони често се смета за автохтон, но поверојатно е дека е древен доведен вид, односно археофит, кој пронашол природен или полуприроден аналог на своето живеалиште од типот на фригана, каде што може да опстојува во дивината. Во Португалија се смета за автохтон само во биомот на Калкерозниот Западен Центар,[13] и покрај тоа што е присутен низ целата земја како земјоделски плевел. Поверојатно е дека станува збор за добро воспоставен археофит таму.

Во северна Европа, L. aphaca генерално нема пронајдено полуприроден аналог на своето изворно суво грмушесто живеалиште. Во Полска е опишано дека се јавува „во различен тип живеалишта, на пр. во вегетацијата на шумските рабови што ја претставува класата Trifolio-Geranietea sanguinei, на суви тревници, рабови на транспортни патишта (особено по железничките пруги), во овоштарници, обработливи полиња и необработени површини“.[14] Од почетокот на 20 век, тој е во опаѓање низ цела Европа поради подобрените техники за чистење на семето, а во голема мера е искоренет и од житните култури. Во Холандија, се намалил за 75-100% од 1950 година, [15] а слична е ситуацијата и во Германија и Полска. Во меѓувреме, сепак, се воспостави како земјоделски плевел подалеку од својот ареал, во Соединетите Американски Држави, Јужна Африка и Австралија.[16]

Во Македонија расте по влажни ливади, ниви, меѓи и грмушести состоини. ВИдот е широко распространет на територија на Македонија.[17]

  1. ↑ Rowe, J.; Shehadeh, A.; Maxted, N. (2019). „Lathyrus aphaca“. Црвен список на загрозени видови. 2019. doi:10.2305/IUCN.UK.2019-2.RLTS.T19379015A120105648.en. Посетено на 16 May 2026. Занемарен непознатиот параметар |article-number= (help)
  2. ↑ „The Plant List: A Working List of All Plant Species“. Посетено на 7 March 2015.
  3. ↑ Stace, C.A. (2019). New Flora of the British Isles. Suffolk. ISBN 978-1-5272-2630-2.
  4. ↑ Sell, Peter (2009). Flora of Great Britain and Ireland, vol 3. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-55337-7.
  5. ↑ Lie, T.A. (1987). „Co-evolution of the legume-Rhizobium association“. Plant Soil. 100 (1–3): 171–181. Bibcode:1987PlSoi.100..171L. doi:10.1007/BF02370940.
  6. ↑ Smýkal, Petr (2015). „Legume Crops Phylogeny and Genetic Diversity for Science and Breeding“. Critical Reviews in Plant Sciences. 34 (1–3): 43–104. Bibcode:2015CRvPS..34...43S. doi:10.1080/07352689.2014.897904.
  7. ↑ Snir, A. (2015). „The Origin of Cultivation and Proto-Weeds, Long Before Neolithic Farming“. PLOS ONE. 10 (7). Bibcode:2015PLoSO..1031422S. doi:10.1371/journal.pone.0131422. PMC 4511808. PMID 26200895.
  8. ↑ Dubey, C. (2008). „Nutritional and antinutritional evaluation of forest and hybrid legume seeds“. Electronic Journal of Environmental, Agricultural and Food Chemistry. 7: 2900–2905.
  9. ↑ Danin, A. „2010“. Flora of Israel Online. Посетено на 8 January 2022.
  10. ↑ Aamir, M. (2019). „Germination Ecology of Lathyrus aphaca, a Problematic Weed of Wheat Crop under Semi-Arid Conditions of Pakistan“. Planta Daninha. 37. doi:10.1590/S0100-83582019370100048.
  11. ↑ Khan, R.U. (2012). „Weed flora of sugarcane in district Bannu, Khyber Pakhtunkhawa, Pakistan“. Pakistan Journal of Weed Science Research. 18: 541–552. Архивирано од изворникот на 2022-01-08. Посетено на 2022-01-08.
  12. ↑ RBG Kew. „Plants of the World Online“. Royal Botanic Gardens, Kew. Посетено на 8 January 2022.
  13. ↑ Anon. (1973). Proceedings of the VII Flora Europaea Symposium, Coimbra, 22-31 May, 1972.
  14. ↑ Nobis, A. (2011). „Lathyrus aphaca L.: the distribution, habitats and remarks on the status of the species in Poland“. Acta Soc. Bot. Pol. 80 (3): 237–244. doi:10.5586/asbp.2011.012.
  15. ↑ Sparrius, L. „Rode Lijst Vaatplanten 2012 volgens Nederlandse en IUCN-criteria“. Архивирано од изворникот на 8 January 2022. Посетено на 8 January 2022.
  16. ↑ GBIF. „Lathyrus aphaca L.“.
  17. ↑ Мицевски, Кирил (2001). Флора на Република Македонија Том I, св. 5. Скопје: МАНУ. стр. 1254.

Надворешни врски

[уреди | уреди извор]